16-nçı noyabrde Sovet Soyuznu İgiti Elmurza Cumağulowğa 90 yıl bite. Belgili tankist Ullu Watan dawnu aldında asgerge getgen, dawnu birinçi günlerinden axırı bolğança qoççaq küyde nemisleni çeriwleri bulan yabuşğan. Daw yıllarda Elmurzanı ekipajı tankı bulan 50 keren hujumda bolğan wa nemisleni köp sanawdağı tankın, tobun yallatğan. Üç keren yaralanğan. Dawda görsetgen qoççaqlığı uçun Altın Yulduz wa "Qoççaqlığı uçun" degen medallar, Lenin, eki Daw Qızıl Bayraq, Ullu Watan dawnu Birinçi darajalı wa Qızıl Yulduz ordenleri bulan sawğatlanğan. Dawdan soñğu yıllarda türlü-türlü woyenkomatlarda woyennıy komissar bolup wa başğa cawaplı qulluqlarda işlegen.
Gebek Qonaqbiyewni "Yulduzlu biyiw" degen kitabından alınğan wa Elmurza Cumağulownu ekipajını qoççaqlığın suratlayğan bu bölüknü oxuwçular uşatar dep esibizge gele.
...Geçe tankistlege rahatlanma çola da bolmadı. Wasiliy, tanknı aylanıp, aslu hapda şınjırın tergedi. Barı da zat ariw. Tanklağa top gülleler, patronlar geldi. Şolanı da yerleşdirip, aşama da aşap, yuxlama yatdılar. Tankistler yuxlayğan zamannı içinde razwedçikler wa sapörlar özenni artındağı awlaqda minalar barın-yoğun tergedi. Sapörlar, özenni ne yerinden çıqsa yaxşı ekenin tañlap, şo yerlege tayaqlar salıp belgiledi.
Bir güçlü kök köküreygende yimik tawuş tankistleni yuxusundan ayırdı. Ekipajlar tanklağa çapdı. Yañı yatğanbız dep turağan Elmurza sahatına qaradı: Dört bola tura. Yuxlayğanı üç sahat da bola eken. Arığan yaş qarqarağa üç sahat nedir?..
Radist Wladimir — batalonnu komandiri — "batä" bulan baylawluq tutdu.
- Şest-şestdesät! Eto odin-odinnadsat!
- Tıñlayman! "Batä" har wzwodğa ne etme gerekni añlatdı. Atışıw toqtamay: har zamanda yimik, "dawnu Allahı" dep hisaplanağan artillerya özenden üç-dört çaqırım aridegi nemis orlağa, olanı artındağı ağaçlıqğa top gülleleni yawdurup tura. Örden samolötlanı motorlarını bir küydegi gürüllewü çalındı. Artda "katüşalar" da urup, nemisler yerleşgen boynu maşinden çıqğan et yimik etdi. Şo waqtige yayaw asger özenni arigi yanına çıqma bajardı. Hali gezik tanklarda.
- Odin-odinnadsat, alğa!
Kombat bu hujumğa yolbaşçılıq etegenge oşay.
-Yest! Wasiliy, alğa!
Wladimir wzwoddağı eki tank bulan da baylawluq tutdu wa komandirni buyruğun bildirdi. Wasiliy tanknı astalıq-ustalıq bulan betden tüşürdü wa suwsaplığı ötgen buğa yimik ökürüp, özenge alğasadı. Bulanı artından qalğanları da iyerildi.
Suwnu terenligi — bir-bir yarım metr, gengligi on metrler bardır. T-34 tanklar şo geçiwden san da etmey ötdü. Şo waqtige nemisler artilleryasın xotğa saldı wa yıraqdan duşmannı gaubisalarını "ah" urup atışağan tawuşu çalındı. Awlaqda yer-yerge tüşgen top gülleler özleni güçü yetgen çaqı, topuraqnı örge getere wa miñ gesekler etip çaçırata.
- Wasiliy, tanknı solğa bur çu! Arekdegi töbeçikni göremisen? Şonda bağıp hayda!
