Türk tilleni dünyasına giregen bizin qumuq tilni baylığın wa gözelligin görsetegen xıylı alamatlar bar. Qumuq til köp yıllanı uzağında, ayroqda XIX-nçu asruda, Dağıstannı tüzlügünde wa sawlay Temirqazıq-güntuwuş Kawkazda da ortaq söylew til hisapda qollanıp turğan. O haqda belgili yazıwçular, alimler yazğan. Masala, Timofey Makarow: "Bizin Kawkaz asgerleni sol qanatında orunlaşğan qawumlar barısı da, özleni tilinden qayrı, qumuq tilde de söyley" (1848-nçi yılda Tiflisde çıqğan qumuq grammatikağa yazğan girişiw sözünden).
Özge xalqlanı wakilleri yazğan şulay sözler yürekge süyünç wa öktemlik geltirmey bolmay.
Orus wa başha yerli tillerdegi bir xıylı sözleni alıp qarasañ, olanı ana tamuru qumuq, türk tillege getegeni görüne. Bu hal, ayroqda, tağılğan atlarda (toponimyada) saqlanğan: Kamçatka — qamuçu atğan, Saratow — sari taw, Baykonur — bay qonur, Xankala — xan qala wa b.
Toponimika antroponimika (adamlanı atları) bulan birge tilni onomastika degen bir bölügüne gire. Onomastika — xalqnı tarixi yolu bola. Tağılğan atlarda qaysı xalqnı da menligi, milli, öztöreçe haqılı saqlanğan. Şo sebepden tağılğan atlar yañız til yaqdan tügül, tarix wa kultura yaqdan da ahamyatlı bolup toqtay. Grammatika gözden qarağanda bu bölüknü üstünde işleygen alimler oğar türlü-türlü küyde yanaşa, şo sayalı bussahatda da tüz çeçilmegen masʼalalar bar.
Art waqtilerde qumuq antroponimikanı axtarıwda belgili işler etilip tura. Şolardan lap da aslusu — 2004-nçü yılda çıqğan "Kumıkskiye liçnıye imena: proisxojdeniye i znaçeniye, wwedeniye w kumıkskuyu antroponimiku, slowar" degen ilmu kitap. Awtorları — N.H. Hajiahmatow wa H.A. Hüseynow. Bek açıq tilde yazılğan, köp paydalı kitap. Munda 1500 qumuq atnı qumuqça-rusça yazılışı, maʼnaları berilgen. Atlanı yazılışı qumuq tilde halige çeçilip bitmegen çetim masʼalalanı birisi.
Tilde bir başlap tağılğan atlardan adamlanı atları mekenleşgen, soñ busa yerleni, özenleni, deñizleni, yurtlanı, şaharlanı atları amalğa gelgen. Bir-bir toponimler adamlanı tuwra atında onu alışdırmay qollana. Masala: Süyünçgerey (awlaqnı atı), Boynaq, Hajidada, Qaçalay (yurtlar). Bulay atlar az. Yurtlanı atları köbüsü adamlanı atlarına xas qoşumçalar, ayrı belgilewçü sözler qoşulup etile: awul, otar, şura, yurt, gent wa b.: Botayurt, Bayramawul, Qadirotar, Qarabudaxgent, Temirxanşura.
Bırınğı atlar köbüsü xalq awuz yaratıwçuluğunda, çeber asarlarda saqlanğan. Türk xalqlanı tezgi zamanlardan qalğan "Dadam Qorqut" degen asarında ögüz qawumlanı oxuğan adamnı ajayıpğa qaldırağan alamatların görebiz. Munda Qazanbek, Turali, Uruz, Aqsaqa, Duka xoja, Deli Domrul, Borla qatın, Qaplan Qoça oğlu, Şir Şamsetdin, Parasarun Bayburt, Qazılıq Qoça oğlu, Yigenek, Emen, Qara Budaq, Şekli Malik, Qara Tüken Malik, Tirsexan, Buğaçbek, Bayındar xan, Solur Qazan. Qara Güne oğlu Qara Budaq, Bayburbek wa şolağa oşağan başğa atlağa yoluğabız. Esgerilgen atlanı grammatika wa maʼna yağından çeçip qarasa, olarda bırınğı alamatlar bulan birçe haligi qumuq tilge qıyışağan yerleri de bar, atlar hisapda yürülüp turağanları da bar: Qaplan, Malik, Şamsutdin wa b. Aqsaqa degen atnı alsaq, onu haligi tilni gözünden bir neçe yoraw bulan çeçmege bola: aq — saq — a, aqsaq — a, aq — saqa. Munda aq, saq, saqat, saqa, saqal degen tamur sözler barı görüne. Haligi qumuq tilde bulay qalipdegi atlar saqlanmağan deme yaray, tek bar: Tepsurqa, Arsanuqa, Hajaqa.
