Buynaksk rayonnu Ör Qazanış yurtundan çıqğan atı elge aytılğan kompozitor, Rossiyanı wa Dağıstannı xalq artisti degen atlağa yes bolğan Nabi Dahirownu atın eşitmegen adam köp azdır. Nabi Sadıqowiç 2003-nçü yılda bizin arabızdan getdi. Tek onu atın getgen zamandan alıp söylesek de, yaratıwçuluğu teren xarş salğanına şeklik yoq. Bu yıl Nabi Dahirow tuwğanlı 90 yıl tamamlana. Onu sıylı atın esge alıp, biraz aldın A-P. Salawatownu atındağı Qumuq teatrda esdelik axşamı geng küyde ötgerildi. Şo gün munda Nabi Sadıqowiç saw zamanında onu bulan birçe işlegenler, ol yazğan asarlağa tezden haşıqlar, qardaş-dosu wa muzıka bulan yaşawu baylanğan studentler cıyılğan edi.
Kompozitornu yaratıwçuluğuna ör baha bere turup, DR-ni madanyat ministri Zumrut Suleymanowa şo güngü esdelik axşamnı açdı:
- Nabi Dahirownu yaratıwçuluğu dağıstan muzıkanı ösüwüne ayrıça tarx bolup girgen. Dağıstanda birinçilerden bolup muzıka yaqdan ör käsbu bilimler alğan Nabi Sadıqowiç milli inçesanyatnı görmekli çalışıwçusu hisapda belgili. Yaratıwçuluğun alıp aytsaq, ol folklorğa giregen ullu asarlanı, operalanı, sahnada oynalağan spektakllege muzıka wa şolay da özge canrlarda ör sanlı muzıka asarlar yazmağa bajarğan. Ol käsbu yaqdan terenden bilim alğan kompozitor. Bir başlap ol Mahaçqaladağı muzıka texnikumnu bitdire. Soñ Saratow şahardağı konserwatoryanı tamamlay. Watanını aldındağı asger borçun küte turup, ol Ullu Watan dawnu aqubaların da başdan geçire. 1952-nçi yılda o zamanğı Leniñraddağı paçalıq konserwatoryanı kompozitorlar hazirleygen bölügün ör qıymatlar bulan tamamlay. Ör bilimlege yes bolup, ol Dağıstannı xalqlarını sarınlarını wa biyiwlerini ansamblinde çeber yolbaşçısı bolup işlemege başlay. Ol şo zaman yañı muzıka asarlar yarata wa bilim beriw, tarbiyalaw iş bulan da maşğul bola. Mahaçqala şahardağı muzıkalı uçilişede ol 30 yıldan da artıq direktornu qulluğun kütüp tura. Ol özü yolbaşçılıq etegen kollektiv uçun köp sanawdağı muzıkalı asarlar yaza. Muzıkada yetişgen üstünlükleri uçun ol 1957-nçi yılda Hamzat Sadasanı atındağı paçalıq sawğatğa yes bola. Aradan eki yıl getip, oğar Dağıstan ASSR-ni wa RSFSR-ni inçesanyatını at qazanğan çalışıwçusu degen at berile.
Nabi Dahirownu yaratıwçuluğunda simfonyalanı ayrıça esgermege tüşe. Nege tügül, qıyın janr sanalağan asar hisapda olağa Dağıstannı muzıka inçesanyatında ör bağa berilgen. Dağıstandağı köbüsü teatrlanı sahnalarında oynalğan 30-dan da artıq spektaklni muzıka yaqdan oñarğanı, kompozitornu pahmusun birdağı keren gertiley. A-W. Suleymanownu "Dawda toy" degen pyesasına muzıka yazğanı sayalı Nabi Dahirowğa Hamzat Sadasanı atındağı sawğatnı ekinçi keren de tapşuralar.