- Wolodä, 1-12-ge wa 1-13-ge ayt, bir-birewden onar metr qoyup, günbatışğa bağıp toqtasınlar!
Örden samolötlanı tawuşu çalındı. Elmurza wzwodnu görsetilgen yerge yaydı wa oñ yaqnı tergedi. Batalonnu tankları tizilip, şo awlaqnı biylep toqtağan. Örden qarağan lötçiklege tüpde tizilip toqtağan tanklar bazıq şınjır bolup görüne. Şo temir şınjır — tank batalyon birden alğa yılışma başladı. Olar şonça da bek haydama başladı çı, hatta yayaw asger çapsa da, artından yetişip bolmay, şaylı artda qaldı.
Al yaqdan da nemis tanklanı motorlarını uluyğan tawuşu eşitildi. Barı da bilegen küyde, şo tawuş awur tanklanıki. Tek añlaşılmay, dımlığı bar awlaqğa awur tanklanı kim sala? Olar çı yımışaq yerlerde tübü tiyip, batılıp qala. T-34 tanklar orta yeñillikdegi tanklar. Olar bu yerleni oymay çığa. Nemis tanklar biyiklikde oborona tutup toqtadı.
Toqtadı degende, alda hazir etip qoyğan yerlerine, keplege yimik girip sıyındı. Başnäsından qayrı yeri topuraqda, şolay etse, tiydirme epsiz qıyın bola. "Tigr" tanklar gamişler yimik sabur busa, "ferdinandlar" qozu balalar yimik çalt zatlar. Olar, çaltlıqda gelip, toplarından taba urup-urup, çaltlıqda getip de qalalar. Bir-birde bizin tanklanı artına çığıp da geteler. Hali de olar alğa çığıp gele. Arada bir çaqırım mezgil qalğanda, atışıw başlana. Nemisler es tapğança T-34 tanklar "ferdinandlanı" bir neçesin san da etmey yallatdı wa isbirçe qutuqlar yimik çüyre aylandırıp yiberdi. Birinçi uruwunda da şolay bolğan, artı da xayırlı bolar buğay. Batalonnu da eki tankı yalladı. Bir-eki de atışıp, "ferdinandlar" artınyerli qaçma başladı. Bir zat da añlamağan tankistler artından iyerildi. Birazdan nauşniklerde "batänı" qarlıqğan tawuşu çalındı. Ol daw yürülegen küyge aridegi töbeçikden qarap tura.
- Wöregiz, nemisleni hillasına aldanmağız. Siz töbeçikge bağıp artından çapğannı süye. Şo yerleni artillerya yañıdan "işletmese" bolmajaq.
Aradan bir sahat da getmedi, artillerya töbege bağıp atışma başladı. Örde busa nemisleni samolötları göründü. Olağa qarşı bizin istrebiteller çaba. Bir de başğa tügül qırğıylar qarğalaha ala-peleket salıp turağandan.
- Wperöd!
Batalyon yañıdan alğa tebine. Elmurzanı wzwodu töbeni ör xırına çıqma bajardı wa qarşı gelip qalğan bir "ferdinandnı" yallatdı. "Panteralar" wa "tigrlar" yuwuq gelgen bizin tanklanı yallatıp turalar. "Batä" artğa tartılmaqnı buyurdu.
Elmurza tankın artınyerli haydatıp, artğa yılışma başladı. Elmurza Wasiliyge yolnu aytıp turdu. Birden tank ullu çonkğa tüşgendey bolup toqtadı: "tif" urğan 88 millimetrli snarädı bulanı tankını al zwözdoçkasına tiygen, şınjırın da qoşup uwatğan. Nasipge, tank yallamay. Nemisleni pexotası da görünmey.
- Wasä, degiz, tüpdegi lüknü açıp çıqma qarağız.
Elmurza aylananı tergedi. Rotanı tankları, artınyerli tartılıp, özenni arigi yanına çığıp da bitgen.
- Komandir, lükdan taba çığıp bolmajaqbız, tanknı tübü töbe yerge qarşı bola. Şonça yerni qazıp çıqma bek qıyın bolajaq! Wasiliy qolları bulan tırnap da qaradı: tanklar taptap qatğan yerni qol bulan amalğa geltirip bolamı?..
