Qılıq kitab

Hasan Orazayew. Abusupyannı "Qılıq kitabı"

Til — söz

Söznü köplügü — haqılnı azlığına tüz eter. Masal: "Adamlıq nedir — añlamaq, az söylep, köp tıñlamaq". Birdağı masal: "Köp söznü azı yaxşı". Söznü, köp oylaşıp, soñ aytmalı. Aytılğan soñ hökünmaq — payda bermey. Masal: "Aytılğan söz — atılğan oq". Haqıllı gişi ayrılmas yerge unutmas söz de aytmas.

Bir gişi bir xabarnı söyley turağanda, başğa bir gişi de, şol xabarnı bilegenin bildirip, onu sözüne qoşula barmaq da; oğar soralğan sualğa bu da qoşulup cawap bermek de; ol söyley turağanda, bitme qoymay, onu sözün gesip, bu da söz başlamaq da — haqıllı gişini işi tügül.

Ullulanı sözüne qoşulmaq da, ullulanı yağında kületegen zatlanı söylemek de, ullular aytğan ariw zatğa tiyişlisinden artıq qıçırıp külemek de — edepsizlikdir.

Nazmu aytmaq, maqam yimik özü bajarağan bir zat uçun majlisdegileni uzaq yalbartmaq da ariw bolmasa yaray.

Yuxlayğan gişini yağında söylemek, tawuş etmek de, gişini uyaltağan masxara etmek de, sözüne gişini tıñlatmaq uçun qulağından yada opurağından tartmaq da, majlisde bir gişini qulağına qaplanıp laqırt etmek de — edepge xilaf1 gelegen zatlar.

Tarıqsız sözler bulan waqti ötgermek — ömürün zaya etmekdir. Masala, oramdan barağan bir gişige: "Qaydan gelesen?", "Qayda barasan?" dep aytmaq — tarıqsız söz. Qaydan gelse gelsin, sağa ne? Baliki, yaşırtğın bir işi bolmağa da yaray. Ol zaman ol gişi yada söylemey getmege gerek, — seni xatiriñ qalajaq. Yada, yalğan söylep, günahlı bolajaq. Yada yaşırmağa süygen zatı zahir bolajaq. Hasili käläm, gişi yada belgili küyde paydası bar maʼnalı söz söylesin, yada söznü başğa zatğa maşğul bolsun.

Söznü arasına, "ondan soñ" yimik, "tügülmü" yimik, "masala" yimik zatlanı köp qoşup söylemek de; har sözünde bir ant etmek de; orus til yimik başğa bir tildegi sözleni köp qoşup söylemek de — oşawlu zatlar tügül. Öz tilibizde yoq zatlanı başğa tilden almaqnı yolu da bar. Har zatlanı da başğa til bulan söylemek öz tilibizni yoq etmege talap etmek bolmasmı?!

"Uşatmaq", "qabul" degen sözler hazir bar eken çi, "pirnimayit" degen sözge ne hajat? "Yañılış", "xata" degen sözler bar turup, "oşibka" degen söz ne uçun? Bizge orus til de tarıq. Amma öz tilibizge qoşup bulğamay, ayrı yürütsek yaramaymı?

Qollar

Söyleygende qolların bulğap yada barmaqların silkip söylemek de, cıyılğan xalqnı birisin barmağı bulan türtüp yada qolu bulan işara etip görsetmek de, ullu gişileni yanında barmaqların stolğa yada şanjalğa qağıp oynatmaq da, özünden ullu gişini yanında qolların kisesino suğup turmaq da, teatr yimik yerlerde qolun başğa gişini inbaşına salmaq da; majlisde qolun yayağına tirep turmaq da; har görgen zatnı, görmek bulan bütünlük etmey, qolu bulan tutup qaramaq da; qolların kirli, tırnaqların ösdürüp saqlamaq da; qolu nas zatğa tiygen soñ, cuwmay turup gişini qolun almaq da — edepge xilaf gelegen erşi zatlar.

Özünden ullu — diwanbek yimik, uçaska2 yimik gişilege yoluqğanda, barıp qolun almaq da — edep tügül. Özler awwal3 qol uzatsa, barıp almağa gerek.

