Gertiden de, güz – yılnı çink de çomart, iñ de gözel wa lap da bay zamanı desek, haqıqatğa qıyışmay qalmas. Nege desegiz, güznü güzgüsü har abatda, har gün degenley üstde esgerilgen yorawlarıbıznı açıq etip görsete.
Aldan berli adatlanğan küyünde, hali de ösümlükçülük bulan maşğul bolağanlar baw-baxçalarda owoşlanı wa yemişleni tüşümün qaytarıwda harakatına harakat qoşup aylanağanı görüne.
Zamannı har minutu ayawlu. Güzgü yawunlar başlanıp, şonu natijasında çetimlikler tuwulunup tas etiwlege yol berilmesin uçun, ozoqda, harakatnı şo küyünde güçlendirmege gerek bola. Tek alğasawluqğa yol berip, tüşümnü san yanın zarallandırma tüşmeygenin de unutmasa paydalı bolur.
Muna, baw-baxçalarda qaytarılğan awlaq niʼmatlar hazirinde alıwçulağa yetişsin uçun, yollarda aylana yaqdağı bazarlağa, tükenlege yol çığağan, ari de-beri de yürüygen yükler taşıyğan ullu wa giççi maşinleni motorlarını zengi tez-geç demey qulağıña çalına...
Awlaqçılıq, bawçuluq, yüzümçülük bulan yanaşa Dağıstanda art berilmeyli haywançılıq tarmaq da merdeşlengen. Tawtüp, taw otlawluqlarda semirip, şaylı awurluq alğan, boyu-soyu ösgen haywan-mal bugünlerde tüzde yerleşgen qışlaw qotanlağa etden-butdan tüşmeyli, esen-aman yetişsin uçun alğasawlu küyde çaralar da görüle...
Qoy, baw-baxçalanı maydanları, tüşümleri artağanday, qoy-eçki siriwler wa tuwar da har abzarda, awlaq qonuşlarda degenley tolumlaşsın, köp bolsunlar... Aytağanıq, yurt xozäystwoda barı da tarmaqlar bir-biri bulan tığıs küyde baylanğan...
Şonu toplanğan yerli sınaw da açıq etip taşdıra. Bizin qollawçulanı sawluğu uçun lap da tarıqlı aş tepsilerde köp qollanağan awlaq niʼmatlar – yemişler, owoşlar az tügül.
Samursaq – toğuz awruwdan darman
Soğan segiz awruwğa darman busa, samursaq – toğuz awruwğa darman dep xalqarada nehaq aytılmağanı haqda unutma tüşmey.
Şonu hisapğa alıp, biz de töbende samursaq ösdürüwnü bir neçe sırları haqda qısğaraq bayanlıq berme toqtaşdıq. Şolar da bizin bawçularıbız, owoş ösdürüwçüleribiz wa qollawçular-oxuwçularıbız uçun paydalı bolur dep oylayman.
Samursaqnı güzde wa yazbaşda çaçılağan bir neçe curaları belgili. Ozoqda, güzlük samursaqnı yazlığından ese saqlamağa wa qollamağa oñaylıqları-imkanlıqları xıylı da artıq. Şonu uçun sınawlu bawçular, owoşçular samursaq uçun yerni awgustu axırlarından tutup hazirlemege başlay. Tüzü, bizin Dağıstannı tüzlük wa tawtüp boydağı topuraqlarında şonu uçun sentäbrden tutup xasileni oñarıp, oktäbr ayda çaçsa da yaramay tügül.
Erte bişegen owoş ösümlüklerden tazalanğan xasilerde, maydançalarda küylewüçler sebip samursaqnı yerin oñarma taklif etile. Bir kwadrat metr yerge bir çelek qıy bolğan poluqnu yartı çelek qayırğa qoşup sepmege gerek bola. Qayır saz qatışğan (suglinka) topuraqlarda qayırnı ornuna litr banka tolğan külnü sebip, bir lopatka teren etip qazma tüşejek.
Güz qurğaq bolup, topuraq qata busa, qazğınça alda geçe şo yerni suğarıp qoyma tarıq bolajaq. Erteninde çetimliklege tarımay qazılğan topuraqğa-xasilege arasın 10 santimetr qoyup sıdıralaşdırıp samursaq tişleni 1-2 santimetr terenge gömmege taklif etile. Samursaq başlar ullu bolğannı süye busağız, arasın 15 santimetr qoyma bolasız.
Samursaq tiş basdırılağan yerge 1 çay qaşıq kül töşep yada «awa» degen mineral küylewüçnü bir dögeregin (granula) salsağız, tüşümü mol wa aman bolur.
Belgili bolğanı yimik, samursaq – suwuqğa çıdamlı ösümlük. Busa da, erte çaçsağız, mekenli tamurlaşıp, yazbaşda topuraqnı üstünde tez göterilijek.
Güzlük samursaqnı tüşümü adatlı halda bizin respublikabıznı hawa şartlarına göre awgust ayda qaytarıla wa satılağanı satılıp, saylamlıları saqlawğa salına, urluq uçun ayırıla.
Güzde yada güzbaşda güçlü yawunlar bolup samursaq çaçılğan yerleni suw alıp qoymasın, xasileni eki boyun tutdurup, 40-50 santimetr terenligi bulan giççirek tatawullar qazıp artıq suwun qaçırıp taydırma tarıq bolağanı haqda da unutma tüşmey.