- Wasiliy, sen özüñnü aldıñdağı terezeden çıqma qara. Tek saq bol!
Wasiliy al yanındağı lüknu açdı, çaltlıqda yerge tüşdü wa şossahat tanknı artına da aylandı. Radist Tadınkin wa Karasöw şo terezeden yerge awtomatnı, granatalanı, patronlanı wa pulemötnu taşladı. Elmurza da astaraq bulan çıqdı wa Karasöw bulan sawutlanı tanknı artına taşıdı. Qarañı bolma bir sahatlar bardır. Yürüp getme çi bajarılmay. Oytanı yoq, kölnü üstü yimik tüz awlaqdan eki çaqırım süykelme az zatmı?.. Şonu uçun da, qarañıda bararbız dep tınıp toqtadılar. Göz görer çaqı awlaq toplar yarılğan çuñurdan tolğan. Bir de başğa tügül terekleni tamurundan çığarğanda qalğan çuñurlardan. Yigirmağa yuwuq tank da yallay. Şolardan ondan da qolayı — nemisleni tankları. Bular süykelip, arekdegi böleklikge sıyındılar. Karasöw qoltuğundan spirti bulanğı fläganı — suw yançıqnı çığardı.
- Yoldaş komandir, neçik bolar "ferdinandnı" cuwsaq? — dedi Arkadiy.
- Saw qalğanıbıznı cuwsaq yarar, — dedi şonça sözsüz turağan Tadınkin. Onu sözlerin barı da uşatdılar. Qara qıyamatdan saw çıqmaqdan wa şulay gözel axşamdan lezzet almaqdan artıq zat bolamı?
- Tankğa snaräd tiygende bek qorqğan edim,- dedi Karasöw, Elmurzağa yuwuq gelip.
- Ne bar munda qorqma, meni çi esime de gelmey,- dedi Tadınkin.
- Bizde, qumuqlarda, "qorquw cennetden çıqğan" dey. Elmurza şo aytıwnu yaşlar añlar yimik göçürüp aytdı. "Qorquw" degen söz "saqlıq" degen maʼnada aytıla.
- Qaçan edi bizin batalonğa gazetler alıp gelgeni? Şonda bir tiştaypanı şiʼruların oxudum. Yülya Drunina onu atı, men bilsem. Dört satırı esimde qalğan. Ol bulay yaza:
Men neçe de sülçe dawnu görgenmen,
Bir tülümde, miñlep tüşde — yatğanda.
"Qorqunçluk yök dawda" degenler bolsa,
Şo bir zat da bilmey dawnu haqında...
- Ne durus yazğan,- dep razi boldu Wladimir de.
Gezigi gelgende, Elmurza da spirtden bir urtladı. Onu yalınlı güçü tamağın yallatıp, aşqazanğa tögüldü. Elmurza biraz zaman tınışın alıp bolmay turdu.
- Komandir, ne boldu? Mah, şu suxarini xap...
Spirtge suxari de netsin. Yañur tiymesin dep başıñnı üstüne qoluñnu tutğanda yimik, şo suxari de yalınğa ne kömek etip bola? Spirtni yaxşı yanı da bar eken, aradan köp de getmey, qarqarağa onu güçü yayıldı. Daw yürüle busa da, dünya yaman tügül xari. Ebinden gelip bolmayğan "tigrlar" da, başğa, aytarday qorqunçlu tanklar tügül eken. Spirti bulanğı yançıq birdağı da aylandı. Hali yaray yolğa çıqma dep turağanda, arekden tanknı tawuşu eşitildi.
- Yoldaş mladşiy leytenant, "tigr"! Onu tawuşun başğa tanklanı tawuşundan qaysı da ayırıp bola.
- Ne süye bular bu qarañılıqda? Palatkin de o yaqğa bağıp tamaşa bolup qaradı. Bular böleklerde yaşındı. Nemis tank awlaqda qalğan har tankğa bir barıp aylana. Bir de başğa tügül, qarawul ay yarıqğa ullu xarbuzların tergeygenden. Artda da şo tank bulanı tankını yanına gelip toqtadı.