Yaxşı qılıqlanı bayanı

Mutiʼlik

Mutiʼlik degen — har-bir gişi özünden ullulağa görsetejek ariw bir sıpatdır. Atağa da, anağa da, ustazğa-muallimge de, öz watanına da, watannı rahat saqlamaq uçun padişah tarapından salınğan nizamlağa da mutiʼ4 bolmaq — har insan uçun tiyişli bir işdir. Ata-anağa mutiʼlik, olağa qulluq etmek bulan da, buyruqların yürütmek bulan da, olağa açıq yüz görsetip, uruşsa götermek bulan da, olanı yüreklerin buzağan zatlanı aytmamaq bulan da bolur.

Ustazğa-muallimge mutiʼlik, ata-anağa qarşı etilgen mutiʼlik de bulan birçe, — olar bergen darsnı bilip, har darsğa yañılmay gelmek bulan da, maktapdağılanı iñ bek qayğı etegen insaplısı bolmağa dalap etmek bulandadır.

Watanğa mutiʼlik — watannı saqlamaq uçun salınğan nizamlanı bilip, şol nizamlardan da tışğari özgelege da zarallı zatlanı etmamaq bulan da, öz watanındağı xalqnı barısın da "watan qardaşları" dep bilip, heç birine zulmu etmek bulan da, watan uçun paydalı bolğan har-bir qulluqğa hazir bolmaq bulan da bolur.

Hürmet

Bu da — ullulağa qarşı til bulan, yada hal bulan, yada iş bulan etilegen ariw bir sıpatdır. Bir adam başğalağa ne qadar hürmetli bolsa, özü de xalqdan şol qadar gıormet görür, gıormetsiz bolsa, özüne gıormet etegen gişi de bolmas.

Bir majlisge girgende, ullular olturmaqdan awwal barıp ullulağa tiyişli yerde olturmaq da; xalqnı yağında sıylı bolğan bir gişige bir zaman xatiri qalmaq yimik bir sebep sayalı layıq hürmetin yurütmamaq da: üyüne bir gişi gelgende, açıq yüz bulan, ereturup qarşılıq etmamaq da — hürmet degen ariw sıpatdan mahrüm bolmaqdır.

Barışmaq

Har kimge qarşı açıq yüzlü, tatli bolmaq da, yanındağı gişini uyaltağan, yüregin buzağan erşi sözlerden, tüzsüz masxaralardan, orunsuz külemekden saqlanmaq da — barışmaqnı zdeplerindendir.

Bir gişige qarşı söyleygende, "şonu da bilmeymisen?!" yimik, "Ay ahmaq!" yimik, "Bilimsiz gişisen" degen söznü añlatağan kalimalar aytmaq da, bir gişi özüne söyleygende yaxşı tıñlap turmay bir zat oxup yada bir zatğa qarap turmaq da; bir gişini mısğıllayğan iş etmek yada söz aytmaq da — barışmaqnı xilafıdır. Gişini mısğıllamaq — Allağu taalanı açuwun çığarağan zatlanı biridir. Gişini mısğıllayğan gişi, axırı özü de mısğıllanağan bolup qalmaqdan qorqmağa tiyişli.

Tüzlük

İşinde xıyanat bolğan gişiler heç bir zaman talaylı bolmaslar. Tüz turğan gişini har kim süyer. Muhtajlıq görse, baylar da oğar kömek eter. Tüz turğan gişi heç bir zaman xorluq görmes, günden-gün sıylı bolur. Amma tüzlükden mahrüm gişi — iñ talaysız gişidir. Oğar inanıp heç bir qulluqda orun berilmes.

Waʼdasına tüz turmaq da — ariw qılıqlanı iñ yaxşılarındandır. Waʼdağa yalğan bolmaq — adamsızlıqdır. Boljalında geltirip bermey busa, gişini kitabın almaq da tüzlük tügül. Bir gişini sırın bir gişige açmay saqlamaq — tüzlükdendir. Sır saqlamayğan adam — axırı xalqnı arasında inamsız gişi bolup qalır.

Kömekleşmek

Dünyada kömeksiz yañız bir gişi bajarıp bolmayğan xıylı işler barlığı maʼlüm. Şonu uçun, bir gişi özü başına çığıp bolmayğan işde başğa bir gişiden kömek dalap etse, oğar yada mal, yada ilmu bulan, yada haqıl berip kömek etmek — din yağından da, haqıl yağından da bek tiyişli, köp sawaplı5 bir adamlıqdır. "Yaxşı zatlağa kömekleşigiz"; "Adamlanı yaxşısı — xalqğa yaxşılığı tiyegen gişidir". Amma yaman işlerde kömekleşmek — şariat yağından geri urulğan zatdır.