1977-nçi yıl ol Germanyada ötgerilgen teatr festiwalını laureatı bola wa oğar aqça sawğat berile. Nabi Sadıqowiçni muzıka asarlarını ullu ahamyatı bar. Şolanı köbüsün hali de Moskwada, Sankt-Peterburgda, Temirqazıq Kawkaznı köbüsü şaharlarında eşitmege bolasan.
Köp yıllanı uzağında ol Dağıstannı Kompozitorlarını soyuzuna yelbaşçılıq etip turdu. Şo bir waqtini içinde ol bütün rossiya muzıka camyatnı prawleniyesini çleni de dür edi. 1991-nçi yılda oğar "Rossiyanı xalq artisti" degen sıylı at berildi. "Partu Patima" degen balet, G. Hasanownu "Xoçbar" degen operasına yazğan orkestrowka, "Ayğazi" wa "Yırçı Qazaq" degen operalar — bu asarlar Nabi Dahirownu yaşawunu artdağı yıllarındağı yaratıwçuluğunda lap da asluları dep hisap etile. Nabi Sadıqowiçni yarıq esdeligi haligi naslulanı esinde daimge qalajağına inanaman.
Esdelik axşam söylewleni muzıka bölükler aralaşdırıp yürüldü. Başlap Dahirownu giççipawlar uçun yazğan asarı qarawçulanı tergewün tartdı. Raşit Raşitownu sözlerine göre yırlanağan "Qaqaq yırnı" Dağıstan paçalıq filarmonyanı yırawu Zaira Dayibowa bek usta küyde yırlamağa bajardı.
Nabi Dahirow yazğan muzıka asarlanı haqında ayta turup, DR-ni Kompozitorlarını soyuzunu yolbaşçısı, DR-ni inçesanyatını at qazanğan çalışıwçusu Ramazan Fataliyew özünü pikrusun açıq etdi:
- Bugün 90 yıllığı belgilenegen, tek arabızdan getgen Nabi Dahirownu haqında köp zaman söylep bola. Nege tügül, onu yaratıwçuluğu dağıstan muzıkanı barı da tarmaqlarına girgen wa unutulmas yolun qoyup getgen. Ol yañız asarlar yaratıp qoymaylı, yaş kompozitorlağa da aslu tergewün baqdıra edi. Nabi Sadıqowiçni aldında oxuğan mağa wa meni zamandaşlarıma nasipni bir payı tiygendir dep esime gele. Yaratıwçuluq bulan maşğul adamğa bir adam da yelbaşçılıq etmese de yaray dep çi aytıla. Tek haribizge tergewlü wa talaplı muallimibiz bar tura, biz muzıka asarlar yaratmağa özübüznü qanatlanğanday his ete edik. Men sizge onu artdağı yılları haqda aytmağa süyemen. Nege tügül, şo yıllarda onu bulan tığıs aralıq yürütüp işlemege tüşdü. Nabi Dahirownu şo yıllardağı Dağıstanda muzıkanı dağı da ösdürme baqdırılğan qastı ayroqda his etile edi. Ol özünü yaşawunda yetip bolmağan bir iş qaldı. Açıq etip aytsam, Dağıstanda konserwatorya açmaqnı yanı edi. Ohar men dağıstan muzıkanı patriarxı dep aytar edim.
Yañız özünü qastı wa pahmusu bulan arağa çıqmağa bajarğan Nabi Dahirownu esdeligine bağışlap söz aytmağa süyegenler şo gün köp edi. Kompozitornu klassikağa aylanıp bitgen muzıka asarlarını çalınıw sesi bulan aralaşdırıp söylegenler de özleni oyların aytdı. Har muzıka asarıwdağı inçelik wa şo bir waqtini içinde terenlik, çeberlik Dahirownu sawlay yaratıwçuluğun qurşap alağannı his etmey bolmay ediñ.
