Publisistika asarlarından

Geç bolsa da, xayırlı bolsun

Rossiyada yaşayğan muslimanlar, xassatan¹ Qırım, Qazan, Zakawkaz muslimanları, otuz yıllardan berli, xalqnı örlenmekligi ne bulan wa ne yolda bolajağın oylap, özleni milletine gerti küyde bel buwup qulluq etdiler. Cahil xalqğa² maktap-madrasalar açıp, yaşlanı — ulan boldu, qız boldu — añlamağa tınç yollar, yañı usullar³ bulan oxutup, gözün açıp, ilmuğa-maʼripatğa tişi-tırnağı bulan yabuşdular. Öz tili bulan gazetler yazıp, xalqğa dünyanı halından, paçalıqnı yürütegen işlerinden, dawdan, har zatdan xabar berip, alanı⁴ añlawlu-bilimli bolmaqlığına qast etdiler.

Ozoqda, alay⁵ xalqlar añlawlu-bilimli bolup, yaşı-ullusu har zatnı gişiden soramay, özleni neger ixtiyarı bar, ne zat zakonğa, hakimlege qarşılıq etegenin bilip, añlap bolajağı belgili. Anıçun⁶, alar⁷ köp uzaqğa da barmay, xalqnı örlengenin, gözün açğanın gördüler. Uwaq yurtlağa da maktap-madrasalar salıp, "camʼiyätu xayriyälar"⁸ tüz etip, bugünde alarda⁹ - ulan boldu, qız boldu, yarlı, bay — oxumağan gişi yoq dep aytmağa yarayğan küyde, bek azdır.

Bizde busa, hali bolğunça xalqıbız gazetleni ne göz bulan göregeni, gazet adabyat neden bahs ete[10], ne paydası bar, alanı yazağanlar kimler, ne uçun yazalar, neger çalışalar — şulanı añlayğanlarıbız bek az edi. Ayroqda, mollalarıbız, alarda oxuyğan mutaallimleribiz[11], gazetlege — "tarıqsız, ömür zaya etegen yalğan zatlar" dep qaray ediler.

Özler çi neçik de gazet qaramay, başğa qarayğanlanı da geri ura ediler. Hatta bir molla, qoluna gazet alıp turağan bir mutaallimni görüp, "başğalanı da adaşdırır" dep, madrasadan quwalağan dep eşitgen edim...

Zaman har minut sayın yañırıp turağanda, bular har zatğa esgilik gözü bulan qarap, şariatğa yaraşsın-yaraşmasın, başğa tügül, — yañı yol, yañı oylanı xalqğa erşi görsetme qast ete ediler. Mutaallimleribiz bugünde de esgi hujralarda[12] onbeş-yigirma yıllar yaş ömürlerin tarıqsız şarhlar[13], haşyalar[14], gereksiz munazaralar[15] bulan zaya etip, zamanğa yaraşıwlu bir ilmudan xabarsız bolup, hatta özü tili bulan bir-eki satır durus yazmağa bajarmaylar.

Şolay zatlanı tergep, bir-eki añlayğan yimikleribiz yañı usulda maktap-madrasalar açıp, öz tilibiz bulan gazet çığarıp, xalqnı gözün açıp örlengenin süyse de, bir yaqdan awam xalqıbıznı alay zatlardan tergewsüzlügü; ekinçi de, tayğan zulmuçu paçalıqnı alay işlege erkinlik bermeygeni geri urup, bugün bolğunça geçigip qalğan edi.

Endi zaman alışındı. Ol zulmuçu paçalıq da bizin üstübüzden yemirilip tayıp, ullu erkinlikge yetişdik. Endiden soñ har kim özünü tiyişli haqqın-pırawasın[16] bilmege gerek. Anı[17] da gazet bulan tügül ese bilip bolmajaq.

Dünyada har bir zatnı açağan, dünyanı tüz etegen gazetler ekeni belgili. Suw, hawa adamha neçaqı tarıq busa, gazet de bizge, ayroqda bu zamanda, bek tarıqlı, bolmasa amal yoq ekenin har kim de bilmege gerek...