Bir adam gişileni qıyın günlerinde kömek ete busa, özüne de şolay günler gelgende kömekçiler tabağan yimik, gişige kömeksiz gişi, özüne bir qıyın gün qarşı gelgende, özü de gişiden kömeksiz qalmaqdan başğa da, "Özü de gişini qıyın gününe qaramay edi, hali özüne gezik" dep aytağanlar da bolur.

Çomartlıq

Çomartlıq — ergişini iñ ariw sıpatlarındandır. Bir adam özünden de, üyahlüsünden de artıq bolğan zatnı bir payın muhtajlağa bermek — adamlıqğa bek yaraşağan zat. Çomartlıqnı hatdan ozğanı — israplıqdır. İsraplıq degen — malnı tarıqsız yerlege xarj etmek maʼnada bolup, Allahu taalä süymeygen bir sıpat bolmaqdan başğa da, axırı muğtajlıqğa barır.

Qızğançlıq busa xalqnı arasında iñ erşi bir qılıqdır. Qızğanç gişini qolundağı zatdan özü de payda görmes, xalq da.

Çormartlıq da, qızğanmaq da malda yimik ilmuda da bola. İlmunu qızğanmaq dağı da erşi. Nege deseñ, mal bergen sayın az bolmağa yaray. İlmu busa, bergen sayın arta.

Açıq yüzlü, tatli sözlü bolmaq

Bular ekisi de adamnı qıymatın artdırağan, darajasın biyik etegen ariw sıpatlardır. Gişige qarşı tunuq yüzlü bolmaq da, gişini yüregin buzajaq qattı sözlü bolmaq da köp erşi zatlardır. Masal: "Yaxşı söz — can azığı, yaman söz — baş qazığı".

Gişi özünden giççige — "inim", "balam", "azizim" yimik, özü bulan bir yaşlı gişige — "qardaşım", "yuwuğum" yimik, özünden ulluğa — "apendim", "ağam" yimik sözler aytmağa bilmek — tatli tilli bolmaqnı alamatlarındandır.

Bir ullu gişi giççi gişiden xata yalğan bir söz eşitgende, "yoq zatnı söyleme, yalğan aytma!" dep aytajaq yerde, "Balam, şulay sama dürmü eken, yañılış bolmasın" dep aytmaq — ariw qılıqlı gişini işidir. Masal: "Yaxşı söz yılannı ininden çığarır".

İnsan xatasız bolmas. Gişini xatasın izlep, betine urağan bolmaq — köp yaman qılıqlanı biridir.

Öktemsizlik

Bir gişini ilmu yağından, haqıl yağından, edep yağından artıqlığı bolsa, özü neçaqı giççi yürekli, öktemsiz gişi bolsa da, onu darajası yaşınmas. Ondağı hüner har zaman özünü sıylatır. Ol haman da sıylı, daim de ğürmetli gişidir, öktemlikge hajatlı bolmas.

Amma haqıqatda bir gişini bir gişiden artıqlığı — maʼripat bulandır. Bir gişide maʼripat tabulmay, baylığı bulan, yada isbayılığı bulan, yada tuxum bulan, özünü xalqdan artıq görüp öktem bolsa, — iñ qılıqsız gişi şoldur. Bulay gişini adamlar süymeygen yimik, Allah da süymes. Adam gerti küyde adam bolmağa süyse, öktemsiz bolsun. Hadis: — "Allahutaala uçun ğeç gişi öktemsizlik etmes, Allahutaala ol gişini göterip sıylı etip tügül ese" degen söz. Masal: "Öktemlikni artından qıdırıp yürür xorluq".

Aburun saqlamaq

Öktemsizlik yaxşı sıpat dep aytdıq busa da, anı dazuwu bar. Har kim özüne layıq bolmağan iş etmek de, qıymatın sındırağan sözler söylemek de, erşi masxaralar etmek de — gişini aburdan tüşüregen zatlardır. Bir muallim oxutağan yaşlar bulan oynamaq da, olanı darsına yada edeplerine baylanmağan zatlanı söylep olturmaq da, qadi yimik, budun yimik gişiler tükenlege barıp, cahiller bulan laqırt söyley turmaq da — ariw sıpatlar tügül.

