Bir-eki söz
Yer yüzünde yaşayğan adamlanı dünyağa çıqmaqlığına sebep bolağan zat üylenmekdir. Üylenmek degen har kimge belgili: erkek boldu, qatın boldu — bir-biri bulan qoşulup, biri-birine kömekçi bolup, özüne tiyişli qulluğuna tişi-tırnağı bulan yabuşup tügül ese dünyada yolu bulan yaşap bajarılmajağına, haqıl-balıq bolğan har-bir adamğa üylenmekni allah borç etgen. Allah uşatmağan haram yollardan saqlanır uçun üylenmekni tiyişli şartları bulan gebin qıymaqlıqğa begitgen. Gebin qıymaqnı da haram bolmağan yolda toy etip, xalqğa zahir (arapçadan "belgili", "malim" degen maʼnada — 3. A.) etmekni şariatıbız halal etgen.
Toy degen zat dünya yaralğanlı köp hürmetlep, har milletde özleni adatlarına gelişli bolağan yollar bulan etilip gelgen.
Başğa xalqlar özlerdegi adatlanı özgelege görsetir uçunmu, yada dünya almaşınıp başğa küyler çıqsa, esgi adatlar qalğanlağa belgili bolsun depmi — şolay zatlanı yazıp qoyalar.
Bizde bular çı neçik de, bolmasa yaramayğan, dinge, dünyağa tarıqlı bolağan zatlarıbıznı yazmaq da adatlanmağan. Hatta birew-birewge yazağan kağıznı da özü bilegen qumuq til bulan yazmay, bilegen gişige arapça yazdırıp yibermek adat bolğan.
Endi dünya almaşınğan. Har xalq öz tilinde kitap wa gazetler yazıp başlağanlar. Har kim özünü ana tilin, ata adatın taza bilmek borç dep bilgenler.
Bizin xalq da şolay öz tilibiz bulan yazılğan zatlar busa süyejegin çi bilemen. Şoğar göre men de bizin xalqnı toyun öz tilibiz bulan yazdım. Şariatnı yolu bulan bolğan halal toy dep çi yazmayman; köp zamandan yürülüp gelgen adatlar ekenge wa har xalqda da şolay adatlar barğa yazaman.
Bunu oxup qarağan yuwuqlar, yañılış yerleri bolsa, ayıp etmes dep umut etemen. Başlap yazğan zat tatuwlu tüşmey. Andan başğa da men bulay zatlanı ahlusu da (arapçadan "adamı" degen maʼnada — 3. A.) tügülmen.
Birewler çi, bular ne tarıq — boş zatlar dep aytsa da yaray. Men alağa aytajaq qısğa sözüm: "Añlawlu xalqlar da bulay zatlanı yazmas, tarıqsız busa",- dejekmen.
[Bir gün aldın]
Toy başlağınça eki ay aldın toynu hazirleri etildi. Aşın, içgisin, üyün, abzarın hap-hazir etip bitgen soñ, toy bolğunça bir cuma aldın qırdağı xalqnı çaqıra başladılar. Har yaqğa atlılar yiberdiler: bir günnü boljal etip, şol gün toyğa gelsinler dep.
Gelin gelegen günden bir gün aldın Yaxsaydağı xalqnı çaqırdılar: qardaşın, qurdaşın, emçegin, özdenin — birin de qoymay, qatını-qızı bulan gelsinler dep.
Şo gün har yaqdan xalqlar gelmege başladılar. Gelgen qonaqlanı alar uçun hazir etilgen üylege tüşürüp paraxat etdiler; aş, içgi berilip, geçe ortadan soñ uxladılar.
Toynu birinçi günü
Erten toyğa qarayğanlar turup, qulluqçulanı turğuzup, samawarlanı saldırıp, üyleni tazalatıp hazir boldular.
Ulannı qardaşı bir üyde edi, anası başğa üyde edi, yanında qızlar da bulan. Ulan özü de xonşudağı bir özdenine giyew tüşgen edi. Abzarda naqıra-zurnay soğuldu, xalq cıyılmağa başladılar.
Gelgenler başlap qardaşına qutlay ediler: "Yaxşı sahatda bolsun, allah tüz etsin",- dep. Alar da aytadılar: "Allah irazi bolsun",- dep.
Qutlap bitgen soñ, oxuğanlanı, hajileni bir üyde, tamazalanı birdağı üyde olturtup, yaş gişileni giyew tüşgen üyge yiberdiler. Qatın-qız anası turağan üylerde olturğan ediler. Gelegen-gelegenge toqtamay çay berile edi.
Yaxsayda bolup da, özge yurtlarda bolup da, çaqırılğan gişi gelip bitdiler. Şol gün quşluqda çay berilip bitdi. Andan soñquru, tepsi salmağa başladılar. Tepside on eki haliwa boşqap bar edi. Eki boşqap qoz haliwa, eki boşqap şeker kürze, eki boşqap xırt-xırt haliwa, eki boşqap kulin, eki sukara quwurma wa altı nazik bar edi.
Üç arşın uzunu, bir arşın geñi, dört tuyağı da bulan bir xonçanı üstüne başqaplar da tolturup, ekew göterip har üyge salıp bitgen soñ, pilaw bermege başladılar. Har üyge şarşawlar yayıldı, qaşıqlar salındı, üydegi adamlanı sanap üç gişige bir xadira pilaw, bir sukara quwurma, kişmiş bulan tolğan tawuqlar da, sawlay bişgen gürgürler de, içmege şerbet suwlar da saldılar.
Yaş gişilege içgi de berildi. Qırda naqıra-zurnay da soğuldu: qatın-qız da çıqdı, qaramağa xalq da cıyıldı. Bu zamanda Xasawürtdan muzıqa da gelip, bir yaqda muzıqa, bir yaqda naqıra-zurnay, xomuz-tep de bolup ulanlar-qızlar biyimege başladılar.
Andan soñ gelinge barağan alhamnı hazir etip, qazileni, hajileni, mollalanı, tamazalanı aldına saldılar: yüz tümen aqça, yigirma beş kelle şeker, altın bolup halqa, yüzük, bilezik, tüyrewüç, on eki xara yawluq, yigirma beş gülmeldi, bir top xasa, bu zatlanı çırmama bir sarasandan sadaq şarşaw bar edi. Bir yaxşı at da hazir etgen ediler.
Atnı üstüne sarasandan çul yalğan, qulağına altın halqa taqğan, boynuna xara yawluq baylağan, başına yañı noqta salğan, çulunu buççaqlarına altın yüzükler taqğan ediler.
Gelin almağa barma bir tamaza qatın, bir gelin qatın, bir yaş qız hazir bolğan edi, arbabaş tutmağa ulannı emçeklerinden bir ulan da hazir bolğan edi. Quda bolup barmağa yigirma beş gişi de hazirlengen edi.
Bu zatlar taman bolğan soñ, qazi duwa etdi, xalq da "amin" dep aytdılar. Tüşge bir sahat barda almağa barma başladılar. Atlanı, arbanı hazir etip, qırğa çığığız dep maʼlum etdiler. Toyğa cıyılğan xalq — qatını-qızı bulan — abzarğa çıqdılar.
Qazini, mollanı, toğuz-on gişini atğa mindirdiler, bir yaş ulan da arbabaş tutğan bolup, kuçirni yanında olturdu.
Atğa oñlu yaş gişilerden yettini atğa mindirdiler. Qız gelegen abzar da, qız barağan abzar da bir oramda edi. Arası bir çaqırım bolur edi. Özü de bazar gün edi. Bazarğa gelgen adam da bek köp edi. Gelin alma bara dep, oramnı eki de yanı tolğan edi. Qabaqnı aldında bir qatın dorba bulan şeker alıp tura edi.
Başlap qazi, molla çalmaların da çalıp, abaların da giyip, özler atlağa da minip yürüdüler. Artından tamazalar da yürüdüler. Harisi bir baş şeker de alıp, baş atnı da boşlap, andan soñ yaş gişiler atlağa mindiler. Şoşgesi, tapançası, awuz qartıq çalıwuw da çalıp, abzarda at aylandırdılar. Harisi bir tapança da atıp, bular da yürüdüler. Bulanı artından karitağa altı at da yegip, içine alma barağan qatınlar da minip, alhamğa barağan zatlanı da salıp, arba da yürüdü: bulanı artından muzıqa da yürüdü. Andan soñ naqıra-zurnay, qatın-qız — barı da yürüdüler. Ötgen-ötgenni üstüne çaçıp, bir dorba şekerni qatın da bitdirdi.
Aldı qıznı abzarına yetgende, artı ulannı abzarından çığıp bitmegen edi. Yaş gişiler at aylandırıp, tapança ata turup, qızlar biyip, ulanlar yırlap, muzıqa, naqıra-zurnay, xomuz-xars bulan gelinni abzarına yetdiler.
Erge barağan qıznı anası, ulanqardaşı bar edi. Bular da yurtdan da, qırdan da qardaşın, qurdaşın, emçegin, özdenin qatını-qızı bulan "Palan gün arba gele" dep, çaqırğan ediler. Bular da gelip, qudalar gele dep barı da qırğa çıqdılar, qatını-qızı bulan.
Başlap abzarğa girdiler qaziler, mollalar, hajiler salam berip "Yaxşı sağat bolsun" dep. "Saw boluğuz, xoşgeldigiz" dep, atlanı başın tutdular. Atdan tüşürüp, qolundağı zatların da alıp, üyge girdiler. Arbadan qatınlar tüşüp, üyge girdiler. Muzıqa, naqıra-zurnay, xomuz-tep de soğulup, ulanlar-qızlar birçe abzarda bir sahat toy boldu.