Muhtaram[18] Muhammadmirza[19], şu yerlerin tergep, endi sama xalq gözün açma qarayğan küy bolsun dep, xıylı awurluqlağa göz yumup, Allahğa tawakal etip, bu "Musawatnı"[20] özübüznü qumuq tilibiz bulan çığarmağa girişdi.

"Musawatğa" yazılağan zatlar başğa muslimanlar haliden otuz-otuz beş yıllar aldın yazğan sözler busa da, bizin cahil halıbızğa qarağanda, köp paydalı bolajağı belgili. "Musawatnı" paydalı yoruqda yürüp-yürümedine gelejek zaman hukmu eter. Ol xalqnı qolundağı iş. Bugünde ol cumʼada bir çığa da, xalq andan tatuw alğandan soñ, eki de, üç de, hatta günlük bolup çığajağında şek yoq.

("Musawat" gazet, №2. Temirxanşura, 23 aprel 1917 yıl, 4-nçü bet).

N.Batırmurzayewni maqalasında esgerilegen bir-bir sözlege añlatıwlar:

1. Xassatan — ayroqda, xasoqda.

2. Cahil xalqğa — añlawsuz-bilimsiz adamlağa.

3. Usul — metod, qayda.

4. Alanı — olanı.

5. Alay — olay.

6. Anıçun — onu uçun, şo sayalı.

7. Alar — olar.

8. "Camʼiyätun xayriyä" — xalqnı paydası uçun çalışağan camyat. (Blagotworitelnoye obşestwo).

9. Alarda — olarda.

10. Bahs etmek — söylemek; arağa salıp oylaşmaq.

11. Mutaallim — uçenik, mutalim, şakirt.

12. Hujra — hujura, giççi wa oñaylıqlarsız üy.

13. Şarh — añlatıw, bayanlıq.

14. Haşya — üstewüne görsetiw, esgeriw, qoşum bayan etiw.

15. Munazara — erişiwlü masʼalalanı çeçmek uçun arağa salıp oylaşıw.

16. Pırawa — ("prawo" degen orus sözden): ixtiyar, haq.

17. Anı — onu.

18. Muhtaram — hürmetli, aburlu.

19. Muhammadmirza — "Musawat" gazetni çığarıwçusu wa redaktoru Mahammat-mirza Mawrayew (1878-1964 yy.).

20. "Musawat" — birinçiley basılıp çıqğan qumuq tildegi gazet. Temirxan-şurada (haligi Buynaksk şahar) Mahammatmirza Mawrayewni redaktorluğu bulan, 1917 yılnı 15-nçi aprelinden başlap, 1918 yılnı apreline yerli, arap yazıw bulan taşbasmaxanada çığarılıp turğan. (Qara: Orazayew H. Birinçi qumuq gazetge — 75 yıl // "Yoldaş" gaz., 18 aprel 1992 y., s.2).

Günden-gün awurluq arta

Dünyanı qanğa boyağan bu ullu dawnu[1] dörtünçü qışın neçik busa da ötgerip, Allahğa şükür, yazğa ayaq basdıq. Yaz — dünyanı cenneti, Allahu Taalä özünü qullarına bergen ullu niʼmatı ekeni har kimge de belgili. Qışnı alatolpan-boranlarında başın suqmağa adamşawlu makansız, tegiş üstün yabağan opraqsız, qarnı toyar çaqı aşsız-suwsuz paqır xalqlar da yazğa çıqmaqlığına — cahannamdan cennetge çıqğan yimik süyünegenine heç şek yoqdur.

Ozoqda, süyünmes yimik de tügül. İnsanğa tarıqlı bolağan har bir niʼmat yaz gününde yetişe. Aşlıq wa başğa türlü zatlar yazda bolmasa bolmay. Aşlıqsız, azıqsız da dünyada adam yaşamağa amal yoq. Anı[2] bilip, dünyada yaşayğan insanlar yaznı uzağında çalışıp, özleni yaşamaqlığı uçun azıqnı qayğısında bolalar. Bolmağa da gerek.

