Payxamarnı yolu bulan: 3-nçü kitap

Qumuq elni wa sawlayın Temirqazıq Kawkaznı iñ sıylı adamlarından birisi, özden qılıqnı ör darajadağı ülgüsü, maqtawlağa da, özünü esdeligin çañ qondurma qoymay daimlikge saqlamağa da layıqlı ullu alim wa yarıqlandırıwçu Abusupyan Akayewni asarlarını cıyımı hisapda çığarılağan bu 3-nçü kitap. Bu at salınıp alyaqda ekisi basılğan edi — 1992 wa 1997-nçi yıllarda.

Munda girgen asarlanı aslu yer tutağanları — Abusupyannı xabarları, şiʼruları, türkleri-nazmuları, "Yañı mawlid" degen poeması, tariqat ilmudan yazılğan "Wasilatun najat", axırat ilmulardan — "Al-Hayʼatul islamiyät" degen ahamiyatlı asarı, dünyalıq ilmulardan — hisap kitabı ("Kitabun fi \'ilm-i hisab"), dört tilni qurşayğan (arapça-qumuqça-awarça-orusça) sözlük — "Sullam al-lisan", ruznama kitaplarından alınğan türlü-türlü paydalı maʼlümatlar...

Baş söz

[...]

Örde de esgergenik yimik, Abusupyannı qumuq tilde yazğan tekstlerin arap-acam yazıwdan hali qumuqlar qollayğan orus-kiril yazıwğa aylandırıp (demek, transliterasya etip) wa öz yanıbızdan olağa añlatıwlar-bayanlıqlar da yazıp oñarıp, onu asarlarını cıyımı hisapda eki ayrıça kitap hazirlep çığarğan edik — 1992 wa 1997-nçi yıllarda. Olanı oxuwçular bek ariw qabul etdiler, hali bussahatğı zamanda da o kitaplanı axtaralar, alimler-axtarıwçular wa qumuq adabiyatnı tarixin üyrenegenler o kitaplanı köp qolladılar. O kitaplağa asaslanıp bir neçe dissertasyalar da yazıldı, köp paydasın gördüler. Halal bolsun barına da! Tek men o kitaplanı özümnü harakatımnı-güçümnü berip çığarmağa köp qast qılğan busam da, bu işge bir baylawluğu da bolmağan, özleni heç bir qıyını da tögülmegen edepsiz taypa adamlar tipografyadan uçuz alıp xalqğa baha satıp turğanın çı erşi gerdüm wa edepsizlikge hisap etdim. Hatta bir-birewler biz çığarğan kitaplanı rotoprint qaydada sorawsuz-sorğusuz yañıdan çığarıp, satıw etip yürüdüler. Olanı atları bizge belgili. Bu da haligi zamannı — talawurçuluq dewürnü bir alämatı busa yaray dağı. Başğa yaqdan alıp qarasaq, bulay ahwalatlar Abusupyannı atı wa onu asarları hali de bek tarıqlı, olar dağı da köp sanawda yayılmağa, aburğa tiyişli ekenlikni görsete. Şo yağın oylaşıp, men de buğar süyünemen.

Dağıstan kitap naşriyatnı (Dagknigoizdatnı) qumuq tilde çığağan kitaplarını redaktoru bolup köpden berli işlep turağan, xalqıbıznı süyümlü şairi wa oxuwçulanı hürmetin tezden qazanğan Badrutdin Mahammadow, biz hazir etgen Abusupyannı asarlarını cıyımına "Payxamarnı yolu bulan" dep at salğan edi. Onu taklifi bulan, cıyımnı 3-nçü kitabın da hazirledim wa aldağı atın saqlap, bu kitapnı oxuwçulağa yetişdirebiz.

Aldağı eki de kitapda yimik, busunda da Abusupyannı asarları temalağa göre paylanıp, bölükler bulan berile. Har bölükge girgen asarlanı umumi küyde nomerleşdirip bayanlıqlar da berdik.

Birinçi wa ekinçi kitaplarda yimik, busunda da "Xabarlar" degen bölük ayrıça berile. Munu maʼnası bar. Abusupyan — qumuqlanı çeber proza adabiyatında "xabar" degen janrğa kürçü salğan yazıwçu bolğanlığı daliller bulan görünüp tura.

Abusupyan özünü şiʼruların arap, fars, türk wa kumuq tillerde yaza bolğan. Bu kitapda onu qumuqça wa türkçe yaratılğan bir neçe şiʼruları geltirildi. Abusupyannı "Yañı mawlid" degen ullu poeması da bu kitapda yer ala. Mawlet janrda qumuqça yazılğan asarlardan iñ de gölemlilerindendir.

Dinge bağışlanğan proza asarlardan, olar Abusupyannı awtorluğu bulan köp sanawda yazılhan busa da (1902-1928 yıllarda), olardan üçüsü bu cıyım kitapda yer ala: "Al-Hayʼatul islamiyät" — axırat ilmudan bek ahamiyatlı asar. Soñ da, "Wasilatun najat" — tariqatnı haqında yazılğan köp maʼlümatlı kitabı. Onu axırında, Abusupyan tizip yazğan naqşubandi wa qadirya tariqatnı şayıxlarını-ustazlarını cadwalı — şınjırı, silsilası — berile. Mundağı maʼlümatlar — tariqatçılıqnı tarixine baylawlu ötesiz ahamiyatı bulanğı esdelikler.

