| Girişiw | Wwedeniye | |
|---|---|---|
| "Orfografya" degen söz bizge rus tilden gelgen. O söz özü eki grek sözden etilgen: orfos (tüz, durus), grafo (yazaman). Alda, arap alfavit qollanağan dewürdü (1928-nçi yıl bolhunça), şo maʼnada imla degen arap söz de qollanıp turğan. Haligi qumuq tilde "orfografya" terminni maʼnasında "tüzyazıw" dep qumuq terminni qollamağa yaray. Orfografya degen söz sınawda eki maʼnada qollana: 1. Orfografya — tüz yazıwnu toqtaşdırılğan qaydaları wa olanı cıyımı. 2. Orfografya — özü tüz yazıw prosessi, yazıwda orfografya qaydalanı saqlaw. Bu ekinçi maʼnada, misal uçun, "Onu orfografyası osal", "Orfografyası sıntıqlay" dep aytılmağa bola. İlmuda orfografya bulan tığıs baylawlu birdağı bir tarmaq bar — grafika. Orfografya wa grafika — başğa-başğa ilmular, olanı harisini özünü axtarahai obyekti bar. Orfografya sözleni wa olanı geseklerini (tamurlanı, suffiksleni) tüz yazıw qaydaların toqtaşdırağan ilmu busa, grafika tilni awazların yazıwda görsetegen qaydalanı, küyleni toqtaşdıra, demek, aslu halda alfavit bulan maşğul bola. Orfografya qaydalanı toqtaşdırağanda grafikanı hisapğa almasa bajarılmay, nege tügül olanı ekisini de axtarağan obyekti bir — yazıw. | Termin "Orfografya" zaimstwowan s russkogo yazıka. On sostoit iz dwux greçeskix slow: orfos (werno, prawilno), grafo (pişu). Ranşe, kogda ispolzowalsä arabskiy alfavit (do 1928 goda), w tom ce smısle primenälsä arabskiy termin imla. W sowremennom kumıkskom yazıke wmesto termina "orfografya" dopuskayetsä ispolzowaniye kumıkskogo termina "tüzyazıw" (w tom ce samom smısle). Na praktike slowo Orfografya primenäyetsä w dwux smıslax: 1. Orfografya — ustanowlennıye prawila prawopisanya i ix spisok 2. Orfografya — sam prosess prawopisanya, soblüdeniye prawil orfografii pri pisme. W etom smısle mojno goworit, naprimer, "u nego slabaya orfografya" ili "xromayet orfografya". S orfografiyey tesno swäzana yeşe odna dissiplina — grafika. Orfografya i grafika — razliçnıye dissiplinı, u kajdogo iz nix yest swoy obyekt issledowanya. Yesli orfografya prizwana ustanawliwat prawila prawopisanya slow i ix sostawnıx çastey (korney, suffiksow), to grafika ustanawliwayet prawila, sposobı oboznaçenya zwukow na pisme, inaçe goworä, zanimayetsä alfavitom. Posle ustanowlenya prawil orfografii neobxodimo prinät wo wnimaniye grafiku, ibo u nix yest obşiy obyekt issledowanya — pismennost. | |
| Orfografyanı bir-bir masʼaläları grafikadan asılı bolağannı görsetmek uçun bir-eki misal geltireyik. 1. Qumuq alfavitde ya, yü, yö, e harplar bolmağan busa, şolanı ornunda (eki awaz aytılağan yerlerde) ya, yu, yü, ye, yo, yö yazıla bolğan busa (rus alfavitni qabul etgen soñğu başlaphı yıllarda şolay yazılıp da turhan), neçik bolar edi? Qumuq sözlerde şo harplanı yazılışına baylawlu orfografya qaydalar özlügünden tayıp qalar edi; , ʼ harplanı yazılışına baylawlu qaydalanı alışdırmağa tüşer edi, nege tügül "dünya"-nı ornuna "dünya", "atyoq"-nu ornuna "atyoq" yazılsa, şo belgiler tarıq bolmay. 2. Qumuq alfavitde ş harp bar. 1978-nçi yıl çıqğan orfografya sözlükde şo harp bulan yazılağan segiz söz berilgen: şölok, şöloç, şötka, borş, şi, yaşik, plaş, owoş. Esgerilgen sözleni dörtüsünden qayrısı (yaşik, plaş, borş, şötka) haligi qumuq tilde qollanmay, şolanı da aytılağan küyde ş harp bulan yazsa (yaşi,k plaş, borş, şötke), alfavitde ş harp bolmasa da yarayğanı açıqğa çığa. | Çtobı pokazat, kak nekotorıye osobennosti orfografii proistekayut iz osobennostey grafiki, priwedem paru primerow. 1. Çto bılo bı, yesli bı w kumıkskom alfavite ne bılo bukw ya, yü, yö, e, a wmesto nix (tam, gde proiznositsä dwa zwuka) pisali bı yu, yü, ye, yo, yö (kstati, tak i pisali w perwıye godı ispolzowanya kirillisı)? Samo soboy otpali bı orfografiçeskiye prawila dlä kumıkskix slow, w napisaniye kotorıx ispolzuütsä ukazannıye bukwı; prişlos bı izmenit prawila, swäzannıye s ispolzowaniyem razdeliteley , ʼ, tak kak yesli wmesto "dünya" pisat "dünya", wmesto "atyoq" pisat "atyoq", to otpadayet neobxodimost w ix ispolzowanii. 2. W kumıkskom alfavite yest bukwa ş. W orfografiçeskom sloware, izdannom w 1978 godu, priwedeno wsego wosem slow s etoy bukwoy: şölok, şöloç, şötka, borş, şi, yaşik, plaş, owoş. Tolko çetıre iz nix (yaşik, plaş, borş, şötka) upotrebläütsä w sowremennom kumıkskom yazıke. Yesli ce ix pisat soglasno proiznoşeniü s bukwoy ş (yaşik, plaş, borş, şötke), to stanowitsä yasnım: mojno oboytis bez bukwı ş. | |
