Dağıstan tarixçileni köbüsü Kawkaz daw XIX asrunu 30-nçu yıllarından, birinçi imamlanı başgöteriwlerinden başlana dep hisap ete. Dinçilerden alda on yıllanı uzağında Soltan-Ahmat-Xannı, Hasan Xannı, Umalat-Biyni yolbaşçılığı bulan orus paça asgerlege qarşı yürülgen qanlı yabuşuwlanı uwaq-tüyek, iç türtüşüwlege sanaylar.
Yelewçüleni yerli xalqğa etgen zulmusun görsetmek uçun alimler quru imamlanı esi-pusuda yoq zamanlardağı Yermolownu misalğa geltireler. Oğar qarşı dawlarda san sökgen, qan tökgen qumuqlanı atın da tutmaylar. Kawkaz daw bizden areklerde, taw qısıqlarda bolğan ahwalat, şonu bizge onça tiyegen yeri de yoq degen ters pikruğa qarağanda, biz özübüz de şoğar bara-bara inanağan bolup barabız. 150 yıllar alyaqda paça generallar: "Eger de tüzde yaşayğan xalqlanı tuwra ortaqçılığı bolmağan edi busa, Rossiya Dağıstannı tezoqda yelep bitejek edi, Şamilni atı da köklege çüyürülmes edi",- dep yazğan.
Qumuqlar orus asgerlege, ayroqda olanı toplarına açıq maydanlarda betge-bet turup, üstünlük qazanma bajarılmayğanın añlap, imamnı yanına çığıp daw harakatlarda ortaqçılıq etmege başlağan. Olağa tawlarda muhajirler dey bolğan. Endireyli Taşaw haci, töbenjüñüteyli Canaqay, muslimawullu Şan-Gerey, töbenqazanışlı Totay-Musa... qoççaqlığı, igitligi bulan dañğa aytılğan adamlar. Olay dağı da neçe-neçe yüzler, miñler bulan qumuq muhajirleni atları hali de belgisiz qalıp tura.
Tarix bulan az-köp busa da dolanağanlar Kawkaz dawnu dewüründe kansarallarda (kanselärya) kağız iş neçik tındırıqlı, mekenli küyde yürütüle bolğanın yaxşı bile. Aytağanıq, esgi dokumentleni asrulardan ötüp bizge yetişmegenliginde paça çinownikleni bir ayıbı da yoq. Köbüsü inqılapnı, watandaş dawnu pasat yıllarında yoq etilgen.
Tek, yaşırmay aytğanda, saqlanğanların da onça axtarağanlar bugünge görünmey. Wladikawkaz, Stawropol, Tiflis, Moskwa şaharlardağı arxiwlege yetişip bolmay busaq, qol tübübüzdegi yerli kitap dokument fondlardan şunça yıllar nege paydalanmay turağanıbız añlaşılmay.
Misal uçun, Dağıstan paçalıq arxiwinde qumuq muhajirlege baylawlu bir neçe kağızlar saqlanğan. Şolanı birisi 1850-nçi yıl iün aynı 29-nda podpolkownik Komkownu Temirqazıq Dağıstandağı orus asgerleni başçısını atına yibergen bildiriwü. "Hürmetli knäz,- dep yaza ol. — Qumuqtüzden qaçıp çığıp, tawlardağı milletlege qoşulup, bizge qarşı iş göregenleni syağın baqdıraman. Mağa starşinalar bildiregen küyde, bu aynı içinde qaçğanlanı arasında asğa-ini Bolatxan Molla wa Taymasxan Botayurtdan, Hasan-xan Endireyden, Yusup Gerey oğlu ağlüsü bulan, Atay Hajiyew wa Asew Hanakayew Köstekden esgerile". Şolay bildiriwler Temir-Xan-Şuradağı ştabğa har ayda gele bolğan.
