Gazetni baş redaktoru Kämil Aliyew internetden taba Amerikada tezden berli üyahlüsü bulan birge yaşayğan wa işleygen belgili alim, texnika ilmulanı doktoru, professor İlmutdin Abdulahatow bulan qujurlu laqır etgen.
- İlmutdin, gazetibizni oxuwçularını barında iştahlandırağan bulay sorawdan başlayım. Sen Amerikağa üyahlüñ bulan neçik çıqğansan? Onda turağanıñ köp bolamı?
- Bu uzun xabar. 1997-nçi yıl men bir Xalqara ilmu proyektde ortaqçılıq etip, Katowisa şahardağı (Polşa) Kopernikni atındağı fizika institutğa "qonaq-professor" hisapda çaqırılıp yarım yılğa işleme bardım. Onda işleygen waqtimde elektron poçtadan taba Amerikada ötgerilejek bir Xalqara ilmu konferensiyağa çaqırılıdım wa Polşadan watanıma qaytğan soñ şo konferensiya da ortaqçılıq etmek uçun Amerikağa getdim. Konferensiyanı Kolorado ştatnı Bulder şaharında yerleşgen Milli texnologya institutu (National Institute of Technology) ötgere edi. Mundan alda da men Waşiñtonda, Orlandoda, Nü-Yorkda wa Amerikanı başğa şaharlarında qısğa boljallı saparlarda da bolğan edim. Meni munda etgen dokladıma dünyağa atı aytılğan alimler ö qıymat berdiler, dokladdan soñ yanıma gelip, tanış bolup, qutlay ediler, qaydan ekenimni soray ediler. dılar. Men "Dağıstandanman" dep cawap bergende bek tamaşa bolağanın yaşırmay ediler, olar Dağıstan degen yer qaydadır, bilmey ediler. Esimde bar, professor M. Fişer (onu atı dünyağa belgili, ol hazir etgen eki alim fizikadan Nobel premyanı laureatları) meni bulan tanış bolğan soñ, üyüne qaytğanda kartadan izlep Dagıstannı tapmasam bir de yaramay dep masxara etdi. Ol özünü dokladında da Dağıstannı alimlerini axtarıwlarına yaxşı qıymat berdi wa zalda olturğan meni turğuzup bütün konferensiyanı ortaqçılarına tanış etdi.
Konferensiya tamamlanıp men üyge yol çıqma turağanda meni bulan sawbollaşmağa bir-neçe alimler geldi wa olanı birisi meni üyahlüm bulan Amerikağa gelip özünü laboratoryasında işlemek uçun üç yılğa çaqırdı. Mağa özünü ilmu publikasyalarında berdi. Üyge qaytğanda yaxşı oylaşğan soñ, men oğar raziligimni bildirip cawap yazdım. Bir-neçe cumalar ötgenden soñ men SŞA-nı hukumatını atından işge çaqırıw aldım, nege tügül de meni işleme çaqırğan Milli texnologya institutu (NIST) paçalıq yanından aqça-maya görsetilip çalışağan ilmu idara. Onu uçunda olay hukumat yanından çaqırıw bolğan geziklerde Amerikağa barmaq bir-neçe qadar yeñilleşe, viza bulan injinme tüşmey. Natijada men 1998-nçi yılnı yanwar ayında üyahlüm bulan Kolarado ştatnı Bulder şaharında yerleşgen Milli texnologya institutğa "qonaq-professor" (Gost-Professor) bolup işleme geldim. Üç yıl munda çalışğan soñ qaytma boljalım yetgende bular meni dağı da yarım yılğa qalğanımnı süydüler (aytma gerek, SŞA-nı zakonlarına göre yat ülkeliler paçalıqnı yanıdan finaslaşdırılağan ilmu ojaqlarda üç yıldan artıq işleme iznu berilmey). Şo sayalı institutğa meni munda dağıda qaldırmaq uçun hukumatdan öztereçe iznu alma tüşdü. İnstitutdağı iş yoldaşlarım munu bilgen soñ "İlmutdin, seni portretiñni NIST-ni tamında ilmese bolmajaq, nege tügül de sen munda üç yıldan artıq işleme berilgen birinçi yat ülkeli axarıwçusan" dep masxara ete ediler.