Bu yıl Kawkaznı bir xıylı yerlerinde, ayroqda aşlıqnı köp erkin bolağan yerlerinde, masala, Teriski, Qobanıski, Doniski oblastlarda köp ullu qalmağarlar barı belgili. İstawropoliski gubernede de[3] alay[4] paraxatlıq yoq. Bu Dağıstan oblast[5] yimik qırdan gelmese özünü aşlığı özüne üç ayğa da bütünlük etmeygen bir xalq, munu qayğısına, munu çarasına qaraymı eken?

Bugün biz yaznı awwalğı ayında busaq da, günden-gün bahalıq, awurluq artsa tügül, heç kemimey. Gelejegibiz de bek qarañı görüne. Alyaqda esgerilgen oblastlarda bizge tamanlıq eter çaqı aşlıq gelir dep umut etmege de qıyın. Olar busahatda da ol qalamalıqda tura turup, olardan umut etip turmağa yaramay. Haligi zamannı barışına qarasa, gişiden gömek izlep turağan zaman tügül...

Bulay degende busa, "ne etmege gerek?" degen bir sual esge gele. Ozoqda, bizin yimik qısğa oylu gişilege alay oylaşmay alğasap cawap berip qoymağa tınç sual tügül. Busa da, har çetim görüngen işni bir çarası tabılağanda yimik, munu da çarasına qarap çalışsa, ebi tabılır edi dep esime gele.

Qaçan da Dağıstannı xalqı — köbüsü sabançı xalq. Yazlıq aşlıqnı da çaçağan zamanları gele tura. Zamanı ozğan soñ, aşlıq çaçsa da bolmay. Oğar göre, har bir dağıstanlı hali bolğunça çaçağan aşlığı çaqı eki-üç qabat çaçmaqnı qastında bolmağa gerek. Hali bolğunça sürülmey, çaçılmay qalğan yerler bosa da[6], yada başğa erkin yerleni arendağa[7], yada yasaq bulan bolup da alıp, qast etip, yazlıq aşlıqnı köp çaçmağa gerek.

Aşlıqnı yazlıq, güzlük dep tergeygen zaman tügül. "Yutmağa tapğan yutamas" dep, qaysı aşlıq busa da köp çaçmaqnı qastında bolmağa gerek.

Hali günden-gün aşlıqnı bahası göterile. Allah saqlasın, bara-bara tabılmay qalmağa da yaray. İrandan, başğa yerlerden gelegen xabarlağa qarağanda, açlıqdan günde on-on beşlep adamlar ölegen yerler barın belgili ete.

İnsan har bir qıyınlıqnı göterip bolur, amma açlıqnı göterip bolmas. Ol da, dünya şulay tursa, bizge ozap[8] görünmey. Onu oylap, har kimde bolğunçağa, aldın gesip, geri urmaqnı qastında bolmağa gerek. İş ozğandan soñ, qıyın bolur...

("Musawat" gazet, №48. Temirxanşura, 22 mart 1918 yıl, 1-nçi bet).

Sözlege bayanlıqlar:

1. Ullu daw — birinçi dünya dawu, 1914-nçü yılda başlanğan.

2. Anı — onu.

3. Stawropolskaya guberniyada da.

4. Alay — olay, onçaqı, aytarday, ahamyat berir yimik.

5. O zamanğı Dağıstan oblastnı territoryası Solaq özenden Samur özenge yerli aralıq bolğan. Xasawürt wa Babayurt boylardağı qumuqlar — Terskaya oblastğa gire bolğan.

6. Bolsa da.

7. Arenda — icara.

8. "Musawat" gazetni tekstinde şolay yazılğan. Bu söz "uzaq" dep tüzlenmege gerekdir.