Tazalıq

Har zaman gişi özünü taza saqlamağa tiyişli, giygen opuraqları da, olturğan ornu da, tutağan sawut-sabası da har zaman taza bolsun. Tazalıq degen — har zaman yañı opuraq etmek de, har gün bir başğasın alışdırıp giymek de tügüldür. Bir opuraqnı qırq yerine qırq başğa türlü yamaw salınğan busa da, naslı-kirli bolmağan soñ, cuwulup taza bolsa, heç bir ayıbı yoqdur. Amma bir opuraqnı beş manatğa alınğan bolsa da, yağaları kirli, etekleri nas bolğan soñ, onu giygen gişige taza turağan gişi dep aytılmas. Maylı aş aşağan soñ, qolların sapun bulan cuwmaq da; har gün erten ayaqların cuwup giymek de; har gün bir keren boynun, qulaqların cuwmaq da; çañlı, naslı yerde olturmamaq da — tazalıqdandır.

Yaman qılıqlanı bayanı

Cahillik

Adamnı qıymatın az etegen, darajasın yoq etegen, türlü-türlü rahatsızlıqlağa tüşüregen zat — ilmu bilmey cahil qalmağıdır.

Bir millet, bir qawum günden-gün az bolup, axır bitip de qalmağına da, özgeleni arasında paqır-muhtaj bir qawum, ixtibarsız esgik bir millet bolmağına da sebep, neçe keren oylaşıp izlep qarasaq da, cahillikden başğa heç bir zat tügül. Bir millet bir neçe yüz milyan gişili bir qawum bolsa da, üstünde ilmusuz, cahillik degen awruw bolğan soñ, ol millet aralarında ilmu-maʼripat yayılğan giççi bir milletge, az bir qawumğa qarşı turup toğa tartıp bolmay, bara-bara axırı yoqğa çığıp qalmağı — tawarix kitaplağa qarağan gişilege mahrüm zat.

Bir millet cahillikni balahından qutulmaqnı çarası — şol milletni xalqı bar qayğısın-pikrusun maktapğa-madrasağa salıp, har-bir gişi de balasın giççiley şol maktapğa salmaqdır. Dünyada turğan soñ, dünyanı ilmuların da oxusun, axıratğa inanğan soñ, axıratnı ilmuların da oxusun.

Maktap-madrasa — dünya yağından boldu, axırat yağından boldu, har-bir yaxşı zatnı başıdır. Şolay busa da, maktap-madrasanı bizin Dağıstandan osal yeri yoq. Tezden berli, tış yaqdan görünegen minasın yimik, içinde bolağan tarbiya-nizamın da qarawsuz qoyğanbız. Şo sayalı bugün ilmuda-maʼripatda özgelerden köp artda da qalğanbız. Madrasa-maktap yağına İstambullardan, Misrilerden başğa Qazanlar da bizden ese köp artıq. İñilisleni, pirenkleni matap yağına salğan qayğısın aytıp bitdirip bolur hal da yoq. Dünyanı ilmuların bek bilmek sayalı, bugün dünyağa hukmu yürütüp turalar.

Yalağaylıq

Cahillikden soñ iñ zarallı yaman qılıq yalağaylıqdır. Yalağay gişi heç bir zaman rahatlıq görmes. İşsiz, boş turmaq sayalı har zaman aç, muhtaj bolur. Masala: "İşlemegen — tişlemes".

Altından sıylı, cawhardan bahalı bir zat bar busa — waqtidir. Boşuna yibergen axırda yazıqlıq çegir. Yalağaylıq etip, muhtaj-paqır bolğan gişige hakim yazıqsınmas. Ol gişini Allahutaala da süymes. Yalağay gişileni birleri muhtajlığın-paqırlığın özleni taqsırından görmey, Allahutaalanı qazasın-qadarın ayıplar etmege urunalar. Bu busa — ullu bir günah. Birleri busa özleni işin "tawakal" dep sağınalar. "Allahğa tawakal saldım" dep, käsbu etmey, boş turmaqğa kitaplar adamnı yahsız-namussuzluğundan dep aytalar. Tawakalnı maʼnagı ol küyde turmaq tügül. Tawakalnı maʼnası — qoldan gelegen kasbusun da yürütüp, Allahğa yüregin de salıp, turmaqdır. Payxammarlar har qaysı da kasbusuz turmağanlar. Bizin payxammar salla allahu alayhi wassalam da olturğan yerinde yañız dua bulan iş etmey, özü de qoşulup duşmanğa qarşı qazawatda daw etip mubarak tişleri tüşgeni de kitap qarayğanlağa yaşırtğın tügül.