Bu boljal da ötgen soñ, "qalamanmı-qalmaymanmı" degen masʼalä yañıdan çıqdı. Bu gezik de mağa Amerikada "dawamlı" işlemek uçun "dawamlı yaşawluq yer" taklif etildi. Şoğar baylawlu institut hukumatğa arza da yazdı (Kämil, sen mağa ayıp etmey qoy, aytağanım maqtançıq sözler tügül (özümnü haqımda aytmağa onça oñaylı da görmeymen), bulay bir taklifni (ixtiyarnı) SŞA-da kimge busa da, orta hünerli, yartı-yarım pahmulu axtarıçulağa berilmey, dünyağa malim bolğan wa şo darajada ilmuda işler etgenlege berile).
Bulay bir ixtiyarnı men tez zamannı içinde aldım wa şo institudağı işimni, muna, bugünge yerli uzatıp da turaman. Demek, meni SŞA-nı ilmusunu wa texnologyasını ösüwüne etegen qoşumuma mundağılar mükürler. Men munda kontraktğa göre çalışaman, onu da boljalın institut zaman-zaman uzata. Ştatğa alıp bolmaylar, nege tügül de men SŞA-nı watandaşı tügülmen. Hali enni olay bir masʼalada toqtağan. Mağa SŞA-nı watandaşlığın qabul etmekni taklif eteler, tek men razi bolmay turaman. Men geri qaytıp, watanımnı xayırı uçun işleme süyemen, qardaşlarımnı, dos-yuwuqnu sağınğanman, görme süyemen, anadaş awuz tilni eşitme süyemen. Watan degen yer şolay sağınçlı-sağışlı yer, men de, har özge insan da yimik, öz watanımnı dahnili topurağından yaralğanman, o topuraqğa qaytma da gerekmen... Yoq, munda mağa, başğa yaman tügül, SŞA-nı watandaşlarına berilgen ixtiyaralar mağa da berilgen, birgine-bir berilmegen ixtiyar bar busa, o da — men bu paçalıqnı Prezidentin saylama ixtiyarım yoq. O ixtiyar da mağa ne uçundur, onu da men neteyim!?
- Haligi zamanda sen onda ne iş bulan maşğulsan?
- Meni mundağı ilmu çalışıwumnu aslu tarmağı — suwnu, suwnu pusunu wa başğa türlü suw wa atom elektrostansiyalarda qollanağan materiallanı aslu fizika-ximya xasyatarın axtarmaq wa şo natijalanı energo-texnikada qollamaqdır. Onu bulan birçe Kolorado uniwersitetini professoruman, darslar beremen, har-türlü ülkenlerden gelgen aspirantlanı axtarıwlarına ilmu yolbaşçılıq da yürütemen. Bir ullu monografya hazirlegenmen (2000 bet bar, onu üstünde beş yıl işlegenmen), bir-eki aydan soñ Nü-Yorkda basmadan çığajaq, soñ da amerikalı iş yoldaşlarım bulan bir dağı bir monografyanı üstünde işlep turaman. O da 2006-nçı yıl Yewropadağı "Elsevier Science" degen iñ ullu ilmu kitap ojaqda basmadan çıqma gerek.
- Bizden çıqğan adamğa Amerikanı yaşawluq standartlarına wa yaşaw qaydalarına üyrenme tınçmı edi?