Hali bolup turağan hallar

Bu yıl febral[1] aynı axırında xalq paçanı da, ministir-wazirleni de taydırıp, Dumadağı wakiller dep saylanıp, zaman bulan "İspolnitelnıy Kamitet"[2] on üç gişi belgilengen edi. Bulanı arasında "kadet"[3] degen "orta" tabundan da adamlar bar edi. Busa da, köbüsü — "sosyal-demoqrat"[4] sollardan edi. Alanı[5] da birleri — saldatlanı wakilleri, birleri de — işleygen xalqnı wakillleri edi.

Saldatlar da, işleygen xalq da — Rusyağa[6] yeñil şartlar bulan dawnu toqtatıp maslihat[7] etmaqnı[8] yanı edi. Kadetler busa, Rusya yoldaşları — İñiliz[9], Pıransuz[10], İtalya wa qayrıları bulan birigip, dawnu özler üst bolğunça yurütmaqnı yanı edi.

Har kimni özler aytağannı gerti etmege dalilleri de bar edi. Hasili, eki ay yarımdan berli, eki de tabunnu arasında birikmaqlıq yoq edi. Arada az-maz türtüşüwler bolup da aldı. Axırı, işni awur yanı saldat bulan işleygen xalqnı qolunda bolmaqğa göre, alar[11] özleni aytğanın daim qabul etmeygen Dumanı istolunda söylese, "Rusya dawnu axırına yetgençe yürütme gerek; Rusyağa İstambul[12] da, boğazlar[13] da bolmasa yaramay!" dep reç aytağan xarijiyä ministir[14] Milükofnu[15] da, hurriyätnı[16] alağan zamanda köp harakat etip qulluq etgen woyennıy ministir Huçkofnu[17] da iş başından taydırıp, özler uşatağan yañı ministirler saldılar.

Saldılar. Hali de alar aytağan küyde tezlik bulan yaraşıwluq bolurmu, bolmasmu — anı zaman görseter. Busa da, gazetler aytağan bu gün de yürülüp turağan işlege qarağan zamanda, işler bir az bulğançıq yimik görüne: bir yaqdan, dawdağı orus saldatlar andağı[18] nemis asgerler bulan barıp maslihatnı-zatnı haqından laqırlar etip yurümaqlıqlar bir az erşi görüne. Ayroqda, paçalıqnı içinde hurriyätnı haqından qalamalıqnı güçlü zamanında, xalq bek awurluqlağa tüşüp, qır yaqdan qorqunçlu duşman temir yumruğun göterip hazirlik görüp, içde de ullu zulmuçu bolğan bir duşmandan yañı qutulup, gelejaqğa yaxşı umut bulan, "endi öz işibizge, öz malıbızğa özübüz yessi bolurbuz" dep süyünüp turağan zamanda, üç yıldan berli dawnu maydanlarında güçlü duşmanğa kökürek gerip, tartınmay daw etip turağan bizin yigit[19] asgerler, qayğırmaslıq etip, başsız-bawsuz yürüse, paçalıqğa ullu qıyınlıq gelejağı belgili...

Ekinçi de, işleygen xalqlar Rusyanı türlü yerlerinde bir az qolaysız işler yürüteler. Masala, yessine soramay, yer yessileni yerlerin sürüp, ağaçlıqların gesip, bir-bir yerlerde talawurlar etip, otlar salıp mülklerin yallatıp yurümaqlıqlar — duşmanlağa kömek etse tügül, etse başğa paydası bolmajaq zatlar. İşleygen xalqlar da, asgerler de alay tarıqsız işleni qoyup, birigip, güçlü duşmannı yeñmaqnı qastında bolma gerek edi...

Dağı da bizin Kafkazda[20] oruslar bulan muslimanlanı arasında pitne salmağa qast etip aylanağanlar bar yimik görüne. Kafkaznı har yerinde de, az-köp saldatlar muslimanlağa ters gözü bulan qarap, sawutuna-zatına yabuşup yürügen yerleri bolğan, maşin yollarda çı xıylı adamlanı sawutların alıp, özleni de awara etegenge oşay.