| Belgili bolğanı yimik, yazıw (grafika) türlü-türlü bolmağa yaray, masala: ideografya yazıw (bir söznü bir belgi-iyeroglif bulan görsetiw — kitay tilde), buwunlu yazıw (buwundağı bir-bir awazlanı yazıwda görsetmey koyağan qayda), harplı yazıw (awazlanı-fonemalanı ayrı harplar bulan görsetip, harplanı qoşup oxuyğan qayda — haligi qumuq yazıw şolay). Orfografya qaydalar yazıwnu şo türlülerinden de asılı bola. Orfografyağa terenden tüşünmek uçun qumuq grafikanı tarixinde bolğan aslu alışınıwlanı munda gözden geçirsek, paydalı bolar. Qumuqlar özleni tilinde yazmaq uçun yüz yıllar boyu arap alfavitni qollap turğanı belgili. Arap alfavitni qollap, arap tilde yazılmay, başğa tilde yazılğan busa, şolay yazıwğa acami (acamça yazıw) dep aytıla bolğan. Arap alfavit arap tilni quruluşuna qıyışdırılıp yaratılğyn. Türk tiller (şolanı arasında qumuq til de), arap til bulan teñleşdirgende, bütünley başğa quruluşu bulanğı tiller. Masala, arap grafika da sozuqlar yazıwda görsetilmey qalmağa da yaray, görsetilse de, şolardan yañız üçüsü (a, u, i) görsetlmege bola, şolar da söznü üstüne yada tübüne salınağan qısğa hızlar (harakalar) bulan yazıla. Qumuq sözlerde, ayrı alhanda, [i]-ni görsetegen belgini [i], [e] dep, [u]-nu görsetegen belgini [u], [o], [ö] dep oxumağa şart yaratıla. Masala, qol degen söznü ayrı alğanda qol, qul dep oxumağa bola, nege tügül qol dep yazılıp, üstüne [u]-nu görsetegen haraka salına ([o]-nu görsetegen haraka arap grafikada yoq). Qumuq tilde busa segiz sozuq bar wa bizin tilni fonetika quruluşu segiz de sozuq awaznı harisin ayrı harp bulan söznü içinde görsetgenni talap ete. Ondan qayrı da, qumuq tildegi bir-bir tutuqlanı (g, ç, ñ, c, p, s) yazmaq uçun arap alfavitde harplar yoq (şolay tutuqlar arap tilde qollanmay, şo sayalı da harplar yoq). Başlapğı waqtilerde arap alfavit alışdırılmay, bar küyünde qollanıp turğan. Şolay bolsa, arap alfavit bulan qumuqça yazıwda, wa ayroqda oxuwda, xıylı çetimlikler tuwulunahanı açıq. Şo sayalı da, arap alfavitni türk tilleni awaz quruluşuna qıyışdırmaqnı masʼaläsı arağa çığa. | Kak izwestno, pismennost (grafika) mojet bıt razliçnım, naprimer: ideografiçeskoye pismo (odno slowo pişetsä odnim znakom-iyeroglifom — kitayskaya pismennost), slogowoye pismo (nekotorıye zwuki w sloge na pisme opuskaütsä), bukwennoye pismo (zwuki-fonemı oboznaçaütsä otdelnımi bukwami, bukwı çitaütsä slitno — takowo i sowremennaya kumıkskaya pismennost). Prawila orfografii zawisät i ot etix osobennostey pisma. Dabı glubje ponät orfografiü, budet polezno upomänut zdes o suşestwennıx izmenenyax w istorii kumıkskoy grafiki. İzwestno, çto kumıki stoletyami polzowalis arabskim alfavitom, çtobı pisat na rodnom yazıke. Pismennost s ispolzowaniyem arabskogo alfavita, no ne na arabskom, a na inom yazıke, nazıwayetsä acami (pismo acamom). Arabskiy alfavit sozdan soobrazno stroyu arabskogo yazıka. Yesli srawniwat türkskiye yazıki (w tom çisle i kumıkskiy yazık) s arabskim, oçewidno ix razliçnoye ustroystwo. Naprimer, w arabskoy grafike mojno ne oboznaçat na pisme glasnıye zwuki, a yesli i oboznaçat, dostatoçno upotreblät tolko tri bukwı (a, u, i), da i te oboznaçaütsä spesialnımi nad- ili podstroçnımi znaçkami-çertoçkami. Pri etom w kumıkskix slowax, wzätıx wne konteksta, znaçok, ukazıwaüşiy na [i], doljno çitatsä kak [i] ili [e], a znaçok, ukazıwaüşiy na [u], kak [u], [o] ili [ö]. Naprimer, otdelno wzätoye slowo qol mojet bıt proçteno kak qol (ruka) ili qul (rab), tak kak w etom slowe na pisme pişetsä znaçok, ukazıwaüşiy [u] (w arabskoy grafike otsutstwuyet znaçok, ukazıwaüşiy na [o]). W kumıkskom ce yazıke imeyetsä 8 glasnıx i ustroystwo fonetiki kumıkskogo yazıka trebuyet kajduyu glasnuyu w slowe oboznaçat otdelnoy bukwoy. Krome etogo, dlä napisanya nekotorıx soglasnıx kumıkskogo yazıka (g, ç, ñ, c, p, s) w arabskom alfavite net bukw (eti soglasnıye w arabskoy reçi ne ispolzuütsä, potomu i bukw takix net). W ranniye wremena arabskiy alfavit u kumıkow primenälsä kak yest, bez kakoy-libo modifikasii. Yesli tak, to stanowitsä yasnım, skol problematiçno pisat, a tem boleye çitat po-kumıkski s ispolzowaniyem arabskogo alfavita. İ w swäzi s etim woznikla problema adaptasii arabskogo alfavita k fonetike türkskix yazıkow. | |