- Bek qıyın edi, ozoqda. Geziginde aytayım. İñilis tilni osal bile edim (munda göçgençe, iñilisçe oxup-yazıp, añlap bola edim, amma o tilde (ayroqda, amerikalılanı iñilis awuz tilinde) hallaşıp, añlatıp bolmay edim. Bu tilni köp başğalıqları bar, bu til bizge institutlarda üyretilegen iñilis tilden köp arek. Munda o til bulan sylesen, seni birew de añlamay,sen de olanı tilin añlamaysan. Amerikalalır özleni tilin bilmeygenler bulan iş tutma süymeyler, men munu şossahat añladım. Soñ da, munda sağa bizde, Dağıstanda, Rossiyada yimik, "bulay et, olay et" dep nasihat etegen adamğa köp siyrek yoluğarsan. Bizde busa, har uwaq-tüyek uçun da çabıp aylanıp, sağa cawap beregen "yüz gişini" tabasan. Men İnstitutğa birinçi gün işge gelgende, wollah, sen de barmısan, neçik yerleşdiñ, ne kömek eteyik dep sorayğan qaydan bolsun:Bulanı adatlarına göre (yaşawluq yoruqlarına göre) kimni busa da har-türlü sorawlar bulan, tilewler bulan rahatsız etmek erşi xasiyat hisaplana. Birgine-bir gezik, ozoqda, kömek eterler, ne etme, neçik etme gerekni aytarlar, amma dağı gezik busa awzuna suw alğanday pısarlar. Demek, öz işlerine har kimni özünü başı awrusun, özü çeçsin. Üçünçüsü de, SŞA-nı zakonların bilmeygenlik başlapğı yıl bizge köp ppurşawluqlar tuwdura edi. Ne etme geregiñ kağızda (dokumentde) yazılıp bar, amma tilni onça bilmeygenligiñden wa zamannı qıtlığından olardan paydalanıp bolmaysan. Birinçi günler şaharğa çığağanda da iñilisçe-rusça sözlüknü kiseme salıp çıqmasam heç bajarılmay edi. Zakonlanı bilmeygenlik olanı kütme gereklikden erkin etmey çi. Bu sebepden mağa köp ştraflar töleme tüşe edi. Misal uçun, banknı kredit kartaların durus qollamayğanım sayalı, kwartir haqlağa wa qulluqlağa baylawlu da. Heç birew de bir zatda añlatmay, bir zat da aytmay edi, amma sağa gelegen kağızlarda barı da zat yazılğan, oxu, añla wa etme gerekni et. Başda men o kağızlağa tergew bermey edim, esime gele edi, bizde, Rossiyada, yimikdir dep, ay, soñ ne busa da bir zat etermen dep oylaşa edim. Tek töleme tüşegen ştraflar bulanğı çekler art-artından gele başlağanda, tez es tapdım...
Başlapğı yıllar bizin uçun iñ de qıyın tiyegen zat qurdaşlar, xonşular, hatta birçe işleygenler bulan hallaşıp, qatnaşıp bolmayğanlıq edi. İşni zamanında bizde yimik koridorlarda, kabinetlerde sahatlar bulan özüngü masʼalalarıña baylawlu laqır etmek munda imkansız edi. Xonşu kabinetde olturğan iş yoldaşıña bir zatnı sorar edim, bir masʼalanı üstünde laqır yürüter edim dey busañ da, bir başlap onu bulan elektron poçtadan taba o haqda söyleşme gereksen. Şolay geziklerde sen onu kabinetinde ekenin bilip, oğar telefon etseñ de, ol trubkanı götermes, onu ornuna apparatı özlügünden "bildirme süyegenizni aytığız, gerek bolsa özüm zeñ etermen" dep cawap berir.
Alda da esgergenim küyde, men işleygen hukumat aqça-maya görsetip çalışağan institut, üyahlüm işleygen kompanya busa tügül, yani özençilli, özesili idara. Munu idara yesisi, seni hakimiñ, onu aytğanı — bar, aytmağanı — yoq. Sen işde busañ, o oşatmayğan opuraqnı giymege, gülsuwlar (atir) sepmege, toqtawsuz telefonğa tağılıp turmağa heç ixtiyarıñ yoq. Nege tügül de, bular añlatağan küyde, bu zatlar barı da kliyentleni özlerden qaçırma imkanlı. Hakim bulan erişme yada tıñlawsuluq görsetme qarasañ çı, şo mühletiñ de getdiñ, taydıñ işiñden!
Arıp-talıp işden üyge qaytğanda da — qamawdasan, barma yer bilmeysen, xonşuña da sen tarıq tügülsen. Başlap cumanı axırı gele busa, men qorqadım, üyde netejekmen dep oylaşa edim. Şo sayalı da zamannı yibermek uçun yal alağan günlerde de işge barıp qala edim. Başlapğı eki yıl biz , muna şulay, qıynalıp. "azap" çegip turduq, soñ, ne busa da, üyrendik. Tilibiz çeçildi, zakonlağa tüşündük, asta-asta yaşawubuz da bir yolğa-yoruqğa tüşdü. Aşğa baylawlu da qıynalamay da qalmadıq. Munda aş yaqdan, başğa, qıtılıq yoq, sawlay yıl ne süye busañ da bar, bahaları da uçuz. Başda bar zatnı üyde hazir ete edik, soña taba bulanı aşlarına da üyrenip qaldıq. Barı da zatğa üyrenesen, üyrenip bolmayğan busa birgine-bir zat — yat eelege getip watanıñdan ayrılğanlıq.