Güzde yada yazbaşda çaçılğan samursaqnı yada busa soğan saptaqlanı başları sarğalıp zayıplana busa, demek, şolağa azot yetişmey. Kaliy yetişmeygen yerlerde busa saptaqları quwrulma da başlay.
Ciyelekge de tergew gerek
Dağıstannı tüzlük boyundağı qayır wa saz bulan qayır qatış topuraqlarda ciyelek çaçıp mol tüşüm ösdürüp, xayır alağan bawçular wa daçaçılar az tügül. Tüzü, ciyelek ösdürüp şonu zarallı awruwlardan wa zyanlı canlardan qorup saqlama rahat tügül.
Sınawlu bawçular bile, mol tüşüm beregen ciyelek tüpleni aldanoq tañlap mıyıqlarından torayğan güplerin tamur taşlağan soñ alıp, sentäbr ayda yañı yerlege göçürmege taklif etile.
Ciyelekni qarawsuz qoymaylı, kartopnu yimik sıdıralaşdırıp tüpler etip ösdürmege gerek bola. Ciyelekni yayağanda, samursaqnı yimik küylewüçler bulan paydalandırıp, suğarıp çaçmağa tüşegeni haqda unutmağa yaramas. Ciyelekni çaçıp bitgenden soñ da, tolu küyde toydurup suğarma tarıq. Öhese, yañı ornatılğan yerde ciyelek xıtanlar şolay oñaylıqlardan tüzelmese, tolu küyde ösmey, qurup qalajaq.
Kärtop mol bolsun uçun
Bizin ekinçi aşıbız dep sanalağan kartopnu çaçıp ösdürüwde bizin respublikabızda da aldan berli bay sınaw toplanğan. Hali de onu har türlü erte, orta wa geç bişegen curaları qarşılaşa.
Massa qaydada kartopnu tüşümü bizin respublikabızda adatlı halda sentäbr aynı içinde, tawtüp wa taw boylarda oktäbr aylarda qaytarılma başlay.
Belgili bolğanı yimik, tüşümnü qaytarğınça bir cuma alda kartopnu xıtanların çalıp alıp taydırmağa taklif etiline. Xıtanlanı alıp taydırmasa, şo yerge zarallı awruwlar yada busa zyanlı canlar yayılmağa imkanlı. Çaçılğan yerden arige taydırıp, qurutup yallatsa, dağı da yaxşı bolur. Soñ külün cıyıp alıp, küylewüç hisapda awlaqğa yada busa xasilege çaçmağa da yaray.
Kartopnu tüşümü qaytarılğan soñ, şo yerge güzlük arışbuday yada busa arpanı urluğun qalın etip çaçıp, yazbaşda çalıp, yañıdan qazıp çaçmağa taklif etilinegeni nehaq tügül. Şolay etilse, ozoqda, topuraq azot küylewüçlerden qısılmajaq.
Taklif bizden – iş sizden!
Çeçekler
Yer yüzünde ösegen çeçekleni sanawunu ebin-bawun aytıp bitdirme qıyın. Şolanı har türlü boylarda, ülkelerde köp qadardağı curaları qarşılaşa.
Qumuqtüznü ösümlüklerini tabiatı da epsiz bay. Bir kwadrat maydanda qır awlaqlarda ösümlükleni-çeçekleni bir neçe curaların tapmağa bajarıla. Ozoqda, şolar bulan yanaşa art waqtilerde bizin abzarlarıbızda, baw-baxçalarıbızda başğa ülkelerden geltirilgen yemiş terekler, owoşlar, çeçekler-güller ösdürüle.
Ösdüregenler busa, şolanı arasından bitimine, ariwlügüne, tatıwuna, tüsüne-iyisine göre özü uşatağanların tañlap, aylana yağın wa üylerini içlerin bezendire.
Ozoqda, şolanı ösdürmek uçun, bir başlap, neçik, ne yerde wa qaçan çaçma geregi haqda mekenli maʼlumatlardan paydalansaq bağıylı bolur. Nege tügül, başğa ösümlükler yimik çeçekleni arasında da tamurundan, soğanbaşından, urluğundan, butağından, hatta yapırağından ösegenleri-torayağanları qarşılaşa.
Gladiolus wa pion çeçekleni men ayrıça uşataman. Birinçisini gölemi-bitimi, boyu-soyu xoşlandıra, ekinçisini iyisine ötesiz suqlanaman, kepim gele. Şonu uçun olağa neçik qulluq etme, ösdürme tüşegeni haqda öz sınawumdan paydalanaman.
Belgili bolğanı yimik, gladiolus, tülpan, pion wa özgeleri tübündegi tamuru, soğanbaşları alınıp ösdürüle. Birleri, bir yerde buzulmay, zarallanmaylı, 100 yılğa yuwuq öse busa, özgelerini tamurların çığarıp alıp, yerlerin har dört-beş yılda alışdırıp çaçma taklif etiline.
Şonu uçun, güzde tamurların yada soğanbaşların qabuqlarından tazalap alıp, marganes suwda kirindirip, 20 gün qurutup, quru qayırnı içinde yazbaş bolğunça saqlama tüşe.
Tüzü, olanı bawuqluğu yoq yerde çoraplanı içine salıp saqlayğanlar da bar. Şolanı saqlawğa salğınça harisini curaların ayırıp, atların yazıp salsağız, yazbaşda qızğın wa qıstawullu awlaq işleni waqtisinde curaların ayırabız dep tarıqsız oylaşa turup başığız awrumas.
Awtor bu sahifanı hazirleygende İnternetden wa öz sınawundan paydalanğan.
«Yoldaş», 06-09-2013