Yañız adabyatıbızğa tügül, özge tarmaqlarda da Qoççaqay Camaldinni (Hanaqayew) yimik qurç, gerti, canlı söz bulan xalqnı ruhun götererdey adamlar bugün bek tarıqlı edi. Bizin tilde ekranlardan aytılağan-yırlanağan da, peçatdan çığağan da köbüsü şo bir lirika (inçelik, yımışaqlıq), cansız, xalqnı inandırmayğan, güçsüz sözler. Nege tügül, şo sözler köbüsü aqça uçun, bir tar muratğa yetmek uçun yada borçun kütmek uçun aytıla. Qazaqlar, Qoççaqaylar busa, yırların, yaşawdağı tüzsüzlüklege çıdap bolmayğanlığından, özlege ziyan bolajaqnı bile turup da yırlağanlar. Nege tügül, gerti söz har zaman da hakimleni öjetligin tuwdurğan. Yırçı Qazaqnı haqında köp aytılğan. Qoççaqay Camaldiñe busa, pahmusunu güçüne de qaramaylı, tiyişli tergew berilmey tura.
Qoççaqay Camaldinni atın arağa lap aldın Dağıstannı xalq şairi Mahammat Atabayew çığardı. Getgen asrunu 70-nçi yıllarında «Dosluq» almanaxda (haligi «Tañçolpan» jurnal) M. Atabayew Qoççaqaynı yaşawunu wa yaratıwçuluğunu haqında qaytıp-qaytıp yazıp, onu asarlarını köp yanı bulan oxuwçulanı tanış etdi. Qoççaqaynı asarlarından ruhlanıp, şo yıllarda filologya ilmulanı doktoru Abdulakim Hajiyew onu eki poemasın orusçağa da göçürdü (olar «Sowetskiy Dagestan» curnalda wa ayrı kitapça bolup da çıqdı). Filologya ilmulanı birdağı doktoru Abdulqadir Abdullatipow busa Qoççaqay Camaldinni barı da degenley belgili asarların cıyıp, «Üç şair» degen qoşum kitapda (Haşıq Ansar wa Aybala Dadaw bulan birlikde) baş söz wa bayanlıqlar yazıp çığardı. Qoççaqay Camaldinni yaratıwçuluğun xalqğa yetişdirmek uçun şairni ulanı Abdullanı (ol dawda ölgen, özü de tiziw şiʼrular yaza bolğan) ulanı Mahammatamin Hanaqayew de köp qast etdi. Ol özü de bek pahmulu adam edi. Köp şiʼruları (orusça wa qumuqça) yerli wa respublika gazetlerde peçat etilgen. 90-nçı yıllarda Mahammatamin Hanaqayewni qastı bulan Xasawürtdağı «Qumuq tüz» degen gazetde Qoççaqay Camaldinni barı da yazğanları çıqdı (Q. Abdullatipow oñarğan kitapda olanı birleri yoq). Qoççaqay Camaldinni haqında professor Zabit Akawow da yazğan.
Qoççaqay Camaldin – qoççaq xasyatlı (küyge qarağanda, xalq oğar xasyatına göre at qoyğan), sözge usta, xalqın köp süyegen, edep-qılıqnı bek yürütegen adam bolğan.
Qoççaqay Camaldin cahil zamanında ne busa da zakonğa qıyışmayğan qoççaq iş etip, tusnaqğa tüşe. Tusnaqda da özün erkek küyde tutup, añlawun, yaşaw sınawun artdıra. Qıyınlıqlağa boysınmaylı, tusnaqdan qaçma plan qura wa şo muradına yete. Qaçğan bulan bitip de qalmay, tipografya şrift quyulağan qorğaşından tolğan sandıqnı ullu qıyınlıqda Xarkowdan Baküge yetişdire. Şo saparın ol «Ölüp tirilgen küyüm» degen poemasında bek usta küyde qujurlu til bulan suratlağan.
Tusnaqdan soñğu yıllarında da Camaldin tınç turmağan. 1916-nçı yıldağı yaxsaylılanı «arba dawunu» aktiv ortaqçısı da bolğan wa şoğar baylawlu xalqnı qarşı turma çaqırağan «Sabançı bulanğı laqır» (M. Atabayew «Dosluqda» bu asarnı atın «Qaçalayğa geteyik» dep bergen) degen şiʼrunu da yazğan.
Rewolüsyanı wa sowetleni hakimligin Qoççaqay Camaldin ullu umutlar, hali zahmatçı xalqğa nasipli yaşaw başlanma tura, dep qarşılağan. Onu hatda Leniñe bağışlanğan şiʼrusu da bar. Küyge qarağanda, sovet hakimligi bekleşe turup, Camaldinni ondan göñü çıqma başlay. Onu 30-nçu yıllarda yazılğan asarları belgisiz. Yaxsaylılar aytağan küyde, yaşawunu artdağı yıllarında ol dağı da tutula – bu gezik sowetleni tusnağına tüşe.
Qoççaqay Camaldinni barı da asarları qurç wa pahmulu yazılğan. Tek onu men lap ör baha beregen üç asarı bar: «Marhum batır» (Nuhay Batırmurzayewni ölümüne), «Qaçalayğa geteyik» (Sabançı bulan laqır), «Aytğan edim». Oxup çığığız.
Qoççaqay Camaldinni asarları. Abdulqadır Abdullatipow oñarğan «Üç şair» degen kitapdan (Mahaçqala,2004 y.) alınğın.