"Dünyalıq ilmulardan" degen bölükdegi türlü-türlü maʼlümatlağa da oxuwçularıbız wa ilmu axtarıwçular ahamiyat berip qabul eterler dep umut etemen. Bular Abusupyan apendini geng tarmaqlarda harakatın görsetgen ensiklopedist alim bolğanlığın birdağı keren de ayan etip dalilley. Aytayıq, "Hisap kitabı" (oğar Abusupyan arapça at salğan — "Kitabun fi \'ilm-i hisab" dep). Bu kitapçası "yañı usul" degen oxutuw qaydada işleygen o zamanğı maktaplar uçun yaratılğan posobiye. Munu haligi alimler uçun alyaqdağı pedagogikanı, bizde alda bolğan ilmulanı darajasın wa tarixin üyrenmek uçun maʼnası bar. Ozoqda, XX asrunu awwalğındağı metodikalar, oxutuw wa oxuw qaydalar, o zaman qollanğan istilählar (ilmu terminler) hali qollanmayğanlığı belgili. Busa da o kitapçadağı tekstni tarix maʼnası bar. Munu gözalğa tutmalı.

Abusupyannı qalamı til ilmulanı da yağada qoymağan, bu tarmaqda da xıylı-xıylı warislik qoyup getgen. Olardan birisin — ol Dağıstanda birinçiley yaratğan dört tilli sözlügün de ("luğatın") munda geltirebiz. 1908-nçi yılda taşbasmadan çığarılğan kitapçası — o dewürdegi tilni tarixin axtarağan alimler uçun bek ahamiyatı bulanğı asar. Tüzü, başğa-başğa tilleni bir sözlükde görsetmek — ötesiz qıyın masʼalä. Nege desek, bir söz (kälima) qaysı busa da bir tilde neçe-neçe türlü maʼna bulan qollanmaq bar. Başğa-başğa tilleni söz baylığın bir-biri bulan yoluqdurup, har söznü qaysı busa da bir maʼnasın tañlap alıp sözlükge salmaq tınç tügül. Tek şolay iş etilme çi etilgen. Abusupyannı hatta 5,6,7 türlü tilleni qurşayğan sözlükleri de öz dewüründe basılıp çıqğan. Amma, aytayıq, bu curadağı, köp tilleni qurşayğan sözlüknü haligi zamanda yaratmağa da tınç masʼalä tügül. Dağı bolmağanda, başğa-başğa, ayroqda — orus tilden özge — milli tillerde maşinkada yada kompüterde nabor etip bajarağan käsbuçunu tapma da qıyın bola, ayroqda, tekstler dialekt gölemde yazılğan busa.

Neçik alay da, bu sözlüknü materialın bir yoruqğa geltirip, orus-kiril harplağa transliterasya da etip, ondağı sözlege bayanlıqlar hazirlemek uçun xıylı dolanmağa gerekli ekenine terenden tüşündüm. Esgerip qoyayım, "Sullam al-lisan" dep atı bulan çığarılğan dört tilni luğatında, awarça sözler köbüsü halda soğrat dialektde, qumuqça sözler — temirxanşura (haligi til ilmuda — buynakskiy) dialektde, orusça sözler — xalq awuzda aytılınağan göleminde berilgen. Nege tügül de, Abusupyan Soğratdağı madrasada oxuyğan yıllarında üyrenip, şo yurtda qollanağan dialektin bile bolğan. Özü qazanışlı ekençin, ata yurtunda qollanağan tilde (dialektde) yaza bolğanı belgili. Bu busa o dewürnü belgisi: Dağıstandağı tilleni birisini de umumi küyde qollanağan adabiyat forması ("literaturnıy yazık") o zamanlarda bolmağan, ortaq adabiyat tiller Dağıstanda sovet dewürnü başlapğı yıllarında (1920-1930) arağa çığa. Şondan alyaqda busa, har awtor özünü yurtunda qollayğan tilde yaza bolğan.

Abusupyan özünü luğatında aldına salğan masʼalä — o zamanğı Dağıstanda iñ de köp qollanağan tillerde söyleygen qaydanı görsetmek. Orus tilni alsaq, Abusupyan bu tildegi sözleni — yazılışına tügül, xalqnı awzunda olanı aytılışına, awuz tilge tergew berip yaza. Nege tügül de, onu bu sözlügünde grammatikanı (ayırıp aytğanda, leksikografyanı) ilmu asasların üyretmek gözalğa tutulmağan, xalq arada, praktikada seylew qaydalarına ahamiyat berilgen. Bu sebepden, luğatnı içindegi materialğa ayroqda köp añlatıwlar hazirleme tüşdü. Luğatğa bayanlıqlar 375-390-nçı betlerde ayrıça bölük yimik etildi.

Sözlüknü arapça bölügün oñarağanda bizge genjawullu İsmayıl Xanmurzayew wa töbenjüñüteyli Şamil Şixaliyew etgen kömek asuwlu boldu. Onu awarça bölügün bir yoruqğa salmaq uçun busa soğratlı Dibirali Xazamownu yardımından paydalandıq. Olağa öz yanımdan haq yürekden barakallamnı bildirmekni tiyişli göremen.

Olar bulan birçe, Dagknigoizdatnı redaktoru Badrutdiñe, bu kitapnı hazirlep tizgen adamğa wa mundahı asarlanı awtoru ullu alimibiz Abusupyanğa da, oxuwçularıbız, sizge dua amanat bolsun!

Hasan Orazayew