Sawlay dünyağa belgili bolğan "Dadam Qorqutnu kitabı" qumuq tilni axtarağan alimlege köp zatnı berme bola. Aradan neçese asrular getse de, kitap haligi oxuwçulanı da tergewün tarta, oylaşma borçlu ete. Bırın bizin ata-babalarıbıznı tilini tatıwu munda har satırda, har sözde, ayroqda tağılğan atlarda, bilinip tura. "Ters uzamış, Geçe deñiz, Alınça qala, Qalın oğuz, Ala taw, Zindançı, Qara pusaraq miraj, Oman deñiz, Altın aşıq oynar Sankudannı bekleri, Qarın eli" degen sözler wa söztağımlar, bırınğı zamanlardan haligi zamanğa yetişip, örde esgerilgen atlar bulan birçe adamlanı, yerleni, elleni atlarından xabar bere.
Bu asarda qumuq tilni gözelligi ayrıça görünüp turağannı haqında da esgermey bolmaysan. Mundağı oşatıwlar, teñleşdiriwler, teren maʼnalı pikrular şonu isbat ete:
- Kapirler Qazannı ulanın çığardılar, qolların çeçdiler, gözlerin açdılar. Ulanı atasına qarşı geldi, söyledi, göreyik, xanım ne söyledi. Uruz aytdı:
Qumuq atlanı aytılışı wa yazılışı haqda da bir-eki söz aytma gerek, tek o — ayrıça masʼalä. Qumuqlar orus alifbanı kürçüsüne göçgende (1938-nçi yıl) qumuq tilde, orus tilden gelip, köp sözler, qaydalar qollanma başlağan. Şonu paydalı yanları da boldu. Bugün biz orus tilsiz bir abat da alıp bolmaybız desek de yaray, onu yaxşı bilmege, üyrenmege gerekbiz. Tek orus tilni bir-bir zakonları qumuq tilge güçden giyirilegeni yaxşı tügül. Bu hal tağılğan atlağa bek taʼsir etdi. Xıylı yerleni, yurtlanı atları, adamlanı atları "saqatlandı". Örde esgerilip getgeni yimik, atlar — xalqnı tarixi, menligi. Olanı aytılışın, yazılışın buzup, añlaşınmayğan küyde nege qollay? "Almalo" — Almalı dep aytıp, yazıp bolmaymı? Qumuq tilde -lo degen qoşumça yoq. Gelejek naslular şo söznü maʼnasın bilmey qalmağa da bola. Bu sözdegi barı da harplar da, awazlar da orus tilde bar, söznü alışdırma neger tarıq? Şolay özge atlar da: Temirquyu — Temirgoye, Qazanış — Kazanişe, Cüñütey — Ceñutay wa b. Endirey çi "Andreyauldan" qaytarılıp, yerine salındı, özgelerin de şolay yerine geltirse, yaxşı bolar edi.
Şo küyde bizin orus tilni kürçüsünde qollanağan familyalarıbız, otçestwolarıbız. Bu sözler de qumuq tilge -ow, -yew, -owiç, -yewiç qoşumçalar bulan birçe gelgen. Bu qalipler bizin pasport sistemağa, işlik wa özge türlü dokumentlege mekenli girip bitgen busa da, tilibizge gelişmey. Bussahatda da bir-bir türk tilleni wakilleri öz tilinde söyleygende, yazağanda şolanı qollamay. Misal uçun, qaraçaylar, balqarlar Kubanow Axmedge Qubanlı Ahmat yada Quban Ahmat dep qoya. Aldın qumuqlarda da şolay bolğan. Şonu esgi qaburlardağı sıntaşlarda da görme bolabız: Mahammatnı ulanı Ali, Güsenni qızı Halimat yada Xangişi Mahammat ohlu dep.
Adamlanı wa yerleni atları — bırınğı zamanlardan gelegen, Qumuqnu söz xaznasında cawharlar yimik yanıp, yarıq berip turağan sözler. Şolanı qumuq tilde aytılağan wa yazılağan küyünde, gelejek naslular da añlap-çeçip bolağan küyde saqlamağa gerekbiz.
Sayidow Abdulkerim, pedagogika ilmulanı kandidatı, Dağıstan ilmu sentrnı starşiy ilmu qulluqçusu.