| Arap alfavitni qumuq tilni awaz quruluşuna qıyışdırmaq uçun şulay aslu masʼalänı çeçmege gerek bolğan: 1) qumuq tildegi ı, ü, o, ö, e sozuqlanı görsetmek uçun ayrı harplar belgilemek; 2) ç, ñ, p, g, c, s tutuqlanı görsetegen harplanı toqtaşdırmaq; 3) harakalanı taydırıp, sozuq awazlanı söznü içinde yazağan qaydanı qabul etmek. XX asrunu başında şolay reforma etile, demek, arap alfavitni türk tilleni awaz quruluşuna qıyışdırağan alışınıwlar bola. Qumuq tilde şo reforma Abusufyan Akayewni atı bulan baylawlu. Abusufyan Akayew 1903-nçü yıldan tutup yaşlanı yañı qaydada oxutmağa başlay wa 1909-nçu yılda yañı qaydağa göre yazılğan İrşadussibyan (qumukçağa göçürse: "Yaşlanı tüzlew, üyretiw") degen alifba (bukvar) kitabın basmadan çığara. Bolsa da, Dağıstanda Sovet hukumatı orunlaşğınça bu reforma mekenli begimey, esgi qaydada yazılğan kitaplar reformadan soñ da çığıp tura (şolanı arasında Abusufyan Akayewni özünü kitapları da bar). Yañız 1920-nçı yılda arap alfavitni reforması bekleşdirile. Birinçi sovet gazetler (masala, "İşçi xalq"), sovet yazıwçulanı birinçi kitapları şo alfavitde yazılıp çıqğan (Alimpaşa Salawatownu "Birinçi gesek" degen kitabın misalğa geltirmege yaray). | Dlä adaptasii arabskogo alfavita k zwukowomu stroyu kumıkskogo yazıka sledowalo reşit sleduüşiye zadaçi: 1) opredelit otdelnıye bukwı dlä oboznaçenya na pisme kumıkskix glasnıx ı, ü, o, ö, e; 2) ustanowit bukwı, oboznaçaüşiye soglasnıye ç, ñ, p, g, c, s; 3) otkazatsä ot ispolzowanya znaçkow i prinät prawilo napisanya glasnıx wnutri slowa. W naçale XX weka takaya reforma prowoditsä, wwodätsä izmenenya, adaptiruüşiye arabskuyu grafiku fonetiçeskoy strukture türkskix yazıkow. Eta reforma w kumıkskom yazıke swäzana s imenem Abusufyana Akayewa. S 1903 goda Abusufyan Akayew naçinayet obuçat detey po nowım prawilam, a w 1909 godu izdayet napisannuyu soglasno nowım prawilam bukvar pod nazwaniyem İrşadussibyan (w bukwalnom smısle "Wospitaniye i obuçeniye detey"). Odnako do ustanowlenya Sovetskoy wlasti w Dagestane eta reforma okonçatelno ne zakrepläyetsä, prodoljayetsä peçataniye knig po starım prawilam (w tom çisle i knigi samogo Abusufyana Akayewa). İ tolko w 1920 godu okonçatelno ustanawliwayetsä eta reforma alfavita. Perwıye sovetskiye gazetı (naprimer, "Raboçiy narod"), perwıye knigi sovetskix pisateley bıli otpeçatanı nowım alfavitom (w kaçestwe primera mojno priwesti knigu Alimpaşı Salawatowa "Perwaya çast"). | |
| 1920-nçı yıllarda arap alfavitden latin alfavitge göçmekni masʼaläsı salına. Şo masʼalänı çeçmek muratda 1922-nçi yılda Sovet hukumatnı yanından "Yañı türk alfavitni komiteti" qurula (komitetni yolbaşçılarını arasında C. Qorqmasow da bolğan). 1926-nçı yılda Bakü şaharda ötgernlgen Türkologya syezde SSSR-degi türk xalqlağa latin alfavitge ("Yañalif") göçmek taklif etilegen qarar çığarıla. Qumuqlar latin alfavitni kürçüsünde qurulğan yañı yazıwğa 1928-nçi yılda göçgen. 20-nçı yıllarda bu masʼaläğa baylawlu yazılğan maqalälarda, kitapçalarda, Türkologya syezdde wa Komitetni cıyınlarında bolğan çığıp söylewlerde, arap alfavitni qoyup, latin alfavitge göçmekni sebepleri haqında da aytıla. Şo sebepleni asluların ayırsa, ekisin görsetmege bola. 1. Arap alfavit esgi kultura bulan baylawlu, xalqlanı Yewropa kulturağa yuwuqlaşıwuna, sosialist ideologyanı mülk etiwüne purşaw bola. 2. Arap alfavit arap tilni quruluşuna göre yaratılğan, türk tilleni awaz quruluşuna qıyışmay (bu pikru hali de ömür sürüp tura). | W 1920-x godax podnimayetsä wopros o perexode na latinskiy alfavit. Dlä reşenya etogo woprosa w 1920-om godu sovetskoye prawitelstwo uçrejdayet "Komitet po nowım türkskim alfavitam" (sredi rukowoditeley komiteta bıl i C. Korkmasow). Na Türkologiçeskom syezde w Baku w 1926 godu dlä türkskix narodow SSSR prinimayetsä reşeniye o perexode na latinskiy alfavit ("Yañalif"). Kumıki pereşli na nowuyu pismennost, osnowannuyu na latinise, w 1928 godu. W 20-x godax w razliçnıx publikasyax, w dokladax Türkologiçeskogo syezda i sobraniy "Komiteta", swäzannıx s dannım woprosom, obsujdaütsä priçinı neobxodimosti otkaza ot arabskogo alfavita i perexoda na latinskiy alfavit. Priwedem dwe naiboleye suşestwennıye iz etix priçin: 1. Arabskiy alfavit swäzan so staroy kulturoy, zatrudnäyet sblijeniye naroda s yewropeyskoy kulturoy, prepätstwuyet rasprostraneniü sosialistiçeskoy ideologii. 2. Arabskiy alfavit sozdan primenitelno k arabskomu yazıku, potomu ne podxodit strukture zwukow türkskix yazıkow (Eto sujdeniye ciwo i po sey den). | |