- Amerika yaşaw standandartı demek nedir? Amerikalılanı ne yimik yanların uşatdığız?
- Amerikalılardan men köp zatğa üyrendim. Köp paydalı yanları bar, paydasızları da yoq tügül. Aslu zat busa, şudur. İşine baqğan yaqda da, insanlağa baqğan yaqda da durusluq, bizinçe, busurmança, aytğanda — halalıq, camyat özü yaratğan, özü oylaşıp qabul etgen zakonlağa aminlik, tıñlawluluq. Ne ete, başğa, bizde bolmaymı durus-halal yaşap dep sorama ixtiyarıñ bar. Tek bizde yaşağan göre çi, — sen halal yaşaysan, aylanañ busa, öz paydasına zakonlanı, camyat qılıqnı, ayıpnıda da inkär etip yaşay, paçalıq busa bulay yolsuzluqlağa gözün yuma. Bulay şartlarda camyatnı yoruqlandırağan namus-yah, qılıq, ruh tarbiya yimik regulätorlar işleygenligin tas ete. Camyat zarallana başlay, çirime başlay. Onu axırı ne bolağanı belgili. Amerikalılar busa (giççisi, ullusu demey) öz camyatına zaral geltirejek zatnı bile-bile turup bir zamanda da etmes. Bular bizden soñ ne süyse bolar buğay, bizge ne awaradır dep yaşamaylar.
Men bek oşatağan zat, munda insanğ, insan haqlarına bek ahamyat berile, onu zahmatı tiyişli darajada qıymat qazana. Bu camyatda insan özün öktem wa xarlısız insan his ete, özünden de bu camyatda, bu paçalıqda köp zat hasili bolağannı göre. Bizde busa, misal uçun, saylawlanı zamanında kimge busa da birsine sorasañ, tawuş berme bara busan dep, şo bir qalipdegi cawapnı alasan: "ne eteyim onda barıp, özler (hakimler) süyegen küyde etejekler, menden ne hasili bola?". Munda olay tügül, xalq da onu yaxşı bile. Har cuma bizge üyge polisyadan telefon eteler yada geleler, halıbıznı soraylar, kömek gerekmi, gerekmeymi bileler. Polisey munda seni ne problemañnı da çeçip bola. Özünü qulluq borçların ol tındırıqlı küyde yürüte. Bir bulay bir misal da geltirme süyemen. Birt gezik meni üyahlüm tükende başı aylanıp özün kepsiz his ete, onu bulay halına şeklengen tüken yesisi 911- qıstawlllu kömek qulluqnu wraçların şossahat çaqırğan, olar da alğasawluq bulan yetip gelip, oğar etme tüşegen qulluqnu etgenler. 2-3 gün getip busa şo üyahlüme kömek etgen wraçdan onu sawluğun sorap kağız alğanda, biz bek tamaşa bolduq wa oğar razi qaldıq. Soñ da, şo tükenni yesisi 911-qulluqnu çaqırğanlıqğa baylawlu xarjnı özünü kisesesinden etgenni de bildik...
Amerikalılanı men bek hürmet etegen birdağı bir xasyatı — tabiatğa, ekologyağa, baqğan yaqdağı yanaşıwu. Olar onu anasın yimik süyeler desem yade yañılış bolmas. Oğar zaral geltiregen sebepleni, şartlanı aldın almağa da hap-hazir turalar. Eger de köp xalq yaşağan yerde ne busa da bir zarallı zawod qurula degen xabar yayılsa, xalq ayaqğa turup qala. Men yaşağan şaharnı oramlarında, parklarında qır canlar (qoyanlar, atyalmanlar, ayuwlar, qubagiyikler wa bşğ.) erkin qıdırıp aylana, olağa heç birew de tiymey. Misal uçun, atyalmanlar bizin aş üyübüzden de çıqmay. Soñ da munda olağa qarayğan, olanı qoruyğan "Animal Police" degen polisya da iş göre. Bulay bir misal geltireyim, "Animal Police" birewnü atyalmanlanı öltürgeni sayalı tutup 12 yılğa tusnaq etgen wa, üstewüne, oğar 250 miñ dollarğa ştraf da salğan. Muna, bugün, maşin bulan işge barağanda da men plakatlar bulan bir köp adamnı görüp toqtadım: ne süyeler, ne talap eteler? Olar şahardağı sirkni boykot etme çaqıra, nege tügül de onda qır canlanı qıynaylar. Plakatlarında bulay sözleni oxudum: "Qır canlağa — erkinlik!", "Haywanlanı ixtiyarların buzma qoymasbız!", "Qır canlar bulan qazanağan küynü toqtatmaq!".
