Qumuq tilde bugünge yerli çeçilmey qalıp turağan yada tüz çeçilmegen masʼalalar köp, ayroqda onu yazıw (grafika), tüzsöylew (orfoepya), tüzyazıw (orfografya), sözbaylıq (leksika) wa sintaksis (söztağım wa cumlä) bölüklerinde. Tüzyazıw qaydalanı, toqtaw belgileni, gelgen sözleni, terminleni qollanışı, söztağımlanı wa qoşma sözleni aralığı wa ş. b. şo bölüklerden sanala. Bulay halnı aslu sebebi — halige yerli tilni barı da bölüklerin qurşayğan qumuq tilni normatiw grammatikası çığıp bitmegenlik. Yigirma yıllar alda yazılğan, basmağa berilmey turğan şo ullu ilmu iş hali yañırtılğan, tolumlaşdırılğan, redaktorluq işi bitip, basmağa berilgen.
Artdağı waqtilerde «Yoldaşnı» betlerinde til masʼalalar köp göterile. Bu — bek ahamyatlı iş. Gazet, ilmu qural bolmasa da, şo masʼalalar oxuwçulağa yuwuq, añlaşınağan küyde onu içdeliginde belgili yerni tutmağa gerek: bugün qumuq tilde çığağan dağı qural şolay imkanlıq bermey. Tüzyazıwnu, tüzsöylewnü qaydaların qollamaq, yürütmek — barı da qumuqlar, ayroqda qumuq til, oxuw-yazıw, adabyat wa madanyat bulan maşğul bolağan adamlar uçun adatlı borç. Bu — boş sözler tügül — qumuq tilni barlığı — gelejegi!
Şu giççirek maqalada, qumuq orfografya sözlügüne asaslanıp, qoşma sözleni, ayrıça aytğanda, toponimleni (geografya atlanı) yazılışını üstünde toqtama süyebiz.
Tağılğan atlanı — toponimleni tüz yazılışı qumuq orfografyada lap da çetim masʼalalanı birisi. Bu hal muallimleni, gazet-jurnal qulluqçulanı, alimleni işinde çetimlikler tuwdura. Qumuq orfografyada qoşma sözleni wa söztağımlanı yazılışın, olanı bir-birinden ayırağan başğalıqların añlatağan qaydalar bar. Tilde şo qaydalar, orfografya sözlügünde cıyılıp, toplanıp berile. Olar — aldan berli gelip, yürülüp turağan merdeşler. Köbüsü qumuq tilni özüne xas yanların, iç zakonların göz alğa tutmay, aslu halda orus tilge tayanıp qurulğan dep aytma yaray.
Qumuq orfografya sözlük bir yimik quruluşu bulanğı, maʼna yaqdan qıyışağan qoşma atlanı başğa-başğa yazılışın yolğa yibere. Masala, teñleşdir: qara + quş > qaraquş, tek: qal + qap > qolhap?! Qumuq tilde çığağan türlü-türlü qurallanı alıp, oxup qarasaq, bir yimik, bir qaydağa göre yazılma gerek sözler başğa-başğa küyde yazılıp yürülegenni görebiz (şo kemçilikler «Yoldaşnı» betlerinde de yoluğa).
Sözlükge geleyik (sözlüknü açıp, teñleşdirip oxusa, yaxşı añlaşınar).
1)«Ö» harp söznü yañız başında yazıla. Söznü içinde «ö» harp eşitilegen yerde busa «yö» yazıla, masala: yaşörüm (şu qayda ü harp (awaz) bulanğı sözlege de ortaq — aşüy — S.A.) – 19 b.
Bu yerde şu söznü yazılışına tergew bereyik: qonaqüy — qumuq tilni iç zakonlarına, quruluşuna birdoqda qıyışmay. Eger orus tilde qonaqüy «gostinisa» dep bir tamurdan etilip, bir predmetni añlata busa, qumuq tilde olay tügül; bu qalipdegi barı da sözleni orus tilge qıyışdırıp yazıp turup bajarılmay.
2) Eki söz qoşulğanda, eki sozuq yanaşa gele busa, birisi (aslu halda birinçisi — S.A.) tüşürülüp qala wa şolay da yazıla, masala: gesme+ot — gesmot, awzu+açıq — awzaçıq (27 b.).
Hali qoşma toponimleni yazılışına tergew bereyik: Şuraözen, Qaraözen — bu sözleni yazılışında örde geltirilgen eki de qayda buzula. Atlanözen, Buglenözen sözlerde busa birinçi qayda buzula.
3) Yerleni, suwlanı, yurtlanı, şaharlanı qoşma atlarını barı da bölükleri qoşulup, birçe yazıla. Masala: Botayurt, Göktöbe, Aqözen, Qarasuw, Betawul wa ş. b. Esgeriw: a) yurtlanı wa şaharlanı atlarını aldında belgileygen sözler qollana busa, şolay qoşma sözler ayrı wa ullu harplar bulan başlanıp yazıla, masala: Adil Yañıyurt, Ör Qazanış, Töben Cüñütey wa ş. b.; b) deñizleni, okeanlanı, tawlanı atları, ullu harp bulan başlanıp, ayrı yazıla, masala: Qara deñiz, Qazanış tawlar, Tarğu taw, Ural tawlar wa ş. b. (27 — 28 b.).