| Hali biz ekinçi sebep onça tüz görsetilmegen bolğan degen oyğa gelebiz: ozoqda, arap alfavit, bar küyünde alınsa, türk tilleni awaz quruluşuna qıyışmay, tek o, reforma etilip qıyışdırılğan çı. Aytağanıq, aslu sebep birinçisi bolğan. Yañı alfavit az yıllar (1928-1938) qollanğan, ondan qayrı da, onu dewürü adabiyatıbız wa kulturabız uçun qıyınlı bolğan, 30-nçu yıllağa tüşgen, şo sayalı da latin alfavitde yazılıp qalğan warislik bay tügül. Latin alfavit yazıwnu masʼaläsın bütünley çeçmege bajarmağan, nege tügül yañı alfavitge göçgende yañı çetimlikler tuwuluna: texnika çetimlikler (peçat etmege maşinkalar, tipografya oñaysızlıqlar), şkolada ana til wa rus til darslarda başğa-başğa alfavitleni üyrenmege tüşegenlik wa ş. b. Bulanı barısın da hisapğa alıp, 1938-nçi yılda rus alfavitnn kürçüsünde yañı alfavit qabul etile. Bu yerde bir zatnı tergewge almağa gerek: rus alfavit xalqğa örden, "güçden" berilmegen, bizin şartlarda o bolmasa bolmayğan, bir obyektiv prosess hisapda gelgen. Qumuq alfavitde 39 harp bar, şolanı altısı (h, ğ, q, ñ, ö, ü) rus alfavitde yoq, qumuq tilge xas awazlanı görsetmek uçun yaratılğan. | W nastoyaşeye wremä mı prixodim k mısli, çto wtoraya priçina ne sostoyatelna: sobstwenno arabskiy alfavit deystwitelno ne sootwetstwuyet fonetike türkskix yazıkow, tem ne meneye, wışe otmeçennaya reforma smogla wed yego prisposobit. Znaçit, osnownaya priçina — perwaya. Nowıy alfavit ispolzowalsä nedolgo (1928-1938), krome togo, 30-ye godı dlä naşey literaturı i kulturı w selom bıli nelegkimi, wwidu çego literaturnoye naslediye, napisannoye latinskim alfavitom, ne weliko. Ne udalos ubeditelno obosnowat neobxodimost perexoda na latinskiy alfavit, ibo takoy perexod porodil nowıye trudnosti: texniçeskiye (neudobstwa w primenenii peçatnıx maşinok, tipografskiye problemı), w şkolax na urokax rodnogo i russkogo yazıka prixodilos uçit razliçnım alfavitam i t.p. Uçitıwaya wse eto, w 1938 godu utwerjdayetsä nowıy alfavit na osnowe russkogo alfavita. Zametim, çto russkiy alfavit ne bıl "nasilno" spuşen swerxu, no yawilsä neobxodimım obyektivnım prosessom. Kumıkskiy alfavit soderjit 39 bukw. Şest iz nix (h, ğ, q, ñ, ö, ü) otsutstwuyut w russkom alfavite, oni wwedenı dlä oboznaçenya spesifiçnıx zwukow kumıkskogo yazıka. | |
| Haligi qumuq alfavitde, hatta latin alfavit bulan teñleşdirgende de, xıylı kemçilikler bar. Orfografyanı kämilleşdiriw grafikadağı kemçiliklenn taydırıw bulan da baylawlu, şo sayalı olanı asluların esgereyik. 1. Alfavitde eki kabat harplar bar (q, ğ, h, ñ, ö, ü). Bir awaznı eki qabat harp bulan görsetnw, qaysı grafikada bolsa da, kemçilik hisaplana. Olar, bir yağından, yerni kop ala, birdağı yağından, oxutuwda çetimlik tuwdura. 2. Türlü qulluqlanı kütegen ya, yü, ye, yö harplar bar. Masala, yü harp [ü], [yu], [yü] awazlanı görsetmege bola. Bulay hal tilni üyreniwde wa üyretiwde zaral geltire, masala, yün degen söznü bir-bir yerlerde [yun] dep oxulmay, [yün] dep oxulağanın añlatmağa tüşe. Şo harplar bir-bir geziklerde sozuq awazlanı "yutup" qoya. 3. Başğa-başğa awazlanı görsetmege bolağan harplar da grafikanı kemçiligi bola, masala, cıjım degen sözde c harplar bir awaznı görsetmey, bir-bir oxuwçular cıjım, "cıyın" yimik sözlerdegi c harpnı "jurnal"-dağı [c] yimik oxuylar. 4. Alfavitdegi harplanı sanawunu belgili ahamiyatı bar. Taydırsa da yarayğan harplar alfavitde bolmağa tüşmey. Ş harpnı masʼaläsı şolay. Orfografya sözlükde şo harp bulan yazılağan segiz söz bar (şölok, şöloç, şi, şötka, plaş, yaşik, owoş, borş). Olanı dörtewü tügül (borş, şötka, plaş, yaşik) qumuq tilde qollanmay. Şo sözleni plaş, borş, şötke, yaşik dep yazsa, alfavitde ş harp artıq bola. | W sowremennom kumıkskom alfavite, daje w srawnenii s latinskim alfavitom, mnogo nedostatkow. Mejdu proçim, w zadaçu orfografii wxodit i kompensirowaniye nedostatkow grafiki, wwidu çego otmetim osnownıye iz nix. 1. W alfavite prisutstwuyut dwuxznakowıye bukwı bar (q, ğ, h, ñ, ö, ü). İspolzowaniye dwuxznakowıx bukw, kakuyu grafiku bı mı ne izbrali, sçitayetsä nedostatkom. Oni, s odnoy storonı, zanimayut mnogo mesta, s drugoy storonı, porojdayut trudnosti pri çtenii. 2. Yest bukwı ya, yü, ye, yö, wıpolnäüşiye razliçnıye funksii. Naprimer, bukwa yü mojet oznaçat zwuki [ü], [yu], [yü]. Takoye polojeniye sozdayet trudnosti pri izuçenii i obuçenii yazıku. K primeru, prixoditsä obyasnät, çto slowo yün w odnix sluçayax çitayetsä kak [yun], a w drugix kak [yün]. Eti bukwı w nekotorıx sluçayax pogloşayut glasnıye. 3. Naliçiye bukw, moguşix oboznaçat razliçnıye zwuki, takje yest nedostatok grafiki. Naprimer, w slowe cıjım bukwı c oboznaçayut raznıye zwuki: perwaya — [c] kak w slowe "cıyın", wtoraya — [c], kak w slowe "jurnal". Newerno çitat [cıcım] ili [cıjım]. 4. Koliçestwo bukw w alfavite doljno bıt obosnowannım. Ne doljno bıt bukw, bez kotorıx mojno oboytis. Takowa bukwa Ş w kumıkskom alfavite. W orfografiçeskom sloware yest wosem slow s etoy bukwoy (şölok, şöloç, şi, şötka, plaş, yaşik, owoş, borş). Krome çetırex iz nix (borş, şötka, plaş, yaşik), ostalnıye w kumıkskom yazıke ne upotrebläütsä. Yesli eti slowa pisat çerez ş (kak slışitsä), to bukwa ş izbıtoçna. | |