Amerikalılanı men uşatağan birdağı bir yanı, olar iş etip seni bir zamanda da aldatma qaramaslar. Olar bergen sözünde de turalar, insannı sözüne de inanalar, pelen sprawka gerek, tügen zainı etme gerek dep de başıñnı injitmeyler. Amma, eger de sen olanı bir keren aldatsañ, ömürüñe hökünejeksen, sen daimge olanı inamlığından çığajaqsan. Masala, eger de sen kwartir borçlarıñnı tölemey başğa şatağagöçüp getseñ, sağa olar bir zat da etmejekler, izlep de aylanmajaqlar, tek seni atıñnı "qara kağızğa" (bu "qara kağızğa" girgen har adamnı haqında informasya beregen ayrı bir kompanya bar) qoşajaqlar. Qası busa da bir adam gelip bankdan kredit alma süygende, yada xarjğa kwartir tutma süygende, maşin satıp alma süygende, olar şo örde esgerilgen qurumdan bu adamğa baylawlu informasyanı axtaralar. Eger de adam o "qaralardan" busa, seni işiñ "bitgen", sen inamlıqdan çıqğansan...
SŞA-da bilim alma qıyın dep aytalar, sayki, yañız bay adamlanı awleteleri bilim alıp bola deyler. Durus tügül. Bilim alma süyegen har adamğa munda yollar açıq. Munda oxuma süyegenlege borçğa yada hawayın oxuma imkanlıqlar boldurağan neçağı süye busañ da fondlar bar. İşleme süyegen adaam özüne iş de taba, qazanğan alapasına göre yaşap da, yaşama üy alıp da, maşin alıp da bola. Başın awrutmağa neger tarıqdır, oxuma neger tarıqdır deygenler de yaman yaşamay.
- Busa, Amerikada siz uşatmayğan nelerdir?
- Men uşatmayğan zatı — bulardağı ata-ana-awlet aralıqları. Şkolalardağı pakarsızlıq, yaşlardağı özbaşçılıq, tıñlawsuzluq. Oxuwçulanı darsnı zamanında ne etme de, çığıp getme de, ixtiyarı bar. Mundağı yaşlar ata-anasın özleni toqalağan yada özlege yaman söz aytğan, yada üstüne özü süyegen opuraqnı almay dep sudğa beregen gezikler de neçaqı süye busañ da yoluğa...
- İlmutdin, dağıstanlılanı, qumuqlanı amerikalılar bulan teñleşdirgende ne yimik başğalıqların göresen? Olardan biz ne zatğa üyrenme gerekbiz, ne zatğa busa üyrenmey turma gerekbiz?
- Artdağı sorawdan başlayım. Demokratyağa, durusluqğa, haqlıqğa, zakonğa hürmet etiwge üyrenme gerekbiz. Barı da xalqğa zakon bir bolma gerek, teñ bolma gerek. Neçaqı zaman ötse de, zakon heç birewnü yanıdan da inkär etilmes bolma gerek. Hali-halilerde munda bir waqti SŞA-nı prezidenti bolğan Kennedini bir qardaşına adam öltürgeni sayalı 50 yıldan soñ sud gesildi (o adam özüne 14-16 yıl bolağanda temir tayaq bulan urup özünü teñlisin öltürgen bolğan).
Amerikalılır öz watanın bek süyeler. Har bayramda har amerikalı paçalığını bayrağın ilerler. Bizde bu zat yoq (Esimde bar amma, kompartiya hakimlik süregen dewürlerde atabız bayram günler qapubuznu üstüne qızıl bayraqnı qağağan küy). Bu xalqnı ruhun götergen yaxşı merdeşdir dep oylayman. Artdağı gezik üyge gelgende men Amerikağa satıp-alıp getmek uçun Mahaçqalada Rossiyanı wa Dağıstannı bayraqların izlep tabıp da bolmadım.