Hali har kim rahatlıqğa çığıp, zulmunu awurluğundan qutulup, "Allahğa şükür, endi belibiz yazıldı!" dep turağan zamanda, bir Watannı xalqı — oruslar da, muslimanlar da — bir-biri bulan bek tatuwlu bolup, birigip, paçalıqnı bu awurluqdan qutğarmaqnı qayğısında bolma gerek edi. Bulanı arasına bulay pitne salmağa qast etegen adamlar belgili: esgi paçalıqnı yanı bolup, xalqnı qorqutup, birin-birine salıp, şolaylıq bulan sama bir zat bolmasmuken dep oylayğan adamlar bolmağa yaray.

İnşaʼ Allah, alar oylağan xıyallar bajarılmas, boş bolur. Oruslar da, muslimanlar da işni haqıqatın bilirler, bir-biri bulan qardaşlar yimik yaşarlar. Bir-birlerde çi o pitneçileni tutğanlar da bar. Bizde de alay yaman pitne salmağa süyegen adamlanı qast etip izlep, tutup, hakimleni qoluna berip, alağa[21] özler etgen naslıq-yamanlıqlarını cazasın görsetmege gerek.

Hali bir gesek uçğundan ot tüşüp getmege yarayğan zaman. Dağı da qaytarıp aytaman: köp harakat etip o pitneçi xıyanatçılanı artından tüşmege gerek. Bir zamanda da, alay[22] nas adamlanı işi oñarılmağan, hali de oñarılmas.

("Musawat" gazet, № 8. Temirxanşura, 31 may 1917 yıl, 4-nçü bet).

Tekstdegi bir neçe sözlege bayanlıqlar:

1. Fevral.

2. İspolnitelnıy Komitet, 1917-nçi yılda Rossiyada bolğan Fevral inqılapdan (rewolüsyadan) soñ zamanlıqğa arağa çıqğan hakimlik qurum. Bu Zamanlıq hukumat, 1917 yılda Oktäbr rewolüsya üstün gelginçe hukmu sürgen.

3. Kadetler — Rossiyada 1905-1917-nçi yıllarda bolğan Konstitusionno-demokratiçeskiy partiyanı (tabunnu) çlenleri. Monarxiyanı, burjuazyanı, pomeşikleni yançıları; inqılapçılanı (rewolüsionerleni) duşmanları bolğan. Ullu Oktäbr inqılapdan soñ yoq etilgen.

4. Sosial-demokrat, Rossiyanı sosial-demokrat işçileni partiyasını çleni. İşçi xalqnı yanın tutağan, inqılapnı (rewolüsyanı) yolun tutağan adam.

5. Alanı — olanı.

6. Rusya — Rossiya.

7. Maslihat — yaraşıwluq, dawnu yada erişiwlüknü toqtatıw.

8. Etmaqnı — (buynakskiy dialektden): etmekni. Bu maqalada dağı da bir neçe dialekt sözler yoluğa. Olanı haligi qumuq adabyat tilde qollanağan gölemleri: yessi — yesi, yurütmaqnı — yürütmekni, birikmaqlıq — birikmeklik, yurümaqlıqlar — yürümeklikler, gelejaqğa — gelejekge, gelejağı — gelejegi, yeñmaqnı — yeñmekni.

9. İñiliz — Añliya.

10. Pıransuz — Fransiya.

11. Alar — olar.

12. Türkiyanı o dewürdegi taxşağarı Stambul.

13. Boğaz — eki deñizni aralığın tutaşdırağan sızaq suw, proliw.

14. Xarijiyä ministir — tış işler, tış paçalıqlar bulan baylawluqnu yürütegen ministr.

15. Milükof — Pawel Nikolayewiç Milükow (1859-1943 yy.), siyasat çalışıwçu, tarixçi, Rossiyada kadet partiyanı qurğanlardan birisi. 1917 yılda Rossiyanı Zamanlıq hukumatında ministr bolup turğan — fevral aydan 15-nçi mayğa yerli. İnqılapğa qarşı yabuşğan.