Xalq cıyılıp, abzarda tolup qarap turdular. Biyip-yırlap bitgen soñ, muzıqa soğağanlağa aqça berdi. Zurnayçılağa en taqdı, yırlayğanlağa aqça berdi. Muzıqa, zurnay soğulup, ulanlar, qızlar biyiy turup qaytıp getdiler.
Qudalanı üç başğa üyde olturtup, çaydan soñ, bir tabunğa içgi berildi. Qazi, alıp barğan zatların xalqğa da görsetip, eltip anasına tapşurdu. Anası da, qatınlanı cıyıp, qızına gelgen zatlanı görsetdi, qatınlar da alıp gelgen zatların arağa saldılar. Birleri xalça, birleri kiyiz, birleri bağır tepsiler geltirgen ediler. Boş gelgen qatın yoq edi.
Bar zatnı da görüp, beregen sawğatların da berip, gelinni zatların qırğa çığarma başladılar. Qırğa töbe etdiler. Köp zat bar edi.
Gelinni zatları: xaliler, xalçalar, kiyizler, dumlar, nazberişler, töşekler, yuwurğanlar, boyluqlar, bötekeler.
Bağırlanı: sılapçılar, et çığarağanlar, bağır tepsiler, lankarlar, aqçalıqlar, batmanlar, qumanlar, legenler.
Mubliyası: karawatlar, istollar, şanjallar, güzgüler, şkaflar.
Bulardan başğa çumadanlar bulan opuraqlar, sanduqlar bulan altını, gümüş sandıq sebi bar edi. Az hisap etgende beş yüz tümenni zatı bar edi.
Arbalar geltirip, yigirma arbağa yüklediler. Aldağı arbağa üy tizmege barağan qatınnı da mindirip, sep arbalar getdiler. Andan soñ xonça saldılar. Artından pilaw saldılar. Çay da içgen soñ gelinni eltme zaman geldi dep, qırğa çıqdılar.
Atlar hazir etilgen edi. Gelin arba da hazir edi. Qudalağa tağılağan enleni alıp, qatınlar da çıqğan edi. Eki arşın sarasan, bir daray yawluq da tahıp, barın da atlağa mindirdiler. Alma gelgen qatınlar da üyden çıqdılar. Tamaza qatınğa aq daray gölek, aq tapta, quna subhan berildi.
Ekinçi qatınğa xara gölek, xara yawluq, mühür berildi; qızğa da xara gölek, xara yawluq, birilyant qaşı bulan altın yüzük berildi.
Arbabaş tutğanğa sarasan en, qaptığay tağılıp, arbağa mindiler. Andan soñ gelin çıqmağa başladı. Alda bir tamaza qatın, artında özünü giyit opraqların da giyip, betine tastar da yabup, artından üç-dört qız da yürüp, karitge mindiler. Quda qatınnı qoluna bir istol güzgü de berdiler. Karitni aldına qıznı emçek qardaşlarından bir yaş ulannı da mindirdiler. On beş quda qız, beş quda qatın bular da arbalağa mindiler. Qudalay barmağa adamlar da hazir boldular.
Andan gelgen yigirma beş quda bolğan soñ, bir qudağa eki quda barağan adatğa göre, mundan elliy quda atlağa mindiler. "Sawboluğuz, yaxşılığığıznı artı uzaq bolsun" dep, başlap ondan gelgen qudalar yürüdüler. Alanı artından gelin alma gelgen qatınlar mingen arba yürüdü. Andan soñ gelin mingen karit yürüdü. Gelinni artından quda qızlar mingen faytonlar yürüdüler. Çink de artda mundan barağan qudalar yürüdüler. Yetmiş beş atlı, bir karet, altı fayton bar edi. Yaş gişiler atlar aylandırıp, tapança ata turup, quda qızlar qomuz-top soğup, bek asta bulan yürüp bara ediler.
Oramnı eki de yanına adamlar cıylıp tolğan ediler. Oramdan yüz sajin çaqı yürügende, xalq tapança atıp, gelin arbanı toqtatıp, kise yawluq ala turup bara ediler.
Gelin barğınça eki sahat aldın sep arbalar barğan ediler. Bulanı qotarıp, üylege tizip, üy tizme gelgen qatınğa da otuz manat aqça da berip, otawğa çubulduruq da qurup, buççaqlarına şeker de tüyüp, gelin gelgenden süyünüp qalqığa eki qatın da minip, bir sabu qız da alıp, tuwralğan şeker de qoşup, gelin arbanı üstüne çaçma qarap tura ediler. Purxağa qızlar da tolup, posağada zurnayçılar olturup, zurnayın soğup, ulanlar da aylanıp ere turup biyip turağanda, "Gelin geldi!" dep xabar boldu.
Toyğa gelgen xalq abzarğa çıqdılar. Qatını-qızı bulan. Abzarda muziye de soğulup, naqıra-zurnay da soğulup, qızlar-ulanlar biyiy-biyiy turup gelinni aldına yürüdüler. Bir-birine yetişgende, bir az zaman toqtap, bir ulan da, bir qız da biyip bitgen soñ, yürüp qabaq alğa yetişdiler. Qudalar girip geldiler.
Gelin arba gelin tüşegen üynü aldına barıp toqtağanda qalqıbaşdağı qatınlar qoz, şeker çaçıp yiberdiler. Yaş-yüş yabuşup alıp bitgen soñ, gelinni tüşürmege başladılar. Quda qatın, quda qızlar tüşüp bitgen soñ qız gelegen ulannı giççi qardaşı gelip qolundan tutup, üyge giregen zamanda posağağa qolun da urup, ayaq tüpge yayılğan sarasannı üstünden yürütüp, çubulduruqğa giyirgen soñ, quda qızlanı qırğa çığarıp, naqıra-zurnay da soqdurup, quda bolup barğanlardan yaş ulanlanı bellerinde enleri de bulan, quda qızlar bulan biyigen soñ, qız alıp gelgen qudalanı üyge giyirmege başladılar.
Mollaların, hajilerin bir üyge, tamazaların bir üyge, yaşların bir üyge giyirip olturtdular. Üç ullu üy toldu. Çay berip içgen soñ, içegenlerine içgi berildi. Axşam da bolup, üylege lampalar yağıldı. Gelin bar üyge bağana tüpge bir qap dügü de salıp, içine şam çıraq da ornatıp yaqdılar. Quda qızlanı üyge de giyirip, eşikleni de begitip, bulağa da aş berildi.
Qırda naqıra-zurnay da soğulup, xalq cıyılıp biyip tura ediler.
Axşamdan üç sahat ötgen soñ, nikäh etmege dep qadi turdu. Yanına eki molla da alıp bir üyge bardılar. Giyewnü de geltirip, nikäh etdiler. Nikäh etgen uçun qadige at berdi. Giyew de özü tüşgen üyge qaytıp getdi. Qadi de, mollalar da özleni yoldaşlarını yanına gelip olturdular.
Mollalar kitapdan xabarlar aytıp, hajiler hajğa barğanda görgen zatların aytıp, yıbanıp tura ediler. Birewü üydegilege har-birine özü süyegen içgi-zikusge de berip, ağaç qomuz bulan esgi yır aytağanlanı geltirip yır aytdırdılar. Yırlayğanlanı geltirip biyitip bitgen soñ, xonça da salındı. Artından pilaw da berildi, anı artından çay da berildi. Toynu yessileri ere de turup, qolundan gelgen çaqı abur berdiler.
"Qumuqnu qudadan sıylı qonağı yoq" degenge göre, geçe ortadan eki sahat ötgen soñ, qudalar turup "Yaxşılığığıznı artı uzaq bolsun" dep, qaytıp getdiler.
Başlapğı gün axşamdan soñ toyğa cıyılğan xalqnı — qonaq bolup da, — gelişgen gişileni tabun-tabun etip olturtdular.
Abzarda beş tabunğa üy toldu. Munda sıymağanların giyew tüşgen yerge yiberdiler. Giyew de üyü-abzarı tiziw xonşudağı bir özdenine tüşgen edi. Yaş gişiler üç-dört tabun anda olturğan ediler.
Har üyge bir xan, qadi, bir çawuş, xannı saqlar uçun eki callat, aş-içgi geltirmek uçun eki qulluqçu salınğan edi. Xandan buyruqsuz bir adam qırğa çıqmay edi. Artıq söylegen gişige çubuq bulan ura edi. Dağı da tıñlamasa, enkeytip arqasına ura edi. Qodu da ala ediler. Anı cıymağa xaznaçı da bola edi. Bir çaqda biyiy, bir çaqda yırlay ediler, bir çaqda ağaç qomuz bulan yır aytdıra ediler, bir çaqda içip-aşap, oynap-külep yıbanıp tura ediler.
Bir üyde naçalnik okrug, anı pomoşnikleri, piristopları, kabardinskiy toğuz-on afiser, beş-altı orus qatın bar edi. Zaman-zamanda rayal da soğup yırlay ediler. Bizin qumuqlardan da orusça bilegenleri de qoşulup, aşap-içip yıbanıp tura ediler.