Amerkalılar öz paçalığın dünyada iñ de tiziw paçalıq dep hisap eteler (baliki, şolay da dürdür), bu sepebden bolma yaray, özgelege ekinçi sortlağa yimik sansımay qaraylar. Ozoqda, men onu uşatmayman, açıwum da çığa şo sayalı. Olar özler dünyada har zamanda da iñ de haqıllı, iñ de tiziw, iñ de aldınlılıar bolup görünme süyeler. Şkolalarda da oxuwçulanı (Dünyada iñ de tiziw ülke -Amerika!" degen haqılda üyreteler. Ozoqda, oğar olanı ixtiyarı bar, amma özgeleni de onça olay töben görme tüşmeydir.
Bizin aytsaq, bizde, bizin adamlanı, yüizin xalqlanı arasında amerikalılarda yoq wa bolma da bolmajaq dosluq bar, bir-birewge açıq yüreklilik, bir-birewge canı awruyğanlıq bar. Mağa munda dawnu zamanında bizge plenge tüşgen bir rumınyalı yoluqğan edi. Oğar men bir gezik, siz Rossiyada plende bolup, ne hasilge geldigiz dağı dep soradım. "Rossiyanı yığıp bolmay" dep cawap berdi ol. Ol, ozoqda, durus ayta.
- Amerikalılar kömek etme neçik de, özgesini masʼalalarına tıñlama da süymey deyler. Şo durusmu?
- Amerkalı bulan laqır etegende sen özüñnü qıyınlarıñnı aytma başlasañ, ol sen aytağanğa qulaq asar, ozoqda, amma artda da "Sorry" (ayıp etme) der wa şonu bulan şo laqır biter. Yazıq sınıw nedir olar bilmeyler. Amerikalalır barı da zatnı aqçanı güçü bulan etip bola dep inanalar. Amma bek yañılışalar.
Amerikalalır, aslu halda, har cumanı axırında, işden soñ, yıbanmaq uçun cıyılalar. Bizin tamaşa etdiregen ne zatdır deseñ, olar harisi özünü aşı, içkisi bulan geleler. Hatta seni özleni bir bayramı bolup özlege çaqırğanda da aldanoq sağa añlatırlar, özüñnü produktalarıñ bulan gelme gereksen dep. Mundan soñ olağa barma da süymeysen. Muna şolay axşamğı cıyılıwlarında bular cumanı içinde etip bolmağan işlerini üstünden laqır eteler. İş günlerinde hallaşıw yoqluğundan bulay cıyınların amerikalılar bir bahanasız da ötgereler, aslusu — cıyılmaq har zatdan xabar etmek, aş aşamaq.
- Amerikada Rossiyanı, Dağıstannı bilemiler? Seni milletiñni soraymılar?
- Dağıstannı haqında olar bir zat da bilmeyler, qayda ekenin de eşitmegenler. Çeçnänı, Mıçığışnı, ozoqda, bileler, göreler. Rossiyanı haqında busa üç zatnı (Sibir (suwuq yerler), Vodka (haraqı), bular oylaşağan küyde Rossiyanı barı da xalqı içgi içme süyegen adamlar) wa Medvedi, yani ayuwlar) esgerirler ( ayuwlanı da Rossiya bulan neger baylay, añlamayman).
Millet masʼalasını haqında. 11-nçi sentäbr bolğança birew de seni milletiñni, diniñni, tiliñni axtarmay edi. Madanyatıbızğa, merdeşleribizge, adatlarıbızğa baylawlu sorawları çı bola edi. Birinçi yıl bulanı tilewüne göre men institutdaDağıstannı, ekonomikasını, ilmusunu, onu xalqlarını, merdeşerini, adatlarını haqında doklad da etgen edim. Bek interes etdiler. Hali busa barı da zat başğaçalay boldu. Şossahat soraylar, Rossiyanı ne yerindensen, ne milletdensen (tuwradan-tuwra soramay busa da, onu da bilme süyeler). Özge ülkelilerden bek saqlar, tartınağanlıq da his etile başlağan. Amma politika bulan, ayroqda, tış politika bulan onça maşğul bolmaylar.
Zamanlar neçağı alışınsa da, insanlar olay tez alışınmay. Bulanı haqıllarında SSSR de SŞA da bir-biri bulan "suwuq dawnu" şartlarında yaşayğan dewürleni tahsirleri munda hali de his etile. Mundağı esli adamlanı yüreklerinde Rossiya qorquwu hali de barlığı biline. Bular dünyadağı bir-bir milletleni özlege yat, duşman göregeni de yaman.