16. Hurriyät — huryat, azatlıq, erkinlik.

17. Ğuçkof — A.İ.Guçkow (1862-1936 yy.), Rossiyanı Zamanlıq hukumatında daw işleni wa deñiz flotnu ministri bolğan (1917-nçi yılnı may ayı bolğunça). İnqılapçılanı, Sovet (bolşewik) hukumatını duşmanı.

18. Andağı — ondağı.

19. Yigit — igit, qoççaq.

20. Kafkaz — Kawkaz.

21. Alağa — olağa.

22. Alay — olay.

Bizin hallar

Hurriyät[1] alınıp bir yıl tamam boldu. Orusyanı[2] içindegi bir xıylı milletler özbaşına ayrılıp, öz işlerin özler idara etmege (yürütmege) çalışıp, özleni milli wa madani işlerin oñarmağa qast eteler.

Orusyanı qalmağal zamanında, şo pitneleni içinde, Finländiya ayrılıp, öz işlerin qoluna aldı. Ukrayinler de, germanlar wa yoldaşları bulan bolağan sulh (yaraşıwluq) majlisine — Pirest-Litowskige[3] wakiller yiberip, özler belgili bir mustaqil[4] millet ekenin isbat etdi. Qırımlar da, şo azlığı bulan, özlege özler yessi ekenni alamğa añlatdı.

Andan başğa, Türkistan, Başqard, Qazan, zakawkazlar[5] da özler özleni saqlamasa, özler özlege yessi bolmasa yaramayğannı añlap, har yağından özlege bolmasa yaramayğan zatlanı qayğısına girişip, — aqça boldu, asger boldu — bar hazirligin görüp aylanalar. Ne yoruqda yürütse hurriyät qolunda qalajağın har gün gazetler bulan xalqğa añlatıp, ullu qıyınlıqlar bulan qoluna tüşgen hurriyätnı qolundan çığarsa, tezlik bulan dağı qoluna tüşmejegin bilip, canları bulan tügül şo hurriyätnı qolundan çığarmasğa tişi-tırnağı bulan yabuşup aylanalar.

Aylanğanı yimik, özleni sıylı umutlarına, milli madani tileklerine yuwuq bolup da baralar. Ozoqda, olay boynuna alıp çalışsa, tezlik bulan muradına yetişejegi belgili...

Amma biz, dağıstanlılar! Bu hurriyätdan ne paydalandıq wa ne qazandıq? Başçılarıbız milletge, watanğa betleri aq bolurday ne qulluq etdi? Bu bir yıl — on eki aynı içinde — gözge görünür yimik bir bajarğan işi boldumu?

Bilemen, har kim cawap berse de, belgili, "yoq" dep aytajaq. Gerti, bizde artğan zat, biz hurriyätdan etgen "paydabız": birew-birewge tuşmanlıq çı köbeymegi, bular partiya (tabun) dep, tabun-tabun bolup, biri-birini qarşısında yürümekden başğa zat görünemi? Çapğınlıq, talawur, ölüw, öltürüw — bir adatlı zatnı hisabında bolup, ne gişini malına, ne canına, ne namusuna aminlik, paraxatlıq qalmadı. Har kim yaşawnu, madanyatnı süyegenler başını, canını, malını qayğısındalar. Har yerde pitne-pasatlıqnı yessileri maydannı boş görüp, çabışıp aylanıp, xalqnı başına ullu falakat[6] salmaqdalar.

Şu bir az zamanlanı içinde neçe yurtlar buzulup, neçaqı xalqlar yaşı-ullusu qırılıp, ölümden qutulğanları da yerinden-yurtundan ayrılıp, başın suqmağa yersiz, qarnı toyarday aşı yoq, ullu qıyınlıqlarda yaşap turmaymı? Bulağa bu zulmulanı kim etdi? Bulanı bu qıyınğa kim tarıtdı?