| Türk tilleni alfavitlerindegi kemçiliklege tezden tergew berilgen1, tek bu masʼalä hali de çeçilmegen küyde qalıp tura. | Nedostatki alfavitow türkskix yazıkow izuçaütsä dawno1, no etot wopros do six por ostayetsä nereşennım. | |
| Latin, soñ busa rus alfavitge göçmek bulan Orfografyanı mekenli qaydaların toqtaşdırmaqnı masʼaläsı alda toqtay. Qumuq Orfografyanı başlapğı kürçülerin salıwda T. Biybolatow, M. Sadullayew, A. Salawatow, A. Batırmurzayew, 3. Bammatow görmekli yer tutğan. 1931-nçi yılda "Yoldaş" gazetde çıqğan "Bizin tilni imla (orfografya) wa sesleni uyuşmaq (siñarmonizm) masʼalälarına neçik yanaşmağa gerek" degen maqaläsında T. Biybolatow orfografyağa baylawlu özünü pikruların aytğan. Bu maqaläsında T. Biybolatow orfografyada qumuq tilni aslu fonetika zakonu bolğan siñarmonizmni hisapğa almaq, orfografyadağı ayrılıqlanı birleşdirmek, yat tillerden gelgen terminleni qadarın belgilemek wa olanı yazılışın toqtaşdırmaq yimik hali bussahatda da aradan taymağan kürçü masʼalälağa qarağan. | Perexod na latinskiy, a zatem na russkiy alfavit na perwoye mesto stawit problemu ustanowlenya priyemlemıx Prawil orfografii. W zarojdenii i stanowlenii kumıkskoy Orfografii zametnoye mesto prinadlejit T. Biybolatowu, M. Sadullayewu, A. Salawatowu, A. Batırmurzayewu, 3. Bammatowu. W 1931 godu w statye "Kak swäzat osobennosti orfografii i siñarmonizm naşego yazıka", opublikowannogo w gazete "Yoldaş", T. Biybolatow wıskazal swoi soobrajenya otnositelno orfografii kumıkskogo yazıka. W etoy statye T. Biybolatow rassmotrel problemı, kotorıye aktualnı i po sey den: uçitıwat w orfografii wajnıy fonetiçeskiy prinsip kumıkskogo yazıka — siñarmonizm; ustranit orfografiçeskiye nesootwetstwiya; ustanowit toçnıye znaçenya zaimstwowannıx slow (terminow) i ix prawopisaniye. | |
| Latin yazıwda orfografyanı aslu prinsiplerin analiz etegen kitapnı 1931-nçi yılda M. Sadullayew yazıp çığarğan. Rus alfavitge göçgen soñ toqtaşğan orfografya tarıqlı bola wa 1938-nçi yılda M. Temirxanow, 3. Bammatow, A. Salawatow oñarğan "Qumuq literatura tilni orfografya qaydalarını cıyımı" çığa. Qumuq tilni aslu qaydaları birinçiley şu kitapda toqtaşdırılğan. Kitapnı başında orfografyanı prinsiplerine añlatıw berile, soñ — yazıw qaydalar. Ozoqda, esgerilgen kitapda barı da masʼalälar çeçilgen dep aytmağa bolmay (o zamanda şoiu uçun şartlar da bolmağan). Kitapda qumuq orfografyanı rus orfografyağa bolğan çaqı yuwuqlaşdırmaq murat tutulğanlıq görünüp tura. Masala, kitapnı alınğan sözlege bağışlanğan bölügünde bulay qaydalar bar: 1) rus tilden gelgen barı da sözler (rewolüsyadan soñ wa alda) rusça neçik yazıla busa, qumuqça da şolay yazılmağa gerek; 2) SSSR-ni xalqlarını sözlerini rus tildegi yazılışı saqlana, masala, Gunib (Hunib tügül); 3) Arap wa fars tillerden gelgen sözlerden qaçmaq, tilde begilgenlerin busa qumuq orfografyağa göre yazmaq. | Osnownıye prinsipı orfografii latinskogo pisma izlojenı w knige M. Sadullayewa, izdannom w 1931 godu. Posle perexoda na russkiy alfavit poyawläyetsä potrebnost w ustoyawşeysä orfografii i w 1938 godu wıxodit w swet kniga M. Temirxanowa, 3. Bammatowa, A. Salawatowa "Sbornik Prawil orfografii kumıkskogo yazıka". Wperwıye w etoy knige ustanawliwaütsä osnownıye prawila kumıkskogo yazıka. Wnaçale knigi dayetsä ponätiye o prinsipax orfografii, zatem priwodätsä prawila prawopisanya. Koneçno, nelzä skazat, çto w etoy knige raskrıtı wse woprosı kumıkskoy orfografii. Brosayetsä w glaza celaniye kak mojno bolşe sblizit kumıkskuyu orfografiü s russkoy. Naprimer, w razdele, poswäşennom zaimstwowannım slowam, yest takiye prawila: 1) wse slowa, zaimstwowannıye s russkogo yazıka (do i posle rewolüsii), doljnı pisatsä tak ce, kak oni pişutsä w russkom yazıke; 2) Slowa narodow SSSR soxranäüt russkoyazıçnoye napisaniye, naprimer, Gunib (a ne Hunib) 3) İzbegat slow, zaimstwowannıx s arabskogo i iranskogo yazıkow, a uje zakrepiwşiyesä w yazıke pisat soglasno kumıkskoy orfografii. | |