Qorqaçlıq

Giççi zamanında qorqaçlıqğa üyrengen bala ullu bolğanda da tawakalsız, işsiz bir gişi bolur. Maʼripatsız gişileni "Har-bir qarañı yerde cinler bola; geçe yañız qırğa çıqsa, cinler alıp gete; yañız bir üyde qalsa, cinler görüne; geçe qaburlağa girse, bulay-olay qorqunçlu zatlar yoluğa" degen yalğan sözlerine inanıp, bir yumuş (qazanışlanı tilinde "qulluq, iş" degen añlaw) buyursalar, men onda barmağa qorqaman dep cawap bermege üyrengen yaşlar ullu bolğanda da talaylı bolmaslar. Yaş çaqda "cin görünür" dep, qarañı yerge girmege qorqağan yimik, ullu bolğanda da sawdüger yimik bir işge giregende de olay bolurmu eken, bulay bolmağay edi degen zatlar esine gelip, xıylı paydalı zatlardan mahrüm qalırlar. Bulay gişiler, yalağaylar yimik, ömür boyu paqırlıqda-muhtajlıqda yaşarlar. Har-bir gişi namuslu-yahlı da bolup, zatdan qorqunup tartınmayğan da bolmalı.

Yalğan

Dünyada yalğan qadar erşi sıpat da, yalğançı qadar esgik zat da yoqdur. Masal: "Yalğançını gertisine de inam yoq". Sözüne yalğan qoşağan gişi heç bir zaman talaylı bolmas. Abursuz-nürsüz bir gişi bolur. Kitaplar yalğanğa "imannı qaranhşığı" dep aytalar. YAhlı-namuslu gişige neçaqı xatalıq bulan bolsa da bir yalğanı bilinmek, "seni palan sözüñ yalğan çıqdı" dep eşitmek yimik awur zat bolmas.

Giççilikden yalğanğa üyrengen yaşlar şol adatın ömür boyu taşlamaslar. Axırı adamlanı yağında da abursuz, Allahnı yanında da darajasız bir gişi bolur.

Hillakarlıq

Bir türlü osal yaşlar, maktapğa barmağa süymegende, ata-anasın "bugün başım awruy, awrup turaman" dep yimik sözler aytıp, hilla quralar. Yada üylerinde yalqıp, darsların bilmey, maktapğa barğanda, muallimge "kitabım maktapda unutulup qalğan edi", "geçe qalamımnı tas etdim", "üyge qonaqlar gelgen edi, şonu uçun darsımnı bilip bolmadım" yimik sözler bulan aldatmağa urunalar. Bulay yaşlar talaylı bolağanlar tügül. Bulay yaşlanı bir keren hillası bilinse, soñ ata-anası da, muallim do onu heç-bir sözüne inanmaslar. Har kimni yağında "yalğançı, hillası bir bola" dep bilinip, ata-anasına da ömür boyu bir balah bolur.

Zyankarlıq

Bir türlü yaşlar qoluna tüşgen zatnı buzup taşlayğan bolalar. Bulay balalar üynü qurallarından bolğan har zatnı buzup taşlamaq yimik, terezeni qırıyların biçaq bulan yenmaq yimik, çırlağa taş bulan, tayaq bulan hızlar etmek yimik, eşikge-terezege karandaş bulan yazıwlar yazmaq yimik — har türlü zaral etmege qayırmaslar. "Munu kim etdi?", "Ne uçun bulay zaral etesen?" — dep sorağanda, türlü hilla bulan yalğan söylep, özün ayıpsız etmege urunalar. Muna enni şolay yaşlar iñ talaysız yaşlardır.

Urlamaq

Özleni birine üyrense axırı purç6 bolağan dört yaman qılıq bar: birinçisi — urlamaq, ekinçisi — içki içmek, üçünçüsü — qatın-qıznı artından aylanmaq, dörtünçüsü — kağız oynamaq.

Urlamaqğa üyrenegen yaşlar awwal yoldaşlarını kağızın, karandaşın, qalamın urlayğan bolur. Bara-bara biçaq yimik, börk yimik zatlanı alırlar. Ullu bolğanda at urlamaq, adamnı öltürüp aqçasın almaq yimik ullu günahlanı etegen bolurlar. Amma daim bulay qalmay, axırı bir gün tutulup, tusnaqğa tüşer, yada üç-dört yıl tusnaq, yada bir neçe yıl Sibir gesilir... Bu yol bulan — bütün adamlanı yanında qarayuzlü, esgik gişiler bolur. Mundan başğa, axıratda azapları da güçlü. Mal yessi de, yada dünyada, yada axıratda hağın almay qoymas.

Qastı urlamaq bolmasa da, bir gişini zatın yaşırıp izlete qoymaq da — yüreginde rahmu bar gişini işi tügül.