Birdahı üyde ullu tabun bar edi. Bu tabunnu içinde qırdan gelgen qonaqlar da bar edi. Bulanı xanı tutaş toynu xanı edi. Özge üylerdegi xanlar da bu xannı buyruğunda ediler. Toynu yessileri de, çaqırlıp gelgen xalq da, quda qatın, quda qızlar da, üy qızlar da bu xannı buyruğunda ediler. Bu da bek yaxşı añlap bolağan gişi edi. Tarıqlı zamanda qızlanı da geltirip biyite edi. Biyip bitgen soñ, aşap-içip, oynap-külep, köp nizamlı küyde yıbanıp tura ediler.
Qız gelegen ulannı qardaşları tabun-tabunğa barıp "Aşağız, içigiz" dep, qulluq etegenlege de "Bulağa tarıq bolağan zatlanı geltirigiz" dep aytıp yürüy ediler.
Giyewnü qardaşı ullu xannı yanına gelip, har tubunnu xanın, wazirin, qadisin çaqırıp bir "Nıtıq" söylemege süyedim dep, xandan tiledi. Xan da qabul etip, çaqırıp geltirdi. Xanlar, wazirler, qadiler olturup, xalq da ere turup, qız gelegen ulannı qardaşı ortalıqğa da çığıp şu nıtıqnı söyledi:
Burun bizin atalar Bar zatın birçe aşağan, Qıyında da, tınçda da Qan-süt bolup yaşağan. Xansday aççı bozanı Sari balday içgenler. Cıyınnı buzmas uçun Söz tiyse de, geçgenler. Ullusu törde olturup, Giççisi — töben yaqda Bir-birine sıy berip, Yıbanğanlar har çaqda. Birisi awur aytsa. Barı da anı götergen, Cıyınnı damsız etmey, Begin-şegin götergen. Üyge ullu sıy berip, Duşmanlıqnı unutğan, Namus uçun qıynalıp, Adatnı qattı tutğan. İçgide eşitip, görgenin Söylemegen soñura. Adat da, zamana da Türlene bara-bara. Özden biyge sıy bergen, Payın da özü de alıp, "Şudur sizge adat" dep, Getgen alar yol salıp. Şek de yoq, tutarlar dep, Bizden soñğu biy, özden. Tileymen, injinmegiz Men aytağan üç sözden. Qumuqda isbayı, ullu, Gelgensiz biz çaqırıp, İçeyim: sawluğuğuz, "Hurra!" degiz aqırıp. Biz sizin yıbatırbız Güç yetgen sıynı berip, Umutum geçirsiz dep, Bizden buzuq iş görüp. Qıyın cıyın kütmege, Güldey açılmay yürek, Neçaqı yaşnasa da, Baw bolmas yañız terek. Qardaş kömek etmese, Emçek bolmasa tayaw, Sığalanğan ineden İzlese tabar qayaw. Birigiz — qanım, sütüm, Birigiz — oñ bilegim. Cıyılğan biy-özdenden Şu meni ullu tilegim: Aşap-içip yıbanıp, Getermey aşnı tuzun, Añlaysızdır muradım, Sözümnü etmeyim uzun.
Cıyılğan xalq köp razi bolup, "Hurra!" dep üç keren qıçırdılar. Har kim qaytıp öz yerinde olturğan soñ, bir qap qoz, bir qap alma geltirip öleşdiler. Har tabunğa barıp, eki alma, eki-üç qoz berdiler. Andan soñ har tabun, gezik bulan, quda qızlar bulan yıbanmağa gelinni yanına bardılar.
Gelinni yanında, gelinni özdenlerinden törde olturğan quda qatın bar edi. Anı yanında üç-dört gelin qatın bar edi, on-on beş quda qızlar da bar edi.
Har tabun gelgende, aylanıp olturup, quda qızlar bulan biyiy ediler. Biyip bitgen soñ, çawuş qoluna tep de alıp arağa çığa edi. Qızlağa mal beregen gişi çawuşnu çaqırıp, qolundağı tepge qoz da salıp, almağa aqça da çançıp, quda qızğa eltip, "Şo ulan sağa mal bergen" dep bere edi. Qız da sanap alıp, artdırıp qaytara edi yada başğa ulanğa bere edi, artdağı gün qaytarajaqğa.
Şo yolda neçesi mal alıp, mal berip bitgen soñ, xan buyurdu quda qızlar bulan süydümge çıqmağa dep. Bir tayaqnı dört yarıp alıp geldiler. Ortalıqğa bir şanjal da salıp, yırlayğanlanı geltirdiler.
Qoluna süydüm tayaq da alıp, bir ulan arağa çığıp, sarın da aytıp, quda qızlanı birine süydüm bulan urdu; qız da çığıp şanjalda olturğan soñ, ulan şu sarınlanı aytdı, alışağanlar da alışdılar:
Uçma hazir turağan Qarlı tawnu laçini, Gelip oltur şanjalda, Cennetni gögürçünü. Biyler miner ariw at, Xanlar giyegen xalat. Açuwlanma, yaxşı qız, Atadan qalğan adat. Kişqara lepekenge, Tez qızar samayıña, "Süydüm bulan urdu" dep, Ayta bar abayıña.
Şu sarınlanı aytıp, ulan süydüm tayaqnı qıznı qoluna berdi, üç keren arqasına "şarq!" dep urup. Qız da turup, yırlağan qızlağa sarın da aytıp, bir ulanğa süydüm bulan urdu. Ulan da çığıp şanjalda olturğan soñ, qız şu sarınlanı aytdı:
Süydüm tayaq, süy tayaq, Süygenime tiy, tayaq. Süygenime tiymeseñ, Otğa tüşüp güy, tayaq Atılıp ere turayım, Sermep çalıw qurayım. Seni isbayı boyuña Süydüm neçik urayım? Bu üyler ullu üyler, İçinde olturğan biyler. Süydüm bulan urdu dep, Ayıp etmegiz, heyler.
Qız da aytıp, arqasına üç keren urup, ulannı qoluna berdi.
Üç-dört gişi süydüm urğan soñ, geçe ortadan üç-dört sağat ötgende, xan buyurdu: "Barı da xalq qaytıp yuxlasın",- dep. Har kim üylerine qaytıp getdiler qırdan gelgen qonaqlanı da alıp. Andan soñ giyewnögerler giyewnü alıp gelinni yanına geltirdiler.
Bir az zakuske etip olturğan soñ, quda qatın giyew boşğapnı çığarmağa başladı: bir ullu bağır tepsi bulan qoz, alma, kanfet, şeker, papiros, kise yawluq da salıp giyew nögerlege berdi. Alar da alıp çığıp getdiler. Toy da toqtadı. Abzardağılar da yuxladılar.
Toynu ekinçi günü
Ekinçi gün toyğa qarayğanlar erterek turup, qulluqçulanı turğuzup, üyleni tazalatıp, stollanı da salıp hap-hazir etdiler. Samawarlar da salındı. Aşlar da bişirilmege başlandı. Naqıra-zurnay soğuldu. Qızlar da giyinip çıqdılar, xalq da cıyılmağa başladılar. Gelgen-gelgenni üylege olturtmağa başladılar. Başlap çay berildi. Andan soñ zakuske, içgi bermege başladılar. Tüşge üç sahat barda barı da cıyılıp bitdiler. Birleri qırda, birleri üyde yıbanmağa başladılar. Xalq ciyılıp abzar tolğan edi.
Aş etegen üyde aş da hazir bolğan edi.
Tüş bolğanda aş bermege başladılar. Har tabunğa gezik bulan berdiler. Berilegen aş pilaw, quwurma, dolma wa tawuqlar edi. Erkekler, qatınlar, qızlar — barı da aşap bitgen soñ, xan buyruq etdi: "Har tabun qırğa çığıp oltursun",- dep (qatını-qızı bulan).
Üynü aldında biyimege erkin yer de qoyup, har tabunnu stolun geltirip saldılar. Üstüne şarşawlar yapdılar. Zakuskeler saldılar. Har stolğa üç çıraq yaqdılar. İçmege konyak, rom, bazlum, nalipka, zubrobka, haraqı, piwo, bal, boza, içmeygenlege çay salıp, xanğa xabar etdiler hazir boldu dep. Xan da buyurdü: "Har tabun çıqsın",- dep, özü de çığıp yürüdü.
Başlap stolda xan olturdu. Yanında eki waziri de bulan. Xannı yanında eki callat da şoşgelerin de, suwurup, ere turup tura ediler. Aldında qoluna çubuq da alıp çawuş da ere turup tura edi.
Xannı stolunu yanındağı stolda oruslar orturğan ediler.
Qatınlar purxa-posağada olturğan ediler. Qızlar purxada ereturğan ediler. Naqıraçı, zurnayçı posağada olturğan ediler, aldında aqça taşlamağa bir bağır tepsi de salıp.
Naqıra-zurnay da soğuldu. Biyiygen yerni aylanıp ere turğan xalq da xars urdular.
Xan turup: "Quda qatınnı geltirigiz!"- dep buyurdu, "meni bulan biyimege" dep. Çawuş barıp quda qatınnı alıp geltirip, ortalıqğa çığardı.
Xan biyimege çıqdı. Xalq da ere turup xars urdular. Xan da, quda qatın da biyip turağanda, zurnayçı zurnayın toqtatdı. Xan çığarıp üç manat aqça berdi. Zurnayçı soqdu. Bir az biyip xan qaytdı, xalq da olturdular.
Xan buyurdu: "Birew de qalmay biyisin",- dep. Çawuş bir yaqdan çığartıp başladı bir ulannı da, bir qıznı da. Biyiygen ulan naqıra toqtatğanğa aqça da taşlay edi.