Başnädan bir nemis tüşüp, bulanı tankın tergedi wa nemisçe haydawçusuna bir zatlar söyledi. O da tanknı artınyerli haydadı wa bulanı tankını qarşısına gelip toqtadı. Küyge qarağanda, nemisler tanknı süyrep getme aylana. Wladimir Tadınkin, astaraq bulan barıp, tanknı artında troslar bulan dolanıp turağan nemisni başına awtomatnı qunnağı bulan bir urdu dağı, amalsız baqa yimik yayılıp qaldı.
Şo waqtini içinde Elmurza tankğa mindi wa haydawçusunu mañalayına tapança urdu. Ne bolğannı da añlamağan mexanik-woditel artınyerli awdu. Wasiliy de bulan bular nemisni yerinden suwurup aldı wa yerge taşladı. Wladimir wa Arkadiy sawutlanı tankğa taşladı.
- Hı, Wasä, bolarmısan nemisleni tankın haydap? — dep, Elmurza mexanik-woditelge sorawlu qaradı.
- Dağı gezik imkanlıq da bolmas. Neteyik, bizin tanknı ayırayıqmı?
- Tartajaqmı?
- Tartajaq xari, bu bek güçlü tank! Minigiz! Ekipaj tankğa örlendi. Wasiliy bir-eki gaz berdi wa skorostğa da salıp, özenge baqdı wa yürüşüne çaltlıq da qoşdu. Özü beri bağıp gelgen yoldan yorawlar bulan özenge haydadı.
...Şo zamanda özenni ör boyunda bekleşip bitgen yayaw asger, özlege bağıp gelegen nemis tanknı tawuşun eşitip, bek tamaşa boldu. Örge atğan raketni yarığına bizin T-34 tanknı nemisleni "tigrı" süyrep gelegenni görgende çi, adap qaldılar. Şossahat komandirlerine de bildirildi. Hazirlik de görüp, artına qarap turalar. Köbüsü nemisleni ekipajı adaşıp gele dep tura. Elmurza tanknı toqtatmaqnı buyurdu wa astaraq bulan lüknu açdı.
- Ey, fris, wıxodi!
Rusça söyleygen tawuşlanı eşitgen Elmurza özlenikileni yanına yetişgenine süyündü wa yerge tüşdü.
- Men fris tügülmen...
Yanına yetişgenleni qısıp quçaqladı. Şossahat şo yerge yetip tank brigadanı komandiri Gayew geldi.
- Yoldaş polkownik, ekipaj özüne görsetilgen borçnu kütdü. Yürülgen dawda duşmanlanı eki "tigrın", eki "panterasın", eki "ferdinandın" wa bir tobun yallatdıq. Soñ... şu tanknı da alıp geldik, — dep aldında qatıp toqtadı.
- Altınlarım meni, igitlerim meni,- dep, ol ekipajdağılanı barısın da quçaqladı.
- Men çi siz ölgen dep tura edim,- dep, bulanı "batä" da quçaqlay.
Bir-eki günnü içinde bizin tankistler nemis tanknı süyrep gelgen degen xabar saw brigadağa yayıldı. Şo dawdağı qoççaqlığı uçun Elmurza Cumağulownu Qızıl Yulduz ordenge, qalğanlanı "Qoççaqlığı uçun" degen medallağa görsetdi...
Elmurza Cumağulow başçılıq etegen ekipaj bulay igitlik görsetgen gezikler köp bolğan, onu atı altın waraq bulan asger qulluğun kütgen asger bölüknü tarixine yazılğan, oxuw ojaqlarda onu ekipajı daw etegen küynü sınaw hisapda yaş tankistlege üyrete gelgen. Bugünlerde de İgitibiz, az-maz kepsizliklerine de qaramay, özün cah tuta, köp sanawdağı tanış-bilişinden qutlawlar qabul ete. Biz de Sovet Soyuznu İgiti Elmurza Biymurzayewiç Cumağulowğa dağı da yaxşı sawluq wa uzaq ömür yoraybız!
"Yoldaş", 11-11-2011