Çağuwçuluq

Xalqnı arasında söz yürütegen gişiler Allahutaala bulan payxammar alayhi ssalamnı yanında da esgik adamlar da, özlege yuwuq bolmağa süymeygen gişilerdir. Bu işinden özlege bir payda bolmasa da, xalqnı arasında birlikni, dosluqnu yoq etip, neçe türlü zarallağa sebep bola. Seni yamanıñnı xalqğa barıp aytmayğan gişi, xalqnı yamanın sağa da gelip aytmas.

Yünden etilgen opuraqğa güye ne qadar zarallı busa, çağuwçu gişi de, artdağı darsda oxulajaq ekiüzlü gişi de bir milletni yaşawuna şol qadar zarallıdır.

Ekiüzlülük

Adamnı aldında bir türlü, artında bir türlü söyleygen gişige — munafiq dep aytıla. Munafiqleni heç kimni yağında qıymatı, ixtibarı bolmas. Haqıllı balalar bulay yaman qılıqdan bek saqlanmağa tiyişli. Saqlanmasa, ullu bolğan soñ abur tapmaslar.

Adamnı abursuz etip, sın tapmağa qoymayğan yaman qılıqlanı biri de -damahkarlıqdır. Damahkar gişi heç yerde gişige qarşı haq sezün söylep de bolmas, har kimge yalınıp turmağa tüşer.

Gözemelik de, damahkarlıq yimik, adamnı nürün taydırağan zatlanı biridir. Gözemelikni yürütegen gişi har kimge ariw görünmekni qastında bolmaq sayalı, dünyada turğan çaqı qıyınlıqda turağan yimik, gözemelik ullu günahlardan bolmaq sayalı, axıratda da güçlü azapda bolur.

Ğibat7

Gişini süymeygen zatın artından söylemek — ullu günahlanı biridir. Ol gişi geçmey turup, Allahutaala da geçmejek. Ol gişi özünü artından söylengen zatnı eşitmey de qalmas: söz yürütegen çağuwçular yetişdireler. Soñ ol gişi de açuwlanıp özü bilgenin aytsa, eki busurmannı arasında duşmanlıq zahir bolur. Şol sayalı, bu ğibat degen yaman qılıq bir qawumnu arasında köp bolğan sayın, ol qawumdan tatıwluluq, tatlilik tayıp, dosluq, birlik de qalmas. Biri-birinden açuw almaqnı qastında bolup, arağa suwuqluq tüşer.

Ğibat degen yaman zat bolsa da, gişini artından bar zatnı söylemekdir. Yoq zatnı sönlemekge — buhtan dep aytıla. Bu busa — ğibatdan da yaman. Bulanı ekisine de sebep köbüsü halda günçülük bola.

Gişini yaxşısın-yamanın axtarıp, ayıpların izlemek de — köp yaman qılıqlardandır.

Günçülük

Özünde yoq bir daraja başğa gişide bolmaqnı süymey, ondan ol daraja taymaqnı süymek — günçülük degen köp yaman qılıqdır.

Ondan ol daraja taymaqnı da süymey, özü de şol darajağa yetişmekni süyüp, dalabında bolmaq — suqlanmaqdır. Bu busa yaxşı qılıqdır.

Günçülük kimde bolsa da ol gişi heç bir zaman rahatlıq tapmas, har zaman içi güyüp, yüregi yanağan bolur. Özünden artıq gişilege har zaman yamanlıqlar yorap, olanı haqında türlü-türlü erşi sözler de seylep, waqtın boşuna yiberir. Ne qadar güllese de, ol gişige heç bir zaralı bolmayğan yimik, özüne de bir paydası bolmas. Öz işlerine maşğul bolup turmamaq sebepli, axırı aç, yalanğaç bir gişi bolup qalır.

Günçülük degen awruwdln qutulmağa süyegen balalar, yoldaşları darsların yaxşı bilmek sayalı muallim olağa barakalla bergende, olanı güllemey, özler de olar yimik yaxşı bilmege qayğı etmeli.

1. Xilaf — qıyışmay, qarşı, ters.
2. Diwanbek, uçaska — hakim, ör qulluqdağı adamlar.
3. Awwal — birinçiley, başlap.
4. Mutiʼ — tıñlawlu, tabiʼ, iriya, qarawsuz.
5. Sawaplı — zuwaplı.
6. Purç — puç, zaya, tas.
7. Ğibat — qıybat, gişini artından söylemek, adamnı artından yaşırtğndan söz yürütmek; aytdı-quytduluq etiw.