Mahaçqala şaharnı administrasyasını başçısını zamestiteli Olga Portnägina, Sait Amirownu qutlaw kağızın ayan ete turup, bulay dedi:
- Nabi Dahirow — kompozitor hisapda öz xalqı, Watanı, eli uçun aslam qoşum etgenleni birisi. Dağıstannı muzıka yaşawunda ol ör xas bilimler alğan kasbuçu hisapda birinçi simfonyanı awtoru. Gelejekde ol yazğan muzıka asarlar kompozitorlanı neçese naslusuna ulgü bolup turajaq.
Nabi Dahirow romanslar da yazğan. Şo gün ol yazğan muzıkağa göre, "Gel, qurdaşım, yanıma" degen romansnı DR-ni at qazanğan artistkası Swetlana Musayewa bülbül tawuşu bulan yırladı. Dahirownu muzıkasında Dağıstannı xalq awuz yaratıwçuluğunu teması aslu yer tuta dep aytmağa yaray. Esdelik axşamda ol yazğan andi biyiw soğulğanda, çalt haydalağan maşiñe de minip, tawlardağı tik yollardan uçup barağanday bola ediñ.
Operanı wa baletni paçalıq teatrı yolbaşçısı, DR-ni inçesanyatını at qazanğan çalışıwçusu Nawruz Şahbazow bulan Nabi Dahirownu "Yırçı Qazaq" degen operasında "Rayhanatnı qayğırıwu" degen bölügün qarawçulağa görsetdiler. Örde aytılğan operadan Yırçı Qazaqnı wa Sapyatnı söylewün DR-ni xalq artisti Mahammat Abasow wa DR-ni at qazanğan artistkası Swetlana Musayewa duet bolup yırladılar.
DR-ni inçesanyatını at qazanğan çalışıwçusu, kompozitor Waleriy Şaulow — Nabi Dahirownu aldında oxuğanlanı birisi. Ol şo güngü esdelik axşamda muallimin esge ala turup, bulay dedi:
- Nabi Sadıqowiçni haqında romanğa sıyar çaqı sahatlar bulan söylep bola. Bugün meni yaşawumda bolğan eki misalnı sizge de açıq etmege süyemen. Mağa 16 yıl bolağanda, atam meni muzıkalı uçilişege geltirip, Nabi Sadıqowiçge ulanımnı kompozitor et dep tapşurup getdi. Başlap men özüm bilegen muzıka asarlanı fortepyanoda soqdum. Ol mende pahmu barnı şossahat añlap, şo yılnı sentäbr ayını birinde darslağa gelersen dep yolğa saldı. Aytma süyegenim, ol oxuwçuğa qarap, pahmusun da wa qaysı muallimni aldında oxusa gerti kompozitor bolajaqnı da aldanoq bile edi. Ekinçi misalnı geltirsem, uçilişede oxuyğan yıllarımda wa şondan soñğu yıllarda da men muzıkanı har türlü canrlarında asarlar yaza edim. Bir keren Dağıstannı milli küylerine göre yazğan asarımnı muallimim de eşitdi. Ol mağa: "Muna sen işlemege tarıq bölük. Sen milli küyleni yaratıp da, tıñlawçuğa yetişdirip de bolajaqsan",- dep, mağa käsbu yolumda inamlık berdi. Şondan soñ men özümnü yañız milli küyler yazağan kompozitor hisaplayman.
Esdelik axşamnı konsert bölügü dağı da uzatıldı. Kaspiysk şahardağı yaşlanı muzıka şkolasını oxuwçusu Tahbezow, xalqara konkurslanı laureatı Uwaysowa, Dağıstan Respublikanı paçalıq xoru, RF-ni at qazanğan artistkası Umrazyat Arbuxanowa wa özge yırawlar Nabi Dahirownu muzıka asarların soqdular wa muzıkasına göre yırlar yırladılar.
Ör darajada ötgerilgen Dahirownu esdelik axşamı belgili adamlarıbıznı atın daimleşdiregen birdağı bir şahat bolup toqtadı.
"Yoldaş", 18-11-2011