Şo küyde barı da biyip bitdiler. Naqıraçını toqtatdılar. Naqıraçını aldındağı tepsige segiz-toğuz tümen aqça taşlanğan edi.
Xandan buyruq boldu, bir az içip, zakuske etigiz dep. Xan özünü callatların çaqırıp buyurdu: "Quda qatınnı alıp geligiz!"- dep. O sahat barıp, çawuş aldında, callatlar artında yürüp, tusnaq etip alıp geldiler. Xan aytdı: "Quda qatın! Seni qızlarıñ durus biyimegen uçun har stolğa bir tepsi yemiş salarsan, qumuqlanı adatı bulan",- dep. "Baş üstde. Bussahat etermen",- dep quda qatın qaytdı. Artından çawuşnu da yiberdi. Qatın gelinni yanına barıp, üç bağır tepsi de geltirip, qoz, alma, kanfet, şeker bulan tolturup, üstüne tamakü, papiros, kise yawluq da salıp, üçewün üç qatınğa da göterip, quda qatın aldına da tüşüp, alıp xannı aldına bardılar.
Quda qatın: "Şunu bulan menden geç",- dep xandan tiledi. Xan "geçdim" dep, üç de tepsini üç stolğa saldırıp, qatınlanı qaytardı.
Toyda zulmu bolğanlar xanğa arz etmege başladılar. Xan da zulmuçulağa birlerine çubuq urdu, birlerini arqasına dinkitay urdu, birlerinden qodu aldı, birlerini qolların artına baylap, bir adam da tutup, qarawullar bulan zat cıymağa yiberdi. Cıyğan zatlanı xaznaçayğa tapşurdu.
Xannı xaznasında xarj bola edi: çawuşğa, callatlağa, yırlayğanlağa, xomuz soğağanlağa.
Qodulanı alıp bitgen soñ, xan yırlayğan ulanlanı geltirtip, türlü-türlü küyde yırlatdı. Alanı taydırıp, qızlanı geltirip, orus xomuz bulan biyitip yırlatdılar.
Xan xalqğa buyurdu: "Bir az zakuske etigiz!"- dep. Özü de qulluğuna barmağa hazir boldu. Başlap şoşgesin de suwurup, xannı piristobu yürüdü, artından xan yürüdü. Eki de yanında qolunda tübekleri de bulan qarawullar yürüdü. Artından marş da soğup kemançalar yürüdü. Anı da artından yırlayğanlar yürüdü. Quman alıp bir qulluqçu da bar edi.
Abzar ullu bolmaqğa göre, xan barajaq üy yüz sajin bolur edi. Başlap piristop, yetişip, eşikni açıp xannı kepi süyegen yırlanı aytıp xan çıqğınça bir az rahatlanıp turdular.
Xan çığıp yürümege başlağanda, qarawul tübek: atıp: "Hara, xan gele" toydağılar turup, tizilmege başladılar. Bir yaqda erkekler tizildiler, bir yaqda qatın-qız tizildiler. Aldında piristop, artında xan, eki de yanında qarawullar, artında soğulağan kemança, yırlayğanları bulan asta yürüp gele ediler.
Oruslardan naçalnik okrug, har tabunnu xanı, quda qatın aldına çığıp xanğa aytdılar xalqnı rahatlığın da, xalqnı xanğa raziligin de. "Saw boluğuz!" dep, xan xalqnı üstüne yürügende, xalq da "Xan saw bolsun!" dep, üç keren "hurra!" qıçırğan soñ, xan barıp yerinde olturdu. Xalqğa buyurdu har kim yerinde oltursun, naqıra-zurnay soğulsun, ulanlar da, qızlar da biyisinler dep.
Bir az biyigen soñ, xan aytdı: "Süydüm urmağa gerek!"- dep. Çawuş barıp bir tayaqnı yarıp geltirdi, ortalıqğa bir şanjalda saldı, süydüm tayaqnı bir ulannı qoluna berdi. Naqıra-zurnay soğuldu, xalq xars urdu.
Ulan bir az biyigen soñ, özü uşatağan qızha "Şarıq!"- dep süydüm bulan urdu. Qız "çıqmayman" dep aytğanda, qatınlar aytdılar: "Senden çıqğan ülgü-töremi? Atadan qalğan adat",- dep qıznı çığardılar. Barıp ortalıqda şanjalda olturdu. Ulan üstünden aylanıp biyip, üç keren qıznı arqasına "şarq" dep urğan soñ, süydümnü qıznı qoluna berdi. Qız da turup, quçağın da yayıp, aylanıp biyip barağanda bir ulannı arqasında süydüm bulan urdu. Ulan da çığıp şanjalda olturdu. Qız aylanıp biyip, üç keren ulanğa urup, süydümnü ulannı qoluna berdi. Ulan da turup qızğa urup, qız ulanlağa urup, xıylı yıbanğan soñ, xan turup aytdı: "Axşam boldu, qaytıp rahat boluğuz. Eki sahatdan soñ cıyılırsız",- dep. Xalq da qaytdılar. Qatınlar-qızlar üyge girip toy da toqtadı.
Üylege lampalar yağılıp, stollar salınıp, üstüne zakuskeler, içgiler salınıp, bir üy hazir bolğan soñ, xan gelip, xalq cıyılıp olturdular.
Başlap çay berildi. Çaydan soñ içmege başladılar. Qırda naqıra-zurnay soğuldu. Gelin bar üyde kemança soğulup, ulanlar-qızlar biyip, birleri xars urup başladılar.
Ol üyde üç-dört biy de bar edi. Alanı tamazaları da bar edi. Qumuqlarda menmen degen adamlardan köbüsü şu üyde bar ediler. Biri birini sawluğuna içip, "sen sawluq, men sawluq" dep yıbanğan soñ, xan çawuşğa buyurdu: "Barıp ağaç qomuz bulan yır aytağan gişi geltir",- dep. Çawuş barıp bir yırçı ulannı alıp geldi üç qıllı ağaç qomuz bulan. Bağana tüpge şanjal saldılar. Xan aytdı: "Qumuq yırlardan üç yır ayt!"- dep. Yırçı ulan barıp olturdu, bağanağa arqasın da tayap. Qomuzun küylep şu yırlanı aytmağa başladı:
BAŞLAPĞI YIR: Erenler degen bulan er bolmas, Erenler barı birdey teñ bolmas. Erenlerde er bardır: Oylamay aytar sözün aytmağan, Qoyman dep azireyil gelse de, Zamansız aziz canın berse de, Haqılına gerti oylaşıp söz aytsa, Aytğanından heç burulup qaytmayğan. Ömüründe köp qıyınlar görse de, Dünyanı paçalığın berse de, Dünyanı tatligin tatıp da Damğlıqdan er namusun satmayğan. Azireyil, haqdan gelgen geleçi, Sen göresen, bir allahdan tile çi, Arabızda elçi bolup söyle çi, Şol erleni qısğa etmesin boljalın. Yaxşılar ölse, el öle, Yamanlar ölse, küy tüzele. Har biri uçun on yamannı bereyik, Artğa salsın yaxşılanı ajjalın. Dünyanı, axıratnı bilegen, Qurdaşına yaxşı tilek tileygen, Yuwuğu ör bolğannı süyegen Namuslu erni namartğa teñ görmesin. Yüregi qara, özü yüzden dos bolğan, Dos-qardaşnı arasına ot salğan, Günçülük tili bulan uw yayğan Ağalanı tileklerin bermesin. Azireyil, malayikleni sıylısı! Arzabıznı tengirige aytarsan, Tengiriden tilegibiz bermege Buyruq bolsa, cawap alıp qaytarsan. EKİNÇİ YIR: Erler erge yalınmas, Yalınsa da namart yürek alınmas. Gesek qulaq at minip, Geçelikge batır tügül çıdamas. Geçelikde yazatayım iş tüşse, Batırlar ölejegin qara pulğa sanamas. Yerge girsin yamanlar, Yaxşı çı bar batırlar: Yaw görgende tuwra çabup ölegen. Qatınlanı tayay çaçı gesilsin, Başına papax giygen dep, Oçarğa çıqğan erleni Barın birdey göregen. ÜÇÜNÇÜ YIR: Atalardan qalğan bizge adatdır, Dos-qardaşlar cıyılışıp yıbawda, Aşap-içip, oynap-külep yıbanma Yaş yürekler sınğınçağa can sawda. Sawluq bizge ğawhge mingen at yimik. Az zamandan tartıp alır tüşürüp. Aşap, içip, oynap, külep qalayıq, Yaş ömürler puç getmesin boş yürüp. Sawluq degen — boljallı gün, az zaman. Bir dünyada eki qaytıp aylanmay. Allah alsın mal cıyağan baylanı, Karasına qonaq atlar baylanmay. Erten-axşam qapuların bek yabup, Girmesin dep abzarına yat gişi, Mal cıyağan özden atlı baylanı Nas cuhutğa oşamaymı yürüşü? Namus uçun qawşalmayğan erlege Özden deme heç tiyişsiz birine. Dünyalıqda bir million qazansa da, Ölgenden soñ alıp getmes körüne. Biy-özdenden hürmet oğar tiyişli, Kimni busa qapusu erkin, qolu açıq. Tengiri alsın qızğanç kükay baylanı, Çomartlağa axıratnı yolu açıq. Çomartlardır elni isbayı teregi, Salqınında bawru yanğan yal ala. Namusu yoq, baylıq süygen namartlar Dos-qardaşı uçuz satıp mal ala. Telmirip teñrige turabız Çomartlağa ömür tiley yal bara. Men alanı sawluğu uçun içeyim, Siz "ğurra!" dep qıçırığız soñura. Tüz yürekli, elge isbayılıq beregen Yaxşılanı artın allah oñara, Biz alağa sawluq tilep içeyik, Bir gelişde götere aytıp üç "hurra". Çomart bulan namusu yoq namartnı Qızlar barı birdey göre, ne çara? Mal izlemey, erden namus izleygen Qatınlanı sawluğu uçun bu "hurra!". Namusun malğa satğan baylağa Malı bar dep öktem qızlar köp bara! Adamlıqnı tutaş elden taşlatğan Namartlanı yüzü bolsun qap-qara!