| Qumuq tilni birinçi orfografya sözlügü 1941-nçi yılda çıqğan, sözlüknü yazğan — A. N. Batırmurzayew. Orfografya masʼalälarına xas konferensiyalarda da qaralğan. Şolay konfereniiyalar 1931, 1933-nçü yıllarda (rus tilden gelgen sözleni yazılışı), 1950-nçi (ya, yü, ye, yö harplanı yazılışı) yıllarda ötgerilgen. Qumuq tilni halngi orfografya qaydaları 1962-nçp yılda ötgerilgen orfografya konferensiyada qabul etilgen wa şo qaydalar DASSR-ni Ministrler Sovetini 1962-nçi yıl 14 awgustda 144 nomerli qararında begetilgen. Qararnı 3-nçü punktunda bulay görsetiw berile: "DASSR-ni Oxuw işler ministerligi, Dağıstannı oxuw-pedagogika izdatelstwosu, respublikanı gazet-jurnal izdatelstwosu, DASSR-ni Ör Sovetini Prezidiumunu izdatelstwosu, oblast wa rayon gazetleni redaksiyaları özleni peçat işinde orfografyanı yañı qaydaların tayışıwsuz küyde yürütmege borçlu." 1962-nçi yılda ötgerilgen konferensiyanı qararlarına asaslanıp, 1965-nçi yılda yañı orfografya sözlük çığarıla (awtorları — 3. Bammatow, A. Mağammatow). 1978-nçi yılda şo sözlük, tolumlaşdırılıp, üçünçüley çığarıla. Şolaylıqda, qabul etilgen orfografya qaydalar hukumatnı zakonu hisapda toqtaşdırıla wa barı da yazağanlar şo qaydalanı saqlamağa borçlu. | Perwıy orfografiçeskiy slowar kumıkskogo yazıka bıl izdan w 1941 godu. Yego awtor — A. N. Batırmurzayew. Problemı orfografii rassmatriwalis i na spesialnıx konferensiyax. Takiye konferensii bıli prowedenı w 1931, 1933-x godax (prawopisaniye slow, zaimstwowannıx s russkogo yazıka), w 1950 godu (prawopisaniye bukw ya, yü, ye, yö). Sowremennıye prawila orfografii kumıkskogo yazıka odobrenı na orfografiçeskoy konferensii w 1962 godu i eti prawila utwerjdenı ukazom Soveta Ministrow DASSR №144 ot 14 awgusta 1962 goda. W tretyem punkte ukaza dayetsä sleduüşeye predpisaniye: "Ministerstwo obrazowanya DASSR, Dagestanskoye uçebno-pedagogiçeskoye izdatelstwo, respublikanskoye gazetno-jurnalnoye izdatelstwo, izdatelstwo Prezidiuma Werxownogo Soveta DASSR, oblastnıye i rayonnıye redaksii gazet obäzanı neukosnitelno soblüdat nowıye prawila orfografii s swoyey izdatelskoy deyatelnosti." Opirayas na reşenya konferensii 1962 goda, w 1965 godu wıxodit w swet nowıy orfografiçeskiy slowar (awtorı — 3. Bammatow, A. Mağammatow). Tretye, dopolnennoye izdaniye slowarä wışlo w 1978 godu. Takim obrazom, odobrennıye prawila orfografii ustanawliwaütsä w kaçestwe gosudarstwennogo zakona i wse pişuşiye obäzanı soblüdat eti prawila. | |
| Orfografyanı haqında söyleygende har zaman adabiyat tilni göz alha tutmağa gerek, nege tügül orfografya adabiyat tilde tüz yazıw qaydalanı toqtaşdıra; adabiyat til belgili qaydalağa kürçülenmese, nizamğa salınmay, demek, bular bir-birinden ayrılmay. Orfografyada "bizde bulay, sizde olay", "bizde tüz ayta, sizde aytmay" yimik pikrulağa yer yoq. Eger orfografyada köp qarşılıqlar yoluğa busa, o adabiyat tilni mekenli normaları toqtaşıp bitmegenni görsete. Adabiyat til, başlap belgili bir dialektge yada dialektlege kürçülense de, formalaşıp bitgen soñ o özü kürçülengen dialektlerden ayrıla wa hali bir dialekt de tügül, şoğar göre "bizin dialektibiz — adabiyat til" demek añlawsuzluq bolar. Orfografyada qabul etilgen yazılış, qaysı dialektge oşasa da, adabiyat tilni norması bolup toqtay. | Goworä ob orfografii, sleduyet wsegda imet wwidu literaturnıy yazık — oni nerazrıwno swäzanı, potomu çto orfografya ustanawliwayet prawila prawopisanya imenno w literaturnom yazıke, bez toçno opredelennıx prawil literaturnıy yazık ne mojet bıt normalizowan. W orfografii net mesta wıskazıwanyam tipa "u nas tak, u was etak", "u nas goworitsä prawilno, u was net". Kogda w orfografii wstreçayetsä mnojestwo protiworeçiy, eto oznaçayet, çto prosess normalizasii literaturnogo yazıka yeşe ne zawerşen. Yesli w naçale literaturnıy yazık baziruyetsä na odnom ili neskolkix dialektax, posle formalizasii on otrıwayetsä ot bazowıx dialektow i boleye ne yawläyetsä dialektom, w widu çego wıskazıwaniye "naş dialekt — literaturnıy yazık" nelepo. Prawopisaniye, osnowannoye na orfografii, na kakoy bı dialekt on ne bıl poxoj, yest norma literaturnogo yazıka. | |
| 1. Qara: Opıt sowerşenstwowanya alfavitow i orfografiy yazıkow narodow SSSR. "Nauka", M., 1982. | 1. Sm.: Opıt sowerşenstwowanya alfavitow i orfografiy yazıkow narodow SSSR. "Nauka", M., 1982. |
Orfografyanı prinsipleri
Orfografya qaydalar nizamsız toqtaşdırılmağa bolmay, olar belgili bir prinsiplege kürçülene. Söznü yazılışında bolmağa bolağan eki yada ekiden artıq variantlarını birisin, bir qaydağa asaslanıp, saylap alıwğa Orfografyanı prinsibi dep aytıla. Masala, asıw [asuw]1, asuw qaysı ne maʼnada yazılağanı belgili orfografya prinsipge kürçülene.
