XX-nçı asrunu birinçi yartısında yaşağan qumuq yarıqlandırıwçularını Qırım bulanğı baylawluqları

Dağıstanlılanı, olanı arasında qumuqlanı da, Qırım yarımatawunda yaşayğan xalqlar, ayroqda qırımtatarlar bulanğı baylawluqları tarixni terenlerine gete. Amma bu temada yazılğan heç bir ayrıça maqalä, ne kitap halige yoq. Yañız orta asrulanı alıp qarap, axtarsa da, esge gelegen zat budur: bizin aralıqlarıbız, haligi zamandan ese, aldınğı-bırınğı dewürlerde köp wa, qarağanda, teren de bolğanlığı arağa çığa. Bular — aslu halda siyasat-politika, ekonomika, madanyat baylawluqlar. Maqalabıznı teması belgili bir ağımda bolmaq sayalı, men olardan bir-neçelerin yañız esgerip öteyim.

1666-nçı yılda taxdan tüşürülgen Qırımnı xanı IV-nçü Muhammad-Gerey (Mehmed Geray Xan IV Sofu), özünü bir-neçaqı adamları bulan Kawkazğa getgen wa derbişlik-supuluq yürütmeklik bulan Dağıstannı qumuq xalqını arasında yaşap qalğan. 1674-nçü yılda o, 80-yıllıq çağında Dağıstanda geçingen¹. Mundağı Parawul wa Qarabudağgent degen ullu qumuq yurtlanı yuwuğundağı "Baqçasaray" degen yerni atı — Qırım xanlıqnı taxşaharı Bax-çasaraynı atından alınğan bolmağa imkanlı, o yerge Dağıstanğa gelgen Qırım-nı xanı, derbiş wa şair Muhammad-Gerey bu atnı bergen bolmağa yaray. Munu dağı da teren küyde axtarmağa wa durusluğun ya tügülün toqtaşdırma gereklidir.

Ondan aldağı dewürde de, Qırımnı xanı II-nçi Muhammad-Gerey de, osman-lılanı yaqçısı hisapda, 1578-nçi yılda asgeri bulan Qırımdan Dağıstanğa gelgen wa Derbent şaharğa yerli yetişgen².

Dağıstandağı bir-neçe tuxumlanı başı Qırımdan çıqğan bolğanlığı haqında da qujurlu maʼlumatlar bar.

Bulay wa özge tarixde ötgen ahwalatlar yaşawda bolup ötgen soñ, qı-rımtatarlar çığarğan bulay bir yırğa da tamaşalıq etmege tüşmeydir. Bu tüpdegi yırda — "Timur qapu", demek, Derbent esgerile³:

Ay aylanır, aylanır, Qılınç belge baylanır. Timur qapuñ keçkende Yigit anda saylanır.

Amma qumuqlanı sarınlarında wa yırlarında, aytıwlarında, xalq awuz yaratıwçuluğunda da Qırım bulan baylawlu elementler yoluğa. Misal uçun, "Qazanışlı Qazbekni axır sözü" degen qumuqça tarixi yırda, türk şaharı İstambul wa Qırımnı Baqçasaray şaharları, dünyanı iñ ariw, gözel wa bereketli yerleri hisapda, bir simwollar yimik esgerile⁴:

Zamanım-çağım bitmey ayrıldım Atamnı İstambuldey elinden, Anamnı Baqçasaray üyünden.

Temabızğa yuwuqlaşıp söylesek, Dağıstannı Qırım bulanğı madanyat baylawluqları getgen XX-nçı asrunu birinçi yartısında dağı da bek ösgenin göre-cekbiz. Dağıstannı xalqları söyleygen tillerde basılıp çıqğan iñ başlap-ğı kitaplar Sankt-Peterburgda, Leypsigde, Qazanda, Tiflisde, Bursada, Misruda wa özge şaharlarda arağa çıqsa da⁵, yerli milli taşbasmaxana qurumu, birinçi-ley Temirxanşurada — o zamanğı Dağıstan oblastnı baş şaharında — "Matbaatu islamiyä" degen at bulanğı Mahammatmirza Mawrayewni basmaxanasında arağa çığa.

Dağıstannı wa sawlay Temirqazıq Kawkaznı madanyat tarixinde ullu maʼnalı yer alağan bu ahwalat, qırımlı alim, yarıqlandırıwçu (Turkcesi: aydin-latici; rusça: proswetitel) wa camyat çalışıwçu İsmayıl Gasprinskiyni atı bulan tığıs küyde baylawlu.

1902-nçi yılda dağıstanlılar — qazanışlı Abusupyan Akayew, çoxlu Ma-hammatmirza Mawrayew wa şulanili İsmayıl Abakarow Qırımğa barıp, ondağı İ.Gasprinskiyni basmaxanasında kitap wa gazet basıwnu qaydaların üyreneler. A.Akayew wa İ.Abakarow onda bir yılnı uzağında kätip (göçürüp yazıwçu) hisapda işlep de turğan. Baqçasaray şahardağı "Terjiman" degen at bulan çığa-rılağan İ.Gasprinskiyni gazetinde de Abusupyan Akayew özünü bir-neçe maqa-laların wa türkçe tarjumaların basmalandırğan. O gazetni Baqçasaray şahar-dağı basmaxanasında wa Simferopolda dağıstanlılar bir-neçe kitaplar da çığartğanlar. Misal uçun, arap tilde "Molla-oğli" degen kitapnı, Mahammatali ad-Dağıstani al-Çoxi degen awtornu "Fatawa al-Çoxi" wa "Masail wa ajwiba fi-n-nahw" (arap grammatikadan) degen kitapların, Mahammadtahir al-Qaraxi al-Suldi ad-Dağıstani degen awtornu "Şarh al-mafruz" degen kitabın (fiqhiden), Masʼud at-Taftazani degen awtornu "Şarh al-İzzi" degen kitabın (morfologyadan) arap tilde Baqçarasarayda çığarta⁶.

Abusupyan Akayew özü oñarğan bir-neçe kitapların Simferopol (Aqmasjid) wa Baqçasaray şaharlarında basmadan çığartdıra. Misal uçun, "Wilayatıma sawğat" (onu içinde "Tarixu anbiyaʼ", "Tajwid" wa "Cağrapya" degen üç bölügü bar) — qumuqça; "Majmuʼ al-aşʼar al-ajamiyä" (bu qumuqça şiʼru wa giççi proza asarlanı cıyımı); "Majmuʼ al-manzumat al-ajamiyä" (bu türki tilde yazılğan nazmulanı, Dağıstannı türküçülerini asarlarını cıyımı); "Safinat an-najat" (din kitabı) wa özgeleri basılıp çığarıla. Qırımda dağıstanlılar 1902-1903-nçü yıllarda, ilmu axtarıwçu A.A.İsayew yazağan küyde, qumuq wa arap tillerde 20-ğa yuwuq kitap çığartğanlar⁷.

Qırımdan Dağıstanğa qaytıp gelgen soñ, Akayew Abusupyan wa Mawrayew Mahammatmirza, öz elinde de onda yimik basmaxana qurmaq uçun köp hay-ha-rakat etse de, Dağıstan oblastnı orus hakimleri bu işge qarşı çıqmaqlığı uçun, M.Mawrayew qaytara Baqçarayğa bara da, rasmi küyde İ.Gasprinskiyni atına yazdırıp⁸, bir giççirek basmaxana satıp alıp Dağıstanğa geltire. Soñ bir-neçe yıl ötgende, basmaxananı M.Mawrayew özünü atına yazdırıp kitaplar basdırmağa ixtiyar (lisenzya) almağa bajara. 1907-nçi yıldan berli, M.Mawrayewni öz-ençili tipografyasında köp sanawda kitaplar basılıp çıqma başlay. 1928-1929-nçu yıl-lağa yerli işlep turğan bu basmaxanada yüzler bulanğı sanawda kitaplar çığa, bir-neçe türlü tillerde gazetler, listowkalar,curnallar, plakatlar wa özge türlü zatlar basılıp çığa. Temirxanşura şahardağı M.Mawrayewni "Matbaatu isla-miyä" degen basmaxanasında yañız arapça wa Dağıstannı tillerinde tügül, Temirqazıq Kawkazda yaşayğan özge türlü-türlü xalqlanı tillerinde yazılğan kitaplar da, az-köp busa da çığarıla: qumuq, awar, lak (qaziqumuq), dargi, mıçığış (çaçan), qabartı, çerkes, qaraçay, malqar wa başğa tillerde.

Qumuq xalqnı wa Temirqazıq Kawkaznı maşhur yarıqlandırıwçu alimi, şair, yazıwçu wa camyat çalışıwçusu, "usul cadidni" Dağıstanğa birin-çiley geltirgen belgili pedagog Abusupyan Akayew (1872-1931 yy.) özü yazğan har türlü maqalalarında, kitaplarına yazğan başsözlerde Qırımnı az esgermey. Kö-büsü halda, o döwürde bolğan Dağıstandağı maktap wa madrasalanı buzuq halın suratlay turup, onu Dağıstan uçun örnek-misal hisapda geltirip, bulay teñleşdiriwler ete: "Qazan yimik, Qırım yimik bir yurtuna barsaq da, qırıyında turup, içinde bir-neçe ap-aq ariw minalar sanaybız. İçine girgende, olar barısı da maktap-madrasa bolup çığa. Bizde busa har on şaharğa bir maktap-madrasa da yoq:"⁹.

Qırımdan Dağıstanğa qaytğan soñ da, Abusupyan onda türk tilde çığarılağan "Terjiman" degen gazetni redaksiyası bulanğı aralıqlanı üzmeyli, onda maqalaların, şiʼruların wa yerli maʼlumatlar yiberip, çığarta. Dağıstandağı Töbenqazanış yurtlu görmekli yarıqlandırıwçu wa curnalist Mahammatkerim Sadullayew (1890-1973 yy.) de o gazet bulan baylawluq tutup, onda özünü maqalaların çığartğan. Dağıstanlı belgili yarıqlandırıwçulardan birisi Hasan Guzunow (1854-1940 yy.) da, gazetni redaktoru wa çığarıwçusu İ.Gasprinskiy 1887 yılda bildiregen maʼlumatlağa göre, "Terjiman" gazetge kömek bolsun uçun, onu redaksiyasına aqça-xarj da yibergen¹⁰. O gazetni Qırımdan poç bulan almaq uçun yazılğan adamlar Dağıstanda az bolmağan¹¹.

Tarix axtarıwçular yazağan küyde, dağıstanlı (lezgi) maşhur yarıq-landırıwçu, haqılbay wa şair Hasan Alqadari (1834-1910 yy.) özünü belgili "Asari Dağıstan" degen tarix kitabın, umumi türk gazeti "Terjimannı" basılıp çıqma başlanğanlı 10 yıl bitegen bayramına bağışlap 1893-nçü yılda yazıp bitdirgen bolğan¹². Ol özünü kitabın türk tilde yazğan wa Baküde çığarğan.

XX-nçı asrunu başında, xıylı oxuw kitaplar wa gazetler ("Qırım ojağı", "Terjiman" wa başğaları) Qırımdan geltirilgen. 10-20-nçı yıllarda Dağıs-tanda türk tilni ahamyatı wa güçü köp edi. O dewürde, bir-neçe qırımtatar mualllimler de Dağıstanğa gelip, munda türk tilden darslar yürütüp turğanlar. Olanı arasından iñ belgilisi — Şawqi Bektura¹³ (Şewki Bektore, 1888-1961 yy.).

Qırımtatarlanı dramaturgu, Qırım ASSR-ni at qazanğan artisti Serwer Cetere (1906-1980 yy.), 1942-nçi yıldan başlap Dağıstan bulan öz qısmatın baylap, Qumuq teatrda rejissör wa artist hisapda işlep turdu¹⁴, munda da bir-neçe pyesalar yazdı ("Amanxor" wa özgelerin), "Dağıstan ASSR-ni inçesanyatını at qazanğan çalışıwçusu" degen ör atğa yes boldu.

Dünyağa belgili qırımtatar alim, türkolog, professor Bekir Çobanzade (1893-1937 yy.) 1925-nçi yılnı yay aylarında Dağıstanğa — qumuq tilni wa adabyatnı axtarmaq murat bulan gelgen, qumuq intelligensiyanı görmekli wakilleri (Abusupyan Akayew, Temirbolat Biybolatow, Alimpaşa Salawatow wa öz-geleri) bulan yoluğup, muratğa tutğan temada köp material cıyğan. Olar hali busahatda da Baküde qolyazıw fondlarda saqlanıp bar — qumuq xalqnı awuz yaratıwçuluğundan wa yazıwlu adabyatından örnekler, tekstler, qumuq tilni grammatikasından maʼlumatlar. Ayroqda, onu "Qumuq dili we edebyatı tedqiqleri" degen at bulan Baküde 1926 yılda çığarılğan kitabı qumuq filologya uçun köp ahamyatlı bir ilmu asardır¹⁵.

Yaxsaylı qumuq şair Nuradil İlyasow (1908-1948 yy.) öz zamanında Qırım ASSR-de Simferopolnu pedtexnikumun bitdirip, 1937-nçi yıl bolğança Qırımda işlep, soñ Dağıstanğa qaytğan¹⁶.

Şo yurtlu belgili alim wa camyat çalışıwçusu Abdulhamit Nuhayewiç Batırmurzayew (1903-1957 yy.) 1924-nçü yılda Qırım pedagogika texnikumda oxuy wa onu da bitdirgen soñ Dağıstanda — Xasawürtdağı pedagogika kurslarda çalışıp turğan. Amma texnikumda oxup turağan zamanda, 1925-nçi yılda o özünü birinçi hikayası (xabarı) bolğan "Qart dağıstanlı"-nı qırımtatar tilde yazğan wa qırım curnallanı birisinde peçat etdirgen. 1927-1930-nçu yıllarda Sim-feropoldağı Qırım pedagogika institutunda oxuy wa, onu da bitdirgen soñ, şo İnstitutda ilmu işlege göterile. "Qumuqlanı çığışın bilmek sınawu" ("Opıt opredelenya proisxojdenya kumıkow") degen kitabın rus tilde yaza, soñ — "Qumuq tili wa onu başğa tilleni arasındağı yeri" degen kitabın (Leniñrad şahardağı ilmu akademyasında) yaza¹⁷. 1931-1933-nçü yıllarda ol Qırım pedinstitutda fa-kultetni dekanı wa umumi tilbilimni (obşeye yazıkoznaniye) kafedrasını başçısı bolup işley. Şo bir zamannı içinde ol Qırım ASSR-ni Til wa adabyatnı ilmu-axtarıw institutunda bölüknü başçısı, soñ busa şo İnstitutnu direktoru bolup da zahmat tökgen. 1939-nçu yılda, Dağıstannı hukumatını qanığıwlu taklifi bulan, Mahaçqala şaharğa getgen¹⁸. Munda o Dağıstannı Ör Sowetini Prezidiumunu predsedateli, Dağıstan uniwersitetni dars beriwçüsü bolup işledi.

Onu redaktorluğunu tübünde, 1936-nçı yılda qırımtatar tilni birinçi Orfografyası çıqğan. Şo yılda, Simferopol şaharda, A.Asanowu wa A.Batır-murzayewni umumi wa cawaplı redaktorluğunu tübünde 7 türlü rusça-tatarça termi-nologya sözlükleri birinçiley çığarıla: anatomya wa fiziologyadan, geologyadan, adabyat wa adabyatçılıqdan, matematikadan, fizikadan, fizikalı geografyadan, ximyadan. Soñ da, şo yıl A.Batırmurzayew wa A.İslämow tizgen til wa tilni üyre-niw ilmusundan terminleni rusça-tatarça sözlügü de basılıp çıqğanı belgili¹⁹.

Tarixni axtarğanda açıq-ayan bolğan küyde, har dewürde de dağıstanlılar, qumuqlar wa qırımtatarlar bir-birine arqa tayaw bolup, kömekleşip gelgeni görünüp tura. Bizin naslunu aldında toqtağan ahamyatlı masʼalä — hali de şo bereketli wa paydalı yolnu tutup yürümek, wa, haliden soñğu naslular da şo durus yol bulan getsin uçun, harakat boldurmaqdır. W naçalo