Üç de yırnı aytıp bitgen soñ, yırçı turdu.
Tördegi tamazalar "barakalla!" dep aytdılar. Bir biy: "Xannı sawluğu uçun sağa at beremen",- dep aytdı. "Saw bol",- dep yırçı ulan çığıp getdi.
Bir az aşap, içip, oynap, külep yıbanğan soñ, xan aytdı: "Yırlayğanlanı alıp geligiz",- dep. Çawuş barıp yırlayğanlanı alıp geldi. Üynü töben yanında ere turdular.
Yırlayğanlar barı da on gişi edi. Ekewü sarın-yır ayta ediler, segizi alışağanlar edi. Yırlayğanlanı birisi altmış yaşındağı qart edi, burundan berli biy-özden bulan yırlap yürüygen, özü de burunğu namusnu, yahnı süyegen gişi edi. Birisi de yigirma beş yaşındağı yaş ulan edi. Sawdüger etip, tüken açıp, haligi aşawnu-yaşawnu oñlu görüp, aldınğı adatlanı bir az ters göre edi.
Qart çığıp, "Uzun yırnı" aytdı. Yırlayğanlar da alışdılar. Uzun yır bitgende "Atlı yırnı" aytdı. Andan soñ "Qullar bilmesni" aytdı. Yırlayğanlar alışıp bitgen soñ, yaş gişi çıqdı. Bu da boylu-soylu, taza giygen isbayı ulan edi.
Ortalıqğa çıqıp, türlü-türlü küyde biyip, taqmaqlar aytdı. Yırlayğanlar da xars da urup, alışıp bitgende, yırlayğanlar bir az yal alğan soñ, xannı wazirlerinden birisi turup, qartnı da, yaşnı da gezik bulan sarın aytdırma tarıq dep, ekisin de arağa çığardı. Bulanı xalqğa halların aytmağa süyüp, sarın bulan aytdı. Aytğan sözleri şulardır:
Aşap-içip turabız Bir yuwuqnu üyünde. Şunda ekew yırlajaq Bir tamaşa küyünde. Birisi qart gişidir, Altmış yıl ömür sürgen, Namus uçun qawşalıp, Xıylı qıyınlar görgen; Haligi bazarlarda Almasa da matahın, Bek bahalı göregen Burunğu namus-yahın. Ol biri yaş gişidir, Namusun malğa satğan, Qolay bolsa özüne, Dos-qardaşın unutğan, Aslan alıp mal cıyıp, Baylıqğa atı çıqğan, Eki ögüzün satdırıp Köpleni üyün yıqğan. Gebin satsa ölgenge, Üç qat baha beregen, Yaratğan tengiriden Malnı artıq göregen. Ol biri qawjağan qart, Biri öktem yaş ulan. Muna enni tıñlağız, Ne deyler gezik bulan.
Wazir sözün taman etip, yerine barıp olturdu.
Qart köpden yırlap üyrengen gişi edi. Yaş busa yırlama süymey biraz nazlandı.
Adamlar tilegen soñ, başlap yaş çığıp şulay aytdı:
Yaş: Siz tileysiz yırla dep, tergep mağa qarama. Mende artıq hüner yoq tirew söylep yarama. Qart: Muna rom, muna çişlik, içip çarxıñnı küyle Mağa çı başğa tügül, bilgen küyüñde söyle. Yaş: Birni içsem, artıq içmen, adaşman yoldan tayıp, Nagäh buzsam yañılıp, etmes buğaysız ayıp. Q.: Tıñla mağa, qulaq as! Wöre sağa bir ayaq! Aytajağıñ oylap ayt, yañılmay bolmas yayaq. Yaş: Oh, oh, rom güçlü eken, qızdıra barğan yerin, İçgi içden çığarır içgenni bar hünerin. Q.: Yaxşı rom güçlü bolur, tot göterir yürekden. Yañuruñnu görgen yoq, qawğañ güçlü arekden. Yaş: Köpleni qaytarğanman bir aytğan sözüm bulan, Sen eşitgen yelimdir, yañurum özüm bulan. Q.: Yelli yañur tez toqtar, artıq barmas uzaqğa, Süyseñ qabudan başla, süyseñ aylan baş yaqğa. Yaş: Sen erterek esiñ cıy, açılğınça hüneriñ. Men başladım yawmağa, hazir et girme yeriñ. Q.: Yamuçusuz, başlıqsız çıdarman sendey çıqğa. Sam yel bolup eşseñ de, başımnı tıqman iqğa. Yaş: Tiş tüşgen, bet bürüşgen, ağarğan tüklü yayaq. Er bulan es qartaya, getmesin sözüñ sayaq. Q.: Zamanımda haw alğan, köp it yançğan börümen. Kim tayar, kim sürünür, tartışayıq — görünür. Yaş: Buzdan yimik tayğalap, töbeñden tüşseñ yazıq, Men terbenmen yerimden terbense temir qazıq. Q.: Muna maydan, muna tüz, sınaşsa yürek tınar. Allah balah salğanda bulamuqğa tiş sınar. Yaş: Sıralı tübek yimik sınalğanman har işde. Qoysana, erişmeyik — et de güymesin, çiş de. Q.: Sıralı tübek busañ, men barman kurda şöşge. Hünerni günü geldi, belgi salınğan töşge. Yaş: Süymey edim erişme, ne etersen, buğar qara: Özün soyar biçaqnı özü çığıp çığara. Q.: Satma tülkü teriñni alıp bitmey sıdırıp. Öktemlikni artından xorluq yürür qıdırıp Yaş: Tergeymen, boyuñ-soyuñ azireyilge oşamay. Azireyil bolsañ da çarxım senden boşamay. Q.: Meni bulan oynama, oynasañ da utarman. Çaynaw-maynawum bolmas, sappa-sawlay yutarman. Yaş: Eki gişi yabuşsa, heç qalmas biri yıqmay. Aburuñ, sıyıñ bulan toqtasana ilıqmay. Q.: Pisirew-tilew bulan çıqğan soñ sarın aytma, Belgili etmey hünerim qabul tügülmen qaytma. Yaş: Hüneriñ seni maʼlum: geçeler at urlama. Boş awara bolasan, bajarmaysan yırlama. Q.: At da urlar, ögüz de urlar yaş çaqda er igitler Haplayğandır uruğa yaq-yaqdan urup itler. Yaş: Esgik iş, habas qıyın — kimni bay etgen uru? Xorazğa yüklenirdey artıñ bolur qup-quru. Q.: Burun bizin zamanda tergelmey edi baylıq, İgit dep atı çıqmaq — şol edi isbayılıq. Yaş: Tegin malğa üyrenip, enni bolğansan karsız. Atıñ xayırğa qalğan, salma yügensiz, yersiz. Q.: Dos, duşman arasında aytılsın isbayı atım. Bir qayğım yoq dünyada, bolmasın başğa zatım. Yaş: İsbayı atıñ tas etmey, sandıqğa sal ayawlap. Adarşay olay atğa, özüñ yürüp yayawlap. Q.: İgitlik taş belgidir, tas etmes yessini atın. Namussuz kukay baydan qolay namuslu qatın. Yaş: Namussuz yolun tapsañ, ullu dep abur berme. Tutma atañnı saqalın, tutsañ, — wöre yiberme! Q.: Dünya çardır, aylanır: yayaw yürügen at miner. Gün sayın nalät alıp mal cıymaq tügül hüner. Yaş: Yarlı — baynı yalçısı gerekde yımışayğan. Allah ursun yarlını xalqnı urlap aşayğan. Q.: Baynı da üyün haq yıqsın yarlını xor göregen Bezemisgin tarıqsa, aslamğa aqça beregen. Yaş: Qıynalmağan tınçaymas, çaçsa biter baw terek. Hay-hay ulanğa daw yoq, aqça da tegin gerek. Q.: Qaysı bar köp qıynalğan borla ornatıp, baw salıp? Köbüsü bay bolğanı — aqçağa aslam alıp. Yaş: Güç bulan almağan soñ, yetmes yarlını ahı. Aslam alma yol bergen qadileni günahı. Aslamnı biz alabız, — qadiler halal bilip. Borçğa süyüp bermeybiz — qoymay alalar gelip. Q.: Yüz yol taba payda uçun, qadi de baynı yanı. Namusun malğa satğan, dini yoqdur qızbaynı. Yaş: Yarlıda namus bolmas, — bayğa barıp baş ura. Başını paydası uçun kimge de yalçı tura. Q.: Mal uçun yalçı turmaq adilsiz yarlını işi. Namusun malğa satmas belgili özden gişi. Yaş: Özden tügül, ne zatdır bir tabun sen göregen? Namusu yoq baylağa tiyişsiz sıy beregen? Q: Birdey germe özdenni ağın da, qarasın da. Özden bulan özdenni köp zat bar arasında. Yaş: Barı da baynı süye bitdiregen tarığın. Kim sağınğan yarlını ölenli gön çarığın? Q.: Baydan namuslu er qolay, ölenli gön çarıqlı. Dosdan canın ayamas, günü gelse tarıqlı. Yaş: Namus degen ne zatdır? Qursaq toymas boş sözden. Qulnu qulu bolurman, bolmas uçun yarlı özden. Q.: Qartaydıq, bolma yaray sözübüznü xalatı. Tap şolay erge bolsun allahnı miñ nalatı. Namussuz söznü görüp, qart qarsalap qarşı aytdı. Ne busa da bu gezik tebiniw bolmay qaytdı.