Belgili küyde, çapğında yada daw türtüşüwde yesir bolup qolğa tüşgen muhajirleni oruslar bir de qızğanmay, taw milletleni wakillerinden ese eki keren artıq etip taqsırlağan. Olanı qaytmas sibirlege yiberginçe Temir-Xan-Şuradağı gauptwaxtada (tusnaqda) saqlay bolğan. 1859-nçu yılnı yazbaşında Temir-Xan-Şuranı komendantı tusnaqda hali de sürgünge (ssılka) yiberilmegen barı da dağıstanlılanı atların yazıp, paça generallanı birisine yibere. (Arxiwde şo kağız neçikde tas bolmay saqlanğan). Şonda bar barı da adamlanı atların esgere turmaylı, qumuq yurtlardan qaçıp çığıp tutulğanların aytsaq da tamanlıq etedir dep oylaşaman:
- Yusup Murat oğlu, 25 yıl — Töben Cüñütey,
- Sultan Murat oğlu, ? — Töben Cüñütey,
- Murza Mamet Hasan oğlu, 44 yıl -Tarğu,
- Alibek Temir oğlu, 35 yıl — Heli,
- Çeriw Mirza oğlu, 35 yıl -Töben Qazanış,
- Umma Yusup oğlu, 39 yıl — Töben Qazanış,
- Nuh Eldar oğlu, 34 yıl — Dörgeli,
- Abdulla Ali oğlu, 30 yıl — Parawul,
- İslam Mahammat oğlu, 40 yıl — Parawul.
Tusnaqda saqlanağanlanı arasında özlege hukmu çığarılğan, bugün-tañala degenley şınjırlağa da buğawlanıp yıraq yolğa çığajaqları da bar. Olardan endireyli Xan Musal Atay oğlu — Wladikawkaz qalağa, töbenjüñüteyli Qurban Dada oğlu wa helili Cawat Taştemirow — Brest-Litowskige, Ali Soltan Mahammat oğlu — Nowoçerkasskige sürgünge baqdırıla.
Şo örde esgerilegen yılnı yazbaşından aradan eki-üç ay da getmeyli, paça asgerler Gunib tawda Şamilni qolğa alajaq. Qalğan ömürün ol Rossiyada, altın çeltirni içinde ötgerejek. İmamğa şunça yıllar dawlar yürütme kömek etgen muhajirler busa, sibirlerde ölüp, ölmegenlerine ata yurtlarında turma qoymay, yat yerlege, Türkiyalağa çığıp getip, milletibizni tarixini betlerinden bolmağanday tas bolup getejek.
Arxiwden:
Yermolownu kağızı
General-mayor Krabbege!
Bu aynı 15-nde Tarğuda bolma xıyalım bar. Men gelginçe qarap turmay, Mextulu xanlıqdağı wa Şawxallıqdağı başgöteriwleni yançma qarağız. Yerli xalqnı bizin asgerlege qarşı turuwuna kim wa ne zat sebep bolğanın wa pristaw Batırewni kim öltürgenin mekenli toqtaşdırığız.
Mağa podpolkownik Yewreinow bildiregen küyde, mextuliler qaqaşuralı Hasan qadini artına tüşüp yürüy wa ol aytğan har sözge tıñlay. Amaldan gele turup, Hasan qadini qolğa almaqnı qastın etigiz.
Asgerleni Töben Cüñüteyden çığarmağa alğasamağız. Mağa yetişegen xabarlağa göre, mextuliler tüpden taba, yaşırtğın bizge qarşı dawğa hazirlene. Şawxal özünü güçsüzlügünden qazanışlılanı ters işlerin yaşıra wa olanı ebinden gelip bolmay bizge bir zat da bildirmey pısıp tura. Qazanış tezden berli başgöteriwçüleni yurtu ekeni bulay da belgili.
Ondan qayrı da, Kapirqumuqnu biyini yürüşleri de şeklik tuwdura, özüne inanma yarayğan adam tügül. Şonu da hisapğa alığız.
Opublikowano: gazeta "Yoldaş", 16-05-2008