Sözlükdegi qaydalar qumuq tilde yoluğağan toponimleni maʼna-quruluş yaqdan barı da curaların qurşamay; berilgen esgeriwler de, qoşma atlanı yazılışın bulğasa tügül, mekenleşdirmey. Sözlüknü içinde, axırındağı spisokda, esgerilgen geografya atlanı eki türlü yazılışı yoluğa. Masala: Saparaliqotan / Saparali qotan, Tarğutaw / Tarğu taw, Qaziqumuqqoysuw, Qaraqoysuw, Awarqoysuw — qoşulup berilgen, olağa oşağan Solaq Qoysuw ayrı yazılğan. 3-nçü punktğa göre tüz, amma esgeriwnü «a» punktuna göre ayrı yazılma gerek — Awar Qoysuw, Qaziqumuq Qoysuw, Qara Qoysuw.
Ayrı yazılağan Adil Yañıyurt, Ör Qazanış yurtlanı atlarına -lı/-li/-lu/-lü qoşumçalar qoşulup etilgen sıpatlıqlar birçe yazıla: adiläñıyurtlu, örqazanışlı (tüz) wa ş. b.
Orus tilde şu yurtlanı atların (wa olardan etilgen sıpatlıqlanı) xas qoşma sözler hisapda yazılışı oñlu dep hisap etme yaray: «Adilyañiürt — adilyañiürtowskiy; Sultanäñiürt — sultanäñiürtowskiy», tek «Werxneye Kazanişe — werxnekazanişenskiy, Nijniy Ceñutay — nijneceñutayewskiy», demek, orusça qoşma atlarda belgileygen söz darajalı sıpatlıqdan (prilagatelnoyeden) etilgen busa, olar ayrı yazıla, atlıqlardan etilgen busa — qoşulup yazıla. Qumuq tilde şolanı, bir qaydağa giyirip, barın da qoşup yazsa, bulğawur az bol ar: Adiläñıyurt, Soltanäñıyurt (adatlanğanğa göre ʼ, ayırıw belgilersiz, masala, Xasawürt, Babayurt yimik atlarda); Töbenqazanış, Örkazanış, Ulluboynaq, Giççiboynaq wa ş. b. Bu toponimler barı da ayrıça bir mekenli predmetni — yurtlanı atların añlata. Olanı ayrı yazıp görsetmekni maʼnası yoq. Tüpdegi atlar bulan teñleşdirigiz: Tüyeuçğan yar, Aqsaq Temirni oru, Pasi suwnu etegindegi toğay (Mıçığış Respublikadağı Borağanürtnu tağılğan atlarından). Sözlükde berilgen 3-nçü punktğa göre şulay toponimleni qoşup yazma gerek?! Qoşup yazıp, oxup qarağız. Bular barı da bir baş üyürü bulanğı prostoy cumlalar, bir atnı añlata busa da, har sözü, ozoqda, ayrı yazılma gerek.
Biz oylaşağan küyde, qumuq tilde eki sözden qurulğan qoşma toponimleni (xas atlanı) yazılışın, olanı arasındağı baylawnu gözalğa tutup, bir qaydağa geltirme gerek. Masala, wariantlar:
1) eki sözlü toponimleni arasındağı baylaw izafetni birinçi qalibinde busa (baş iyesindegi atlıq + baş iyesindegi atlıq), olar birçe yazıla: Qumuq + tüz > Qumuqtüz, Tarğu + taw > Tarğutaw, Uzay + bulaq > Uzaybulaq, Ataşqotan, Qoysuw, Arqabaş; 2-3-nçü qaliplerinde busa, ayrı yazıla: Mıçığış talası, Qoysuw yağaları (2-nçi izafet); Çoçawnu yerleri, Musanı ağaçı (3-nçü izafet);
2) şulay qoşma atlanı ekinçi sözü ye, yö, yü, ya, ö, ü harplar bulan başlanıp gelegenlerini yazılışı oylaşdıra: Aq özen, Aqözen, Aq-özen, Aqözen, Ağözen; Şura özen, Şura-özen, Şurözen, Şurözen; Qızılär, Qızılyar; Sayit yer, Sayityer; Kinaz yol, Kinazöl (şulay yazılışlar türlü-türlü türk tillerde qollana)?! Bu qaydağa köpden merdeşlenip gelgen, yurt degen termiñe bitegen yurtlanı, şaharlanı atları boysınmay: Qarlanürt, Xasawürt;
3) 3-nçü punktnu sözlükde berilgen küyde qollama yaray (tek o sözlükde saqlanmay): Qızılyar, Kinazöl, Sayityer wa ş. b. Sözlükdegi şulay wa özge türlü hallar qumuq tilni tüzyazıwun bir yoruqğa salmağa çetim ete. Bulay giççi maqalada bu masʼal alanı barın da qurşap bajarılmay.
Getgen asrunu 80-nçi yılları bolğunça, yañı sözlükler Dağıstan Respublikanı Hukumatını yanından belgili alimlerden, til ilmu qulluqçulardan, yazıwçulardan, komissiya qurulup, şo komissiyanı takliflerine asaslanıp, basmadan çığarıla edi. Bizin artda çıqğan orfografya sözlükleribiz şolay sipteçilik bulan çıqmağan, demek, olanı biz örde esgergen küyde borç etip qaramaq gerekli tügül bolup toqtay. Olay demek, har adam özü süygen, bilegen qaydağa göre yazmaq demek tügül. Bizin aslu oy — «Qumuq tilni orfografya sözlügü», komissiya qurulup, onu takliflerine göre kamilleşdirilip, tiyişli darajada yañırtılıp çığarılma gerek.
Bu masʼalalağa Dağıstan ilmu sentrnı til, adabyat wa madanyat institutunu leksikologya wa grafika bölügünde qarala. Biz işleygen bölükde (grammatika axtarıwlanı bölügü) o masʼalanı götermey tügülbüz, tek qalınıp tura. Şu işde «Yoldaşnı» sipteçiligi de artıqlıq etmes edi dep esibizge gele.
«Yoldaş», 31.05.2013