Qart da, yaş da yırlap bitgen soñ üyde bar xalq köp razi boldular. Sarın aytğanlağa atlar berildi. Alışğanlağa aqça berildi.
Andan soñ xan buyurdu: "Bir sahat boljal, har kim süygen yerge barsın", — dep. Xan da turup qırğa çıqdı hawa tiydirmege dep. Birleri gelinni yanına quda qızlar bulan yıbanmağa bardılar, birleri başğa xanlıqlağa qaramağa bardılar. Qulluq etegenler stollanı tazalap, yañıdan içgiler, zakuskeler saldılar. Üy hazir bolğan soñ, xan gelip yerinde olturdu.
Xan, çawuşnu yiberip, xalqnı da cıyıp geltirdi, har kim yerli-yerinde olturdular. İçgiler quyuldu. Sawluqlar aytılıp içmege başlağan soñ, arağa qartnı da, yaşnı da masʼalası tüşdü. Burunğu bas-gesni süyegenler aytdılar qart aytğan durus edi dep, haligi yaşawnu, aşawnu, paraxatlıqnı süyegenler aytdılar yaş aytağan durus edi dep. Eki tarap bolup, iş açılmay qaldı.
Bir az xalqnı kefi yaxşı bolğan soñ, xan aytdı çawuşğa "qızlanı alıp gel" dep. Üynü tör yanın hazir etip, qızlanı almağa getdi.
Bir tamaza qatın, üç-dört gelin qatın, toğuz-on qız alıp çawuş geldi. Törde tamaza qatın olturdu. Qızlar da müyüşde ere turdular. Gelin qatınlar qızlanı aldında olturdular. Yırlayğan ulanlar da gelip, töben yaqda hazir ediler.
Xomuz-tep soğulup, ulanlar da, qızlar da biyip bitgen soñ, bir ulan da, bir qız da yırlamağa çıqsın dep xan buyurdu.
Yırlayğan ulanlar da, yırlayğan qızlar da hazir boldular. Bulanı içinden bir ulannı da, bir qıznı da sarın aytmağa arağa çığardılar. Andan soñ xannı waziri turup, şulay aytdı:
Qumuqlanı adatı, Cıyın bolsa har çaqda, Qatın-qız törde olturup, Erkekler töben yaqda. Töben yaqda erkekler Yıbana içip, aşap. Qızlar törden qaraylar Börüden ürkgen qoyğa oşap. Ulanlar barı içegen Gezikli bir piyala. Qızlar birçe aşama Ulanlardan uyala. Ulanlar kep eteler, Qızlar tura buyuğup, Bir zamanda bir ulan Ayta arağa çığıp. Ortalıqda çirelip, Tiley çıqsın dep ulan — Qız barmı, qatın barmı Yırlama mena bulan? Qızlanı tamazası, Törde olturğan bir qatın, Şol çaqda: "Çıqsana",- dep Çaqıra aytıp qıznı atın. Sen çıq dep buyurğan soñ, Aburlu, ullu qatın, Qız da etmese qutulmay Atalanı adatın. Andan soñ qız da çığa Çatap yawluğun baylap, Ulan mağa şunu aytsa, Şulay dermen dep oylap. Qız tura ortalıqda Yengin tutup yüzüne, Ulanğa cawap berme Tıñlap aytğan sözüne. Oñ qolun bügüp tutup, Sol qolun arşın yayıp, Tebinip ulan qızğa Şulay ayta irjayıp.
Wazir ulannı da, qıznı da çığartıp, özü barıp yerinde olturdu. Başlap ulan aytdı. Ekinçi-qız. Ulan aytğanda, ulanlar yırladılar. Qız aytğanda, qızlar yırladılar.
Ulan: Göremen, isbayısan, tabulmay teñli çeriñ. Barmı eken mağa göre sarın aytma hüneriñ? Qız: Sarınnı da, söznü de kim yürütgen kar etip? Sen aytsañ, biz de aytarbız söznü sözge göre etip. Ulan: Buzmay qoysañ yaşxı edi bek bazınıp özüñe. Artı da şulay gelse, daw yoq edi sözüñe. Qız: Kim buzar, kim tüe eter — zşitgen añlar, görür. Al dögerçik hiz else, artı da şondan yürür. Ulan: Tuwra turup, tüz söyle, uyalma, burma yüzüñ. Yawluğuñ tart betiñden, göreyim qaşıñ-gözüñ. Qız: Qaşım-gözüm tergeysen, görset dep boyuñ-soyuñ. Har bir yerim uşatsañ, nedir seni art oyuñ? Ulan: Yekme de bar, sawma da, abzar, üyüm, köp malım. Aytma bolmay turaman, bir zatdan buzuq halım. Qız: Ayt, ebi bar zat busa etermen tilegingi. Ayran tiley gelgensen, yaşırma çelegingi. Ulan: Tileygenim geri urmay, etseñ çi — yüzüm yarıq. Ayrandan da, sütden de sen ediñ mağa tarıq. Qız: Ayrandan da, sütden de biyleri balıq et qolay. Eriñ sorup, tamşanıp aşar ediñ, kunkulay. Ulan: Çeçekni zamanında almasa balın sorup, Bal da, balawuz da etmes, qalır quwarıp, qurup. Qız: Yaşırmay gerti aytsam, men tügülmen seni aşıñ. Bolmasğa umut etip, etme awara başıñ. Ulan: Ata-babañ ülgüsü, bolmas sağa başğa küy. Özdenni özden alır, seni de almas şawxal biy. Qız: Yazğan özü bolmasa, kim bolur onu bilme? Biy almasa, qul alsın, süymeymen sağa gelme. Ulan: Boyum-soyum yamanmı, yüregiñ neden küsdü? Ejelgi öçlü duşman menmendir aley ese. Qız: Başımnı ullu göremen sen salajaq noqtağa, Tügülsen duşmanım da, canım da girmey sağa. Ulan: Girmey qalmas canıñ da ortaq etseñ oruluñnu. Yarap qalır noqta da, töben tutsañ burnuñnu. Qız: Çarxğa payda berirmi iştağsız aşağan aş? göñüñ ayap gelsem de, bolmas axırat yoldaş. Ulan: Xatirsiz qarşı söylep, iritdiñ yürek mayım. Seni de allah süymesin, men de etmen oğar wayım. Qız: Özüm gelip baylayım özüm salğan yaranı. Açuwlanma, geç igit bu yolğu masxaranı. Ulan: Geçmey sağa ne dedim, süygen edim, günahım. Tiyişlimi edi sağa şulay sındırma yahım. Qız: Geçgenden soñ ne tarıq betlew etme qaytarıp? Qoyup aytdı-quytdunu, üyüñ hazir et barıp. Ulan: Börü sırtın göpdürür, bildirmes itge arığın. Aytsañ, bilme süyemen neçik üyler tarığın. Qız: Eki başda göndelen, artında yemiş bawu, Harwesi, içger üyü, oñ yağında otawu; Yetti cıyın otawnu beş arşın bolsun eni, Bir aytma söz bar edi yazıq görmesem seni. Ulan: Aytajağıñ oylap ayt, soñ etme mağa ayıp. Hökünçlü zat qalmasın, unutup, esden tayıp. Qız: Bir yaqda at gözenler, bir yaqda qonaq üyler, Tüşgende ters görmesdey ne özdenler, ne biyler. Maydan ullu abzarda eki yerde taş karas, Qonaq üynü aldında yuwuq ornalsın bir az. Qumuq otbaş etdirme pilta bolsun aş üyde. Et de, etmek de bişer haligi orus küyde. Ulan: Üy, abzar — barı etildi süygen küyde yüregiñ. Qulluqçudan, özgeden dağa başğa gerekmi? Qız: Bir qatın aş bişirme, biri de tepsi berme. Bir qız da gerek üyge şere berme, sibirme. Qız: Qul-qarawaş tayğanlı öktem bolğanlar xalq da. Artıq adam ne tarıq haligi bahalıqda? Ulan: Tarıq bolmasmı dağı bir qulluqçu almağa, Qaşıq bulan kürzeni awuzuña salmağa? Kerwan saraylar qurup, bawlar, baxçalar salmay. Qutulaman tügülmü seni qoyğanda almay? Mağa qatın geregi — üyge kömek etsin dep, Üyünü bar qulluğu şonu bulan bitsin dep; Sıyır sawup may etsin, esgi yamap saw etsin, Aş bişirip, suw taşıp qonaq qırlamım kütsün. Qız: Munu aytma gerek ediñ, awara ztmey başdoq da. Tabulur olaylar da, izleseñ töben yaqda. Ulan: Aytdım busam da qaytdım, yañılışman şu yerde. Qızlanı öktemine dağı qaraman bir de.
"Way, ömürlü boluğuz, ne yaxşı aytdığız, yaşlar!"- dep ullular maqtasa, yaşlar yañıdan başlar.