Orfografyanı aslu prinsipleri şulardır: fonetika, morfologya, ayırıw, tradisya (yada tarix), etimologya prinsipler. Orfografyanı kürçüsüne qaysı prinsip alınağanı tilni fonetika wa grammatika quruluşundan asılı bola, süygen prinsipni saylap qollamağa bajarılmay. Qumuq tildegi awazlarda gelişiw (siñarmonizm) zakonu fonetika prinsipni qollamaqnı, grammatikanı agglütinativ quruluşu busa morfologya prinsipni qollamaqnı talap ete. Şolaylıqda, qumuq orfografya exi prinsipge kürçülengen: fonetika wa morfologya prinsiplege. Olanı ekisin de birleşdirip, fonetika-morfologya prinsibi dep de aytıla.
Fonetika prinsip. Sözleni aytılağan (eşitilegen) küyde yazmaq fonetika prinsipge göre yazmaq bola.
Bu yolda yazmaq oñaylı görünse de, sözleni bir-birine baylanıwunda wa türleniwünde köp çetimlikler tuwdura. Masala: on beş degen sözleni bir-birini artından arasın bölmey aytsaq, şolanı aslu formaları alışınıp, [om meş] dep eşitile. Şonu yimik onnu da, dörtnü de bir yerde aytsaq, [ön nört] dep, bet degen wa töben degen sözler [böttöben] dep eşitile.
Şu misallağa oşap. bir-bir geziklerde bar degen söz [par] dep, gel — [kel] dep, quş — [ğuş] dep, gün — [gül] dep eşitile (masala: [al-par], [al-kel], [qara-ğuş], [gül-lük].
Söylewde awazlanı alışınağanlığına dağı da köp misallar geltirmege yaray. Tek tilde bolağan alışınıwlar bir awaznı başğa awazğa aylanmaqlığı bulan bitip qalmay; köbüsü geziklerde asluda bar awaz tüşüp qala yada yoq awaz gelip de qala. Masala: boynu aq degen sözler bir yerde aytılğanda, u tüşüp, [boynaq] bolup qala; qayğırmas degendegi ğ tüşüp, qayırmas bola.
Şunda esgerilgen alışınıwlar, aslu halda, qumuq tilni barı da dialektlerinde yürülegen alışınıwlar. Şundan qayrı, ayrı-ayrı dialektlerde türlü-türlü aytılağan sözler köp bar. Misal uçun, tüken degen söz bir yerlerde [tükön] dep, bir yerlerde [tuken] dep u bulan aytıla. Şonu yimik [qıçır] degen söznü [qıççır] dep, tüz degen söznü [tuz] dep aytağan yerler bar. Bolsa da, yazıwda fonetika prinsip de qollana.
Fonetika prinsipge göre tüpde görsetilgen geziklerde yazıla.
1. Suffiksleni sozuq awazları, gelişiw zakonğa tabi bolup, variantları bulan aytıla wa şolay yazıla: aşlıq, işlik, günlük, tonluq; aytsana, gelsene wa ş. b. Tar sozuqlu suffiksleni dört variantı aytıla wa yazıla (-lıq, -lik, -luq, -lük), geng sozuqlu suffiksleni — eki variantı (-lar, -ler). Bir variantı tügül yoq suffiksleni şo bir variantı yazıla, masala, -oq suffiksni: alğandoq, gelgendoq.
2. Ayrı alınğan tamur sözler adabiyat tilde aytılağan küyde fonetika prinsipge göre yazıla: gölek, innır, asuw (payda degen maʼnada), seksen (<se-giz + on), toqsan (<toğuz + on).
3. Bir-bir qoşma sözler: üyahlü (<üy + ahlü), qaynata (<qayın + ata), qaynana (<qayın + ana).
4. Adamnı sanların añlatağan bir-bir sözleni ekinçi buwunundağı tar sozuq mülk suffiksler qoşulğanda aytılışda tüşe wa yazıwda şo tüşüw saqlana: awuz — awzu, erin — erni, qarın — qarnı, boyun — boynu, qoyun — qoynu. Ayır degen glagolğa daraja suffiks qoşulğanda bu qayda saqlana: ayır — ayrıl.
5. Axırı q, k, p tutuqlağa bitegen sözlege mülk suffiksler qoşulğanda şo tutuqlar ğ, g, b awazlaha göçe wa yazılışda şo alışınıw saqlana: ayaq — ayağı, tük — tügü, top — tobu. Söznü axırındağı q, k tutuqlanı aldında başğa tutuq (sonornıy) gelse, şolay alışınıw bolmay: qırq — qırqı, börk — börkü, çonq — çonqu, renk — renki, zalp — zalpı, turp — turpu.
6. Rus tilden gelgen sözleni axırındağı yımışaq tutuq suffiksler qoşulğanda qattı aytıla, yazıwda şo alışınıw saqlana (yımışaqlıq belgisi salınmay): iyün — iyünda, yanwar — yanwarda.
7. Arap, fars, taw tillerden gelgen sözler barısı da wa rus tilden gelgen sözleni birleri qumuqça aytılahan küyde yazıla wa şu qayda da fonetika prinsipge gire: karawat (rusça: krowat), panar (rusça: fonar), kämpet (rusça: konfeta), pannuz (rusça; podnos), sumawar (rusça: samowar), kitap (arapça: kitabun), Mahammat (arapça: Muhammad), renk (farsça: räñ), zeñ (farsça: zäñule), miçari (dargiçe; muçeri, dargiçe: muçi "tari").
Morfologya prinsip. Ördegi materialdan görünegende yimik, fonetika prinsipni özüiü qollanağan dazuları bar. Barı da geziklerde aytılağan küyde yazılıp tursa, tilde ullu çetimlikler tuwar zdi, yazıw til hatta añlaşılmayğan darajağa çığar edn. Masala, güllük (gül çaçılahan yer, gül baxça) wa günlük (günlük iş, "zontik") degen sözler bir yimik aytıla: [güllük], şolay da: aqlar — atlar [aʼlar], qınlar — qıllar [qıllar], bala al — bal al [balal] wa ş. b. Ondan qayrı da, har kimni söylewünde özüne xas belgileri bola, adabiyat tilde neçaqı tüz söyleygenleni de özünü dialektiki bir-bir formaları saqlana. Demek, orfografya yañız fonetika prinsipge kürçülenip qalmağa bolmay, morfologya prinsip de qollanmağa tüşe.