Amerkalılıar qorqağan eki zat bar: Allah wa naloglar cıyağan inspektor. Amerikanı har watandaşı yada munda gelip işleygen har adam har yıl aprel aynı 15-ne yerli özüne tiyegen barı da naloglanı töleme borçlu. Eger de tölemeseñ, prosentler qoşula; qazançıñnı yaşırsañ, — tusnaqğa barma hazir tur. Qazançın yaşırmaq da bir, adamnı maşiniñ bulan taptam öltürmek de bir. Naloglanı haqında şunu aytma gerek. Olağa baylawlu amnistiya da bar. Masala, bir sebeplege göre sen naloglarıñnı tölep bolmay busañ tiyişli organlağa o haqda bildirme borçlusan. Organlar seni arzañnı üyrenip, yada naloglarıñnı kemite, yada olardan tolu küyde erkin ete. Bulanı nalog salıw wa alıw politikasın men bek uşataman, bek durus göremen. Misal uçun, maşiniñe benzin satıp ala busañ, naloguñnu kemite; oxuy busañ, awrup sawluğuña baylawlu xarj çığarğan busañ, satıp kitaplar alğan busañ, kompüter alğan busañ da, — şolay eteler.
- Amerikada Temirqazıq Kawkazdan çıqğan xıylı xalq yaşay dep oxuğanman. Sen bu haqda ne aytıp bolasan, olanı arasında dağıstanlılıar, qumuqlar barmı, yoluqğanmısan?
- Durus. SŞA-da yaşağan dağıstanlılar da bar. Kaliforniyada yaşağanlanı xıylılıarın tanıyman, zaman-zaman bir-biribizge telefondan söyleybiz, informasya alabız, berebiz, bayramlarıbız bulan qutulaybız wa, siyrek busa da, yoluqma da yoluğabız. Men munda bir qumuq yaş barnı bilemen, ol Sakramentoda yaşay wa işley (añlağanım küyde, ol bizin Qumuq teatrnı direktorunu ulanı). Gübeçili (Kubaçi) dargileni üyahlüs de bar munda. Amma men yaşayğan Kolorado ştatda dağıstanlılıar çı neçik de yoq, oruslar da — köp az. Men bilegen küyde, Nü-Yorkda kawkazlılanı köp ullu camyatı yaşay, tek olar bulan munda hallaşmağa mağa heç zaman bolmay.
- İlmutdin, sen de eşitgensendir, bizin xalq arada watanından ayrılıp getip biraz zaman yaşağan soñ, wollah, anamnı tilin unutğanman dep yat tilni de yartı-yarım bilip bulğawur söyleygenler irişğatğa tutula. Sağa, üyahlügüzge, Amerikada qumuqluğuğuznu saqlamağa, qumuq küyde yaşamağa qıyın tügülmü edi? Ayıp etme, ana tiligizni unutma sama unutmağanmısız?
- Ana tilimni, ozoqda, unutmağanman. Olay degen nedir, o yarayğan zatmı? İnsanğa anasını sütü bulan, qanı bulan siñen ana til canı bulan çığar dep aytalar meni yurtulularım, Hüsemegentliler. Yurtumnu oramını har taşı ne yerde busa esimde, yaşlığım ötgen har tığırığı, har teregi, süzük suwundan yanıp içgen har bulağı, yanıwumnu basdırğan özen yağaları, ormanları yüregimni hali de cımırlata, hatta tüşlerimde de görüne. Üyde biz yaşaw yoldaşım bulan har gün qumuqça tügül ese söylemeybiz, ullu ulanıbız da qumuqçanı tap-taza bile... giççi qızıbız busa, qumuqça aytğanıbıznı añlay busa da, qumuqça söylep bolmay. Oğar, ozoqda, biz özübüz ayıplıbız. Ol rusçanı da onça yaxşı bile dep de aytıp bolmaybız. Onu da añlaybız, ol Amerikağa özüne 13 yıl bolağanda geldi, iñilis şkolada oxudu:Busa da, bulay qoyma yaramay...