Başlap ulanğa saw bol etip, qız qaytdı. Ulan da xalqğa qarap, "Ayıp etmegiz, heyler", dep aytdı. Xalq da köp razi bolup, ulanğa at berdiler. Yırlayğanlağa aqça berdiler.
Qızlanı qaytarğan soñ, geçe aş berildi. Har tabunğa pilaw, dolma, quwurma, carkoy; artından qağwa da berip bitgende, geçe ortadan üç-dört sahat ötgen soñ, xan buyurdu: "Toy da toqtasın, xalq da qaytıp yuxlasınlar, tañala da cıyılsınlar",- dep. Xalq da qaytıp, toy da toqtap, bar xalq da yuxladılar.
Toynu üçünçü günü
Toynu qulluğuna qarayğanlar ertenoq turup, samawarlanı saldırıp, zakuskeleni hazir etdirip, üyleni tazalatıp bitgen soñ, xalq cıyılmağa başladı.
Gelgen-gelgen özler olturağan üylege barıp olturdular. Olturğan-olturğanlağa çay bermege başladılar.
Naqıra-zurnay soğuldu, qatın-qız cıyıldı. Bulağa çay berildi. Bar xalq çay içip bitgen soñ, erkeklege içgi, zakuske berildi. İçip-aşap, oynap-külep, yıbanıp yiberdiler.
Bu toyda yarış bolajaq dep, har tarapdan atlar gelgen ediler. Bügün tüşde atlar çabula dep xan maʼlum etdi.
Tüşge eki sahat barda qırğa çıqdılar. Kurug (dögerek) etilgen edi, aylanğanı eki çaqırım bolağan küyde.
Yuwuq yurtlardan köp xalq cıyılğan edi, at çabağanğa qaramağa dep. Naçalnik okrug, piristop, starşina, yigirma atlı milisyalar da bar edi.
Xalqnı tüzüp, dögerekge qaramağa yer-yerge atlılar da salıp, atlanı çapdırmağa üç gişi ayırdılar. Şolar aytğan küyde bolur dep. Olar da maʼlum etdiler: "Atı bar gişi geltirigiz, yazayıq",- dep.
Atlanı yesleri geltirip yazdırdılar. Çabağan atlar qırq beş at boldu. Yaşlanı da mindirip, atlanı geltirip tizgen soñ aytdılar: "Başlapğı atğa — at, ekinçi atğa — ögüz, üçünçü atğa gümüş sahat berilejek"- dep. Aylanajaq kurugğa girip çapsa, ozhan uçun da berilmejek dep, çapdırıp yiberdiler. Biri birinden ayırılmay bir aylanıp geldiler. Andan soñ ayrıla-ayrıla altınçı aylanğanda beş-altı at qaldı. Başlapğı at köp erkin ozdu, ekinçi, üçünçü atlar haran ayrılıp qaldılar.
Başlapğı atğa at berildi, ekinçi atğa — ögüz, üçünçü atğa gümüş sahat berdiler. Yarış da bitip, cıyılğan xalq da üylerine qaytıp, toydağılar toyğa bardılar. Aş da hazir bolğan edi. Tüşden eki sahat da ötgen edi. Har üyge içgi berildi. Aşap-içip yıbanıp olturdular, axşam bolğunça.
Sawbol etmege dep, cıyılğan qatın-qıznı tüş bolğanda üyge giyirip olturtdular.
Başlap xonça saldılar. Andan soñ tamaza qatınğa gelin çığarıp qolun sibirmege bir yaxşı yawluq berdi. O da yanındağı bir qatınğa berdi. Qolun sibirip töben yaqdağı qatınğa bergende, o da kisesine salıp qoydu.
Xonça tayğanda pilaw saldılar. Pilaw aşap bitgen soñ, bet açmağa başladılar. Temir çişge bir nazik de çançıp, anı üstünden bir qoynu töşün de çançıp, burundan qalğan adatğa göre, özleni yuwuqlarından bir yaşnı qoluna berdiler. O yaş da qoluna çişni de alıp, çubulduruqnu örge göterdi. Gelin de, betine yengin de tutup, ere turup tura edi. Qatınlar da "ömürlü, nasipli gelin bolsun",- dep aytdılar. Bir neçe başğa en taqdılar wa qırğa çığarıp, naqıra-zurnay da soqdurup biyitgen soñ, bağır tepsi çığarıp ortalıqğa saldılar.
Qatınlar "sawbol" etmege başladılar. Har kimni yuwuqluğuna göre otuz manatdan bir manatğa yerli berildi. Qatınlar "sawbol" etgen aqçanı sanağanda, elliy beş tümen (550 manat) boldu.
Sawbol etgen aqça gelinni emçeklerine bolağan sebepli, sawbol etegen gün bolğan xarj da qıznı emçeklerinden bola edi.
Qumuqlarda olay adat bolğanğa göre, aqça emçeklege tapşuruldu. Andan soñ gelinni sandığın açıp, qatınlağa boşğap çığarmağa başladılar. Qoz, kanfet, şeker bulan boşğapnı tolturup, sawbol etegen qatın-qızğa berdiler.
Yuwuqluğuna göre bir-birlerine boşğapnı üstüne yawluq, boqça, qart qatınlağa subhan (zuwhan), yaş qatınlağa mühür, qızlağa yüzük salıp, qatınlağa boşğap çığartdılar. Andan soñ, gelinni zatların da görüp, qatın-qız qırğa çığıp toyğa qaradılar.
Qatınlar posağada olturup, qızlar purxada ere turup, ulanlanı, qızlanı, yaşlanı biyitip turdular. Axşam bolğunçağa turup, axşam qaytıp getdiler.
Sawbol etgen gün axşam bolğanda, üyge lampalar yaqdılar, stollanı yañırtdılar. İçgisin, zakuskesin, urumkaların salıp hazir etgen soñ, xan buyruq etdi: "Har üynü xanı özünü xalqın cıyıp hazir bolsunlar, bu geçe sawbol etilejek",- dep.
Har xan xalqın cıyıp, ullusu törde olturup, giççisi töben yaqda ere turup, olturup, olturğanlar stoldan alıp aşap içediler. Töben yaqğa birew bir qolunda şişa bulan haraqı, bir qolunda urumka da alıp, gezik bulan ayaq aylandırıp içip yıbanıp tura ediler.
Har üyde yırlayğanlar, biyiygenler, xomuz bulan taqmaq aytağanlar bar ediler. Abzarda naqıra-zurnay da soğup, ulanlar, qızlar biyip tura ediler. Aynı on dörtünçü günü edi. Ğawa da köp taza edi. Geçe de gündüz yimik yarıq edi. Birewler üyde, birewler qırda yıbanıp tura ediler.
Axşamdan üç sahat getgende, ullu xanlıq sawbol etme bara dep, gelin turağan üynü hazir etip, quda qatın, quda qızlar bolmağanın taydırdılar. Başlap ullu xan geldi: "Üyge yaxşılıq, abay",- dep. "Gelgen sizge de yaxşılıq",- dep abay turdu. "Sawbol, oltur",- degende abay törde olturdu. Qızlar da çubulduruqnu yanında ere turdular. Xan da özüne hazir etgen yerde olturdu, xalqnı da gezik bulan olturtdu.
Xan aytdı: "Çawuş! Xomuz-tep soğup, quda qızlanı biyit",- dep. Çawuş da ortalıqdağı adamlanı taydırıp, qızlağa xomuz da soqdurup, bir ulannı da, bir qıznı da biyitdi, orta bağanadan aylandırıp, töben yaqda ere turağanlağa — xars da urdurup. Beş-altı ulan, biyip bitgen soñ toqtadılar, xonça salabız dep.
Üç arşın uzunu, bir arşın eni, dört tuyağı da bulan bir tepsige on eki boşğap bulan haliwalar da, eki sukara quwurma da, altı nazik de salıp, eki gişi göterip alıp geltirip ortalıqğa saldılar.
Bir az aşap, "daim de yaxşılıqğa salınsın" degende, tepsini göterip alıp getdiler. Andan soñ: "Sawbol etegen boşğapnı çığar",- degende, bir bağır tepsi qoz, alma, kanfet, şeker bulan tolturup, üstüne kise yawluq da salıp, quda qatın geltirip ortalıqğa saldı.
Çawuş turup, alıp öleşmege başladı. Kise-yawluqnu törde olturğan tamazağa berdi, almanı törde olturğanlağa berdi, papirosnu yaş gişilege berdi, tamakünü çawuş aldı, kanfetni quda qızlağa berdi, qoznu barına da öleşip yiberdi.
Soñ gelinni emçeklerinden birisi tepsini de alıp, artalıqda ere turdu. Qolunda kağızı-karandaşı da bulan bir molla da bar edi, bergen-bergenni yazma qarap turağan.
Çubulduruqnu açdılar. Gelin de betine yengin de tutup, ere turup tura edi.
Başlap: "Saw bol, gelin!"- dep, xan at berdi. Andan soñ birleri at, birleri aqça, birleri ögüz, birleri gämiş berdiler. Bergen-bergenni yazıp bitgen soñ, aqçanı da sanap, haywanlanı da hisap etip, "munçaqı boldu" dep aytdılar. "Köp saw boluğuz, yaxşılığığızğa qaytarayıq",- dep, aqçanı alıp getdiler. Andan soñ xan buyurdu quda qatınğa: "quda qızlar orus xomuz bulan sarın aytsınlar",- dep. Quda qatın bir qızğa xomuz da soqdurup, birdağı qızğa "sarın ayt" dep aytdı. Qız da çığıp şu sarınlanı aytdı.
Aytayım bir-ekini Namuslu ulannı maqtap. Ulan aytğan zamanda Men de turarman toqtap. Bu toyğa cıyılğansız, İsbayı ullu qumuqda. Yaxşı bolmağa gerek, Qarasañ şu yoruqda. Yüregi taza, yüzü açıq, Ulan bolsa taza xas, Qıznı aburun-sıyın Yaxşı igit etmes tas. Erkinlik bolğan uçun Giymege, aşamağa, Süygenge süygen bolmay, Ot tüşsün bu dünyağa. Süygenni süyme gerek Namuslu dep, bay demey. Bay dep haygewnü süyse, Bir gün qalmas "Ay!" demey. Özdenligi bar gişi Namusun malğa satmas. Dünyanı malın berse, Yalğan aytıp aldatmas. Heç artından söylemes, Betge aytar aytar sözün. Namuslu yolda tutar Ulan har yerde özün. Dünyanı, axıratnı Bek yaxşı añlasın özü. Daim qarağa tiysin Ulannı ğar-bir sözü. Ulluğa hürmet bersin, Hürmet alsın giççiden, Yaxşı igit saqlanır Yamanlıqdan, içgiden. Yamanğa eter yaxşılıq, Yaxşını yolğa salır. Ulan barğan yerinde Hürmet berir, sıy alır. Gerti işge kömek eter, Nas işge eter öktemlik. Teñsizine yalınmas, Teñliden alır teñlik. Tapğan zatın xarjlasın Tökmey, çaçmay, puç etmey. Yaxşı ulannı maqtama Tilimni güçü yetmey. O canawarlıq etip Çıqmajaq yaman atğa. Yüregi taza, şek de yoq, Qurdaşğa, dosğa, yatğa. Dosumda özdenlik bar, Yalğan aytıp aldatmas. Adamlığı bar gişi Söz berse, ölmey qaytmas. Namus uçun ölmege Qabul bolajaq özü. Biri altın, biri gümüş Dosumnu har-bir sözü. İlmulu, maʼripatlı, Görmege boylu-soylu, Maslahatlı, saburlu, Dosum fikrulu, oylu. Teñliden töben qalıp, Uxlap üyünde yatmas. Ata yurtun, öz xalqın Million berse, satmas. Millionlu baylanı, Yerli, mülklü biyleni Tatıwudur, tuzudur Dosum girgen üyleni. Ulan namuslu bolsun, Bolmasın osu-busu. Nasipli qıznı bolur Yaxşı igit can dosu. Yoqnu qaydan tabajaq, Til de bilgenin söyler. Tilegenge göre aytdım, Ayıp etmegiz, heyler.
Şu sarınlanı da aytıp, qız "Saw boluhuz" dep qaytdı. Xan da bek razi bolup, xalq da bek uşatıp, qızğa sawğat etip aqçalar berdiler. Andam soñ xan aytdı: "Ağaç xamuz bulan taqmaq aytağan ulannı geltirigiz",- dep.
Taqmaq aytağan ulan töben yaqda ere turup, tıñlap tura edi. Çawuş turup, ortalıqğa çığardı. Qoluna ağaç xomuz berdi.
Orta bağanağa arqasın da tayap, ağaç xomuzun da soğup, qızlanı maqtap şu taqmaqlanı aytdı.
Bilgenimni aytarman, Bilmegenge ne eteyim? Ariw qızlanı halın Sizge malim eteyim. Ariwlügüñ gül çiray, Günlük yolğa çaçıray. Seni görgen ulanlar Aljamay neçik çıday? Qaşları qanat yimik, Kirpikleri xat yimik. Qudrat güçün görsetme Yaratılğan zat yimik. Quşday yeñil yürüşlü, Burma çaç, inci tişli, Awuzu şeker, tili bal. Boyu-soyu gelişli. Yayaqları qardan aq, Gözleri gök gülledey, Alma yimik eñleri, Çaçları çar çilledey. Sütdey aq, qanday qızıl, Qaş qara, göz sürmeli. Çarxı isbayı, boynu uzun, Qısımğa sıyar beli. Qaşlarını qarası, Qarış bardır arası. Cennetni törün tapsın Onu tapğan anası. Qolu mamuq somalaq, Buğağı salıq aq tamaq. Ulanğa isbayılıq Sendey qıznı maqtamaq. Giyik otğa semirgen Maralısan tawlanı; Ölgende unutmasday Haşığısan sawlanı. Bawlanı teregisen, Yaşnayğan, gül açağan. Ariwlügüñ günge oşay, Dünyağa nür çaçağan. Halqısı, yüzükleri Biri altın: biri almas. Bu dünyanı yüzünde Şondan ariw can bolmas. Arğumaq atday boyu, Küyüñ qarasa — cayran. Şonu görgen ulanlar Bolalar tamaşa, hayran. Qıznı sorap qarasañ Adat, namus yolunda, Biçme, tikme, iş etme Hüneri bar qolunda. Ülgüsüz işni biçe, Çeber qızlar ülgü ala, Üy qulluğun da bile, Dağı başğa ne qala. Söyletse sözü adam, Edep-insannı yessi. Görgen zatın unutmas, Haqılı durus, esi. Özden küyde giyimi, Puç etmessen heç zatnı. Aşnı, işni, yaşawnu Yaxşı añlaysan har zatnı. Gögürçün yimik quwluy, Qarlığaç yimik çarnay, Bir xata yoq sözünde, Har-bir işni yaxşı añlay. Şo qız tiyişli ulannı Bolmağa gerek halı, İlmu, hüner, haqılı, Üyü, abzarı, malı. Bolur dep umut etip. Men çi aytaman gesip. Şek de yoq bolajaqğa Şolay qız alsa nasip.
Ulan şu taqmaqlanı da aytıp: "Saw boluğuz, men bilgenni aytdım, ayıp etmegiz",- dep xalqğa qarap aytdı. Xalq da "köp sawbol" dep, aqçalar berdiler.
Andan soñ çawuş turup, qoluna tep de alıp, başdağı geçe mal bergenni malların qaytarğan soñ, bu tabun çığıp başğa tabun gelip sawbol etip barı da bitgen soñ, sawbolğa tüşgen zatlar, ögüz, gämiş wa aqça edi. Aqçanı gelinni emçeklerine berdi. Haywanlanı soñ cıyıp alajaqğa qaldı. Andan soñ sawbol bitgende, har tabunğa pilaw berdiler.
Aşap içip, oynap, külep: "Yaxşılığığıznı artı uzaq bolsun",- dep qaytdılar. Qonaqlar da qaytıp yuxladılar. Xalq da bitgen soñ, toynu da bitdirdiler.
Toy bitgen gün
Toy bitgen gün erten turup, qonaqlanı yolğa salmağa dep hazir boldular. Atın, arbasın hazir etip, qonaqlanı üyge giyirip olturtdular.
Erkekler bir üyde, qatınlar bir üyde olturdular. Çay berip, xonça salıp bitgen soñ, erkeklege bir az zakuske de berdiler.
Gelinni sebinden qonaqlağa bermege gerek dep, gelinni sandığın açıp, sandıq sebin çığardılar.
Erkeklege başlıq, awuz, tapança çaluw, kise yawluq berdiler. Qatınlağa xalça, kiyiz, dum, boqça, yawluq, subhan, altın mühür, altın yüzük, özleni yuwuqluğuna göre, har kimge bir sawğat berdiler.
Atlar da, arbalar da tartılğan edi. Erkekler atlağa mindiler, qatınlar arbağa mindiler. Üydegi adamlar da, qatını-qızı bulan, qırğa çıqdılar. "Saw boluğuz, yaxşılığığıznı artı uzaq bolsun" degende, "Yaxşı yolğa barığız, daim de yaxşılıqğa geligiz" dep, ozdurup yiberdiler.
Qonaqlanı yolğa salğan soñ, quda qatın wa quda qızlanı qaytarma başladılar. Xonça saldı, çay berdi. Quda qızlar xomuz-tep de bulan bir az toy da etgen soñ, quda qatınğa berilgen zatlanı hazir etdiler.
Eşik açğan uçun yigirma beş manat, töşen tüp uçun otuz manat, bir qoy teri de arbaga salıp, quda qatın arbanı aldında olturup, qızlar da arbanı artında xomuz-tep de soğup tüşnü aldında qaytıp getdiler. Gelinni yanında qulluq etmege bir qız da, emçeklerinden bir qatın da qaldı.
Andan soñ toyda qulluq etgenler giyew tüşgen üyge barıp, özlerden birisin xan da qoyup, yıbanmağa başladılar. Axşamdan üç sahat ötgen soñ, giyew tüşgen üyge giyew bir at da berip, giyewnü üyge alıp geldiler.
Qumuqlanı adatına göre, "giyew alıp gelebiz" dep qardaşlarına sorağanda, "saw bolsun, gelsin" degen soñ, gelinni yanında bir az yıbandılar. Soñ tepsi salıp, aşap-içip yıbanıp bitgende, giyewnü qardaşı gelip: "Saw boluğuz, razibiz, etgen qulluğuğuznu da yaxşılığığızğa qaytarayıq",- dep aytğanda, bular da turup qaytdılar. Toy da bitip paraxat boldular.
Opublikowano: M.-A. Osmanow. Dunya bizge iyerir. (Kitapnı tizlegen Zabit Akawow). M-la, 1995 y.