Morfologya prinsipge göre tamur sözler wa sözleni gesekleri (suffiksler), neçik aytılağanına qaramaylı, har zaman bir küyde yazıla.
Morfologya prinsipge göre tüpdegi geziklerde yazıla.
1. Söznü tamuru, suffiksler qoşulğanda awaz yaqdan alışınsa da, har zaman bir küyde, özünü awaz quruluşun saqlap yazıla: ton — tonlar [tollar], tatıw — tatımaq — tatli [taʼli], etik — etikler [etiʼler], bek — beklik [beʼlik].
Esgeriwler:
a) Örde esgerilgen fonetika prinsipge giregen top-tobu, ayaq-ayağı, tük — tügü, awuz — awzu, erin — erni, qaynana, ayrıl yimik yazılışlar bu qaydadan çığa.
b)Haligi tilde tamurlarını maʼnaları tas bolğan bir-bir sözler de bu qaydağa tabi bolmay: enni (<endi), innemey (<in + demey).
2. Ayrı sözler birçe aytılağanda olarda awaz alışınıwlar yoluğa, şo alışınıwlar yazıwda görsetilmey: qara qarğa [qara ğarğa], alıp getdi [alıpketti], sen geldiñ [señ ñeldiñ], soñ bolmas [soñ molmas], sağa aytaman [sağaytaman] wa ş. b.
3. Qoşma wa çalmük tamurlanı, neçik aytılsa da, ayrı alhanda yazılağan küyü saqlana: qaraquş [qarağuş], on bir [ommir], geçequş [geçeğuş], toturkuş [toturğuş], [totuğuş], ata-ana [atana], ağa-ini [ağini].
Esgeriwler:
a) Qoşulğanda eki sozuq yanaşa gelegen bir-bir sözler atılağan küyde yazıla: gesmot (<gesme + ot), geçorta (<geçe + orta).
b) Qoşulğan söz ö, ü awazlaha başlana busa, qoşulup yazılağanda yö, yü yazıla: yaşörüm (<yaş + örüm), aşüy (<aş + üy).
4. Suffiksleni tutuq awazları, assimiläsyağa tabi bolup, alışınıp tılsa da, har zaman bir yimik yazıla: onda [onna], qonaqğa [qonaqqa], atdan [attan], itden [itten], terekge [terekke], tonğa [toñña], topğa [topqa], oramğa [oramña], aytdı [ayttı], bildi [billi, bildi]. Yazıwda bir fonema saqlanağanğa göre bu qaydağa fonema prinsip dep aytmağa da yaray.
5. Kömekçi sözleni yazılışı da morfologya prinsipge gire, nege tügül, olar, neçik aytılsa da, bir küyde wa ayrı yazıla: gele edi [geledi], ayta edi |aytedi], gele eken [geleken], oram bulan [orammulan].
Örde esgerilgen küyde, qumuq tilni orfografyası fonetika-morfologya prinsipge kürçülengen. Bir-bir sözleni yazılışında, az bolsa da, başğa prinsipler de qollana. Tüpde şolağa da qarala.
Tradisya (tarix) prinsip. Bu prinsip tilni belgili bir qanunlarına tayanmay. Bir qabul etilgen qaydada söyleşilip toqtaşdırılğan yazılışlar bu prinsipge gire.
Rus tilden gelgen sözleni rus tilde neçik yazıla busa, şolay yazılağanları tradisya prinsipge gire. Masala: kommunizm, [kamunizm], kolxoz [kalxoz], traktor [tıraqtir], yanwar [yanwar], fevral [fevral], kombayn [kommayın], sement [sement], fortoçka (fortuçka), ferma [perma]; qısğartılğan qoşma sözler: TASS, SSSR, wuz, komsomol, SŞA wa ş. b.
Siyrek yoluğağan qumuq sözleni birlerini yazılışın da bu prinsipge giyirmege yaray (olanı yazılışın başğa küyde añlatmağa bolmay busa, ma-sala: kütsüz (<küts + süz], kürege [kürege, körege, koraga], iliyaqlı [ilyaqlı], salamaleykum [salamalaykum, salamaleyküm, assalamaleyküm].
Ayırıw prinsip. Bir yimik aytılağan sözleni maʼnalarındağı başğalıqnı saqlamaq uçun başğa-başğa küyde yazılahan sözler bu prinsipge gire: aqsaqal (qart gişi, ullu gişn) — aq saqal (ağarğan saqal), qırqayaq — qırq ayaq, beşbarmaq (aşnı bir türlüsü) — beş barmaq. Bu prinsipde yazılağan sözler köp tügül.
Etimologya prinsip. Bu prinsip de az qollana. Haligi tilde maʼnası tas bolğan, ayrı qollanmayğan tamurlanı yazılışı şu prinsipge göre toqtaşdırıla. Masala, ekmek degen söznü bırınğı tamuru ek-. Esgerilgen söznü aytılışı etmek degen söz bulan bir gele, demek, ekmek bolsa da, etmek bolsa da [eʼmek] dep aytıla, şo sayalı awuz tilge qarap olanı tamurun toqtaşdırmağa bolmay. Tek barı da türk tillerde k awaz m awaznı aldında ʼ awazğa aylanmay, şo tillerde ekmek degen sözde k açıq eşitile, etmek degen sözde busa t eşitile. Azerbayjan tilde yekin (aşlıq çaçıw) degen söz de bar. Ekmek degen söz de [etmek] dep aytılağan yerli söylewler de bar, tek o söylewlerde tamur unutulğan soñ, ekmek "etmek"-ge oşatılıp aytılıp qalğan (analogya zakonğa göre). Neçik alay da, ekmek degen söznü bırınğı tamuru etmek "delat" degen maʼna bulan baylawlu tügülü mekenli toqtaşdırıla. Oqlaw degen söznü yazılışın da şu bölükge giyirmege yaray. Haligi tilde esgerilgen söznü oq tamuru açıq tügül, aytılışı [oʼlaw], tek bir-bir yerlerde, masala, terik dialektde wa başğa türk tillerde q açıq eşitilegenge göre, sözde q yazmağa geregi mekenleşe.