Qumuq xalqıbıznı bay tili, kulturası, tarixden gelegen tiziw qılıq merdeşleri, ruh tarbiyası, adatları bar. Qumuqlanı qumuq küyde saqlayğan da olardır. Ozoqda, anadaş elibizden, ata yurtubuzdan ayrılğanlıq tahsir etmey bolmay. Yürekde gün sayın sağınçlıq da arta. Güz gelse, "yaxşı sahatında" bütün yurt cıyılıp etilegen qumuq toylar, qardaşlarıñ, dos-yuwuğuñ, hatta bir özüñ uşatağan qumuq aşlar, yüregiñni yesir etip alağan qumuq arğan küyler çalınıp, esiñe tüşüp getgende yüregiñ sızlamay da bolmay. Bilesen, o da watanından ayrılğanlar tarıyğan "nostalgya" degen bir yürek derti, yürek awruwu. Qumuq bolmaq da bir tarixi qısmatdır, xalqıñnı namusu-yahı bulan yaşamaqdır, adatların tutmaqdır, merdeşlerine amin qalmaqdır.
- İlmutdin, watanıña, ata yurtuña baqğan yaqdağı hisleriñ hakip yiberegen gezikleriñ, ozoqda, az bolmaydır?..
- Köp bola. Üyde çi neçik de, maşinimde de qumuq küyler, yırlar yazılğan disklerim bar, işge barağanda da, işden gelegende de olağa tıñlayman, aziz, tanış tawuşlar wa küyler, mağa bek kömek eteler. Dağıstandağılarıma telefon etemen, halın-günün bilemen. Qardaşlarıbıznı toyları yazılğan wideolar bar üyde, çaqda-çaqda olağa qarap hasiretligimni basıltaman.
Bulay bir zatnı da es etgenmen, munda yat elde sağınğan qumuq aşıñnı etip aşasañ da, — darman eken, yañız qarnıñ toyup qalmay eken...
Nostalgya, hasiretlik göterilip, yüregimni qısıp yibergende busa, men oramğa çığaman, bir-illi insan da yoq yerde qıçırıp göñümden bilegen qumuqça wa rusça şiʼrular oxuyman, hatta atılıp qumuqça biyip yiberer çaqı bolaman. Şo kepde özümnü yeñemen. Yılda bir keren, neçaqı yıraq wa qıyın busa da üyge, Dağıstanğa, gelip, qardaş-qurdaşnı, dos-yuwuqnu görüp yüregim tolup getemen. Yurt qaburlarda atam-anam, yuwuq qardaşlarım, qurdaşlarım gömülgen, olanı üstüne çığaman. Bilemen, tez ne geç men de bu qaburlarda özümnü axırınçı makanımnı tabajaqman...
- Hasilikalam, sen Amerikada orunlaşma süymeysen...
- Bulay xıyalım bir zamanda da bolmağan. Watanıma qaytaman, yuwuq arada, Allah buyursa. Yat ellerde soltan bolğança, öz eliñde ultan bolğan dep de qumuqlar ne haq aytmay çı. Men de qumuqman, qumuqlardanman. Har kesge cennetdir öz watanı, tuwğan yeri, tuwğan eli. Qayda çığıp gete busañ da, özüñnü alıp getip bolasan, olanı busa özüñ bulan alıp getip bolmaysan. Tuwğan yerine qaytıp gelip... axırınçı makanın munda tapmaq insanğa parzdır...
- ...?!
- İlmutdin, yuwuğum, sen köp ariw sözler aytdıñ, tarlıqmay da bolmadım. Biz, ozoqda, bir zamanda da unutmaybız: Bizin "Yıbatağan da Odur, Yılatağan da O". Ariw sözler sadağa ornuna dep de aytalar. Anadaş "Yoldaş" gazetiñni miñler bulanğı oxuwçularına ne yoraysan?
- Yorap da ne yorayım, Amerikalılar yimik Ana-tilin, Ana Elin, Ana-Topurağın dağıdan-dağı da bek süysünler, qorusunlar. Bütün dünyada, göresiz, sabursuzluq artıp bara, xalqıbıznı da rahatsız etegen köp derti bar. Dünyalar bulay turmas. Tengiribiz barıbızğa da bu qıyınlı günlerden saw-salamat ötmege güç-quwat bersin, ömürleribiz har daim de oñ etsin, yazıwubuz tüzeltsin. Har bir adam Allahnı qadarına tayanıp, öz qısmatını hayın özü ete başlasa, öz madarın ete başlasa, bajarılmas zat yoq. Amerikalılanı sınawu da şonu görsete.
Assalamu aleykum, qumuqlarım! Üyügüzge yaxşılıq!
- Salam bergen sağa da yaxşılıq, İlmutdin!
Opublikowano: gazeta "Yoldaş", 2004, 26 oktäbr