Belgili, özleni qardaşları etdi, hali bugünde de etmekde, dağı da etejek. Meni hali bulanı tafsilin[7] yazmaq muradım tügül. Bosa da, bu zulmuçu-pasatçılanı başçıları başlap az zamanında qast etip, alanı[8] pitnelerin toqtatmaqnı hareketinde[9] bolğan busadı[10], munçaqı ullu işler bolmasa yaray edi dep esime gele.

Hali iş işden getdi, pasatlıqnı ahlüsü köbeydi[11], talawurluq, çapğınlıq — paraxat-rahat yaşap turağan xalqlağa da yuqdu. Endi munu toqtatmaq ullu qıyınlı yerge yetişdi; munu Allah Özü toqtatmasa, başğa gişi bajarıp bolmajağı belgili boldu...

Biz de başğalar yimik yaratılğan bir xalq edik, bizin bulay geride, wahşilikde qalmaqlıhıbızğa sebep nedir? Ozoqda, belgili: bizin cahilligibiz[12]. bizin göz açmağa qaramayğanlığıbızdır. Heç dünyada bolup turağan işlerden xabarıbız barmı?

Günden-gün bahalıq arta, aşlıq wa başğa zatlar kemiy, qulluq etegenlege bermege "calowna"[13] aqça yoq, aqçasız bir iş de bolmay[ğan]nı har kim de bile, añlay. Başğalar o zatlanı añlap-tüşünüp, erteden qayğısına girip bajarğanlar. Bizin olardan hali de xabarıbız yoq. Bizin artıbız ne bolur?!

Milliönlar bulan sanalağan Kafkaznı artındağı[14] muslimanlanı öz tili bulan çığağan bir belgili gazeti, curnalı barmı? Ya barlanı da yürütüp bolamı? Ullu qayğırmağa, hatta yılamağa da tiyişli zat şo tügülmü? Olay gazetleni, curnallanı örlendirmege qast etmek çi qayda, olardan elge-xalqğa payda bola dep oylayğanlarıbız da — barmaq bulan sanap görseter yimik bek az.

Har yerdegi tüzelgen xalqlanı gözün açmaqğa sebep gazet-curnallar bolğanın añlamağa gerek edik.

Endi sama bu pitne-pasatlıqnı toqtatmaqnı qayğısına birigip qast etmege, yuqmağan yerlerine yuqdurmasnı hareketin etip, bar yerlerinden de söndürmekni çarasına qaramağa gerekbiz, qardaşlar!

("Musawat" gazet, №45. Temirxanşura, 3 mart 1918 yıl, 4-nçü bet).

Sözlege bayanlıqlar:

1. Hurriyät — huryat, erkinlik.

2. Orusya — Rossiya.

3. Pirest-Litowiski — hali Belorussiyadağı Brest degen şahar. Munda 1918-nçi yılnı 3-nçü martında Sovet Rossiya bulan Germanya, Awstro-Weñriya, Bolgarya wa Türkiya yaraşıwluq dığarğa qol salğanlar. Şolluqda Rossiya birinçi dünya dawda ortaqçılıq etiwünden qutula.

4. Mustaqil — xarlısız, başğasına boysınmayğan.

5. Türkistan — Orta Azya ülkeleri. Başqard — Başqortostan. Qazan — Tatarstan. Zakafkazlar — zakawkazyeliler: gürjüler, ermeniler wa azerbayjanlar.

6. Falakat — peleket, qalmağal.

7. Tafsil — gengleşdirip añlatıw.

8. Alanı — olanı.

9. Hareketinde — harakatında, hayında, awarasında.

10. Busadı — busa edi, bolsa edi.

11. Pasatlıq yürütegen adamlanı sanawu köp boldu.

12. Cahillik — (munda): bilimsizlik, oxuwda wa ilmuda artda qalğanlıq, awamlıq.

13. Calowna — iş haq (zarplata, calowaniye).

14. Kafkaznı artındağı — Zakawkazyedegi.

Birlik gerek

Musliman qardaşlar! Göresiz, hali zaman almaşınğan. Üç yüz neçe yıldan berli Rusyanı biylep, özler süygenin etip turğan Ramanoflanı[1] paçalığı tayıp, xalq da alanı[2] temir tırnaqlarından qutulup, ullu erkinlikge yetişgen.

Alanı zamanında qısılıp yaşayğan rusdan başğa milletler de özleni haqqın (pırawasın[3]) izlemege ortalıqğa çıqğanlar. Ayroqda, o zamanda ullu tarlıqda-qıyınlıqda, har bir haqqından mahrüm bolup turğan muslimanlar da, ozoqda, özleni bolmasa bolmayğan haqların tilejegi belgili. Tileme de gerek.

Ağar göre, biz dağıstanlılar — taw, qumuq, mıçığış, çerkes wa başğalar da — Kafkazdağı başğa muslimanlar bulan da birigip oylaşıp, "ne etme gerek?", "ne yolda hazirlik görme geregin" bilip, hali geçikmey, Petroğradda[4] cıyılajaq "Majlisu muassisanğa"[5] qoldan gelgen çaqı harakat etip, özübüzden añlayğan adamlar yibermege qast etme gerek.

Ol "Majlisu muassisanda" cıyılajaq adamlar paçanı da şolar saylajaq, ministirleni de şolar ayırajaq, paçalıqğa yañı zakönler de[6] şolar salajaq, har kimge haqqın (pırawasın) da şolar berejaq[7], şolar etgen zat ters-oñ zakön bolup yürülejaq. Har milletler şol majlisge haliden qast etip hazirlik görüp yürüyler. Har kimni umutu şol majlisde, har kim dört göz bolup şol majlisge qaraylar.

Muslimanlanı da bugünlerde Masköwde[8] ullu cıyını bar. Bular da şol majlisge hazirlik göregeni belgili. Biz de özübüznü qayğıbıznı özübüz etmesek, başğalar gelip bizin haqqıbıznı (pırawabıznı) alıp bermes. "Yılamağan yaşğa emçek bermey". Tarıqlı busa, yılama da yılayıq-tileyik, biz de adamlağa qoşulmağa qarayıq; tarıqsız, paydasız "sen-men" dep birew-birewnü namusuna tiymaq, birew-birewge günçülük-açuw-öçnü qoyup, har ne etsek de birigip eteyik. Zamannı ozdurmayıq. İş ozğandan soñ höküngen uçun payda yoq.

Hali bolğunça, aldınğı hakimleni yamanlap, alardan göre edik. Hali alar tayıp, özübüzge erkinlik berilgen. Endiden soñ taqsır özübüzde bolajaq.

Biz de adamlar yimik yaşama süyegenibizni görseteyik. Gözübüznü açayıq. Haligi zamanda gözü açılmağan xalq, başğa tüzelgen xalqlağa qul-yesir bolup, taptalıp turağanların görüp turabız. Har ne harakat etip, alğa ayaq basma qarayıq. Bugün bolğunça bir zatdan da xabarsız ğafil[9] turğanıbız taman. Başğalar hawalarda quşlar yimik uçup, tawlanı-taşlanı teşip, otuz çaqırımdan urağan toplar etip, bir günlük yolnu bir sahatdan alağan aftomobillege minip yürüygen bir zamanda, biz gamüş arbalağa da minip, esgi yırıbıznı yırlap yürüsek, alanı artından yetişerbiz dep oylamayıq.

Tüzelgen xalqlar ne yol bulan tüzelgen, özübüz bilmey busaq, bilegenlerden sorayıq. Qoldan gelgen çaqı alağa oşama qast eteyik; sen tawlu, ol mıçığış, men tüzlü, ol pulan degen tarıqsız sözleni qoyup, barıbız da muslimanlar qardaşlar ekenibizni bilip, har ne birikmekni qastında bolayıq. Birigip çalışsaq, har işibiz oñarılajağı belgili. İş — birlikde.

Birlik gerek, birlik!...

("Musawat" gazet, № 5. Temirxanşura, 10 may 1917 y., 4-nçü bet).

Sözlege bayanlıqlar: