Ötgen cuma «Yoldaş» gazetni redaksiyasında madanyat bölüknü iş planına göre «Qumuq yır nege söne?» degen temağa baylawlu oñarılğan «dögerek stolnu» aylanasında açıq laqır boldu. Şonda çaqırılğanlardan har türlü sebeplege göre birleri ortaqçılıq etme bolmadı. Cıyınnı baş redaktornu zamestiteli Dalhat Alqılıçew açdı wa yürütdü.
— Hürmetli qonaqlar, xoşgeldigiz, — dep başladı ol sözün. — Siz de bilegen küyde, «Yoldaş» gazet qumuq milletni menligin saqlayğan, ana tilin, adatların, yırların, maqamların, giyimin, atalardan qalğan namus, yah qanunların, tarixin yaqlay turup, bek paydalı wa asuwlu iş ete. Bugün de biz söne-döne barağan qumuq yırnı hakında laqır etme cıyılğanbız. Şoğar baylawlu iskusstwowed Maymusat Qorqmasowağa söz bereyik.
— Haligi waqtide yañız yırnı esgerip qoymay, sawlay bizin qumuq madanyatıbız, ozoqda, özge milletleniki de ullu tarçıqğa, çetimliklege tarığan. Ondan çıqmaq uçun sawlay madanyatıbıznı, madanyat ministerlikni strukturasın, quruluşun, tizimin alışdırma gerek.
Munda Kalimat Şamasowa bolğan busa yaxşı edi. Ol metodika sentrda, muzıkalı şkolalağa, qurumlağa yol görsetegen yerde işley. Bizin milli maqamlarıbızğa, yırlarıbızğa yañız kompozitor Askerxan Askerxanow işleygen 5-çi nomerli muzıka şkolada tergew berile. Dağı birinde de tergew berilmey. 1961-nçi yıl çıqğan fortepianoda milli maqamlanı soqma üyretegen notaları da bulan posobiye bar. Şondan berli milli maqamlağa, notaları bulan yırlağa bağışlanğan şolay kitap-posobiye çıqmağan. Bu da ullu kemçilik dep esime gele. Bizin muzıka şkolalarıbızda, uçilişelerde Rossiyanı Kostroma, Nowgorod şaharlarından gelegen programmalar bulan oxutalar. Milli maqamlanı busa atı-çuwu da yoq. Bu da madanyat wa bilim beriw ministerlikleni de, Hukumatıbıznı da yanından kemçilik. Şolay, uçilişeni bitdirip şkolağa, yaşlar bawuna gele, özler üyrengen orus maqamlanı yaşlağa da üyrete. Şolaylıqda, giççiden tutup yaşlar milli maqamlanı, yırlanı üyrenme bolmay. Giççi zamanından, yaşlar bawundan başlap, maqamlarıbızğa, yırlarıbızğa gelejek naslunu sama üyretsek, paydalı bolur. Awletlerim şkolada oxuyğanda men muzıka darslarına barıp tergey edim. Bir de milli maqamlanı üyretip görmedim. Özüm pianinoda milli maqamlanı soqğanda, yaşlar cıyılıp, güp bolup, tergewlü tıñlay ediler. Nege tügül, milli maqamlar olanı qanında. Orus maqamlağa busa olay tergew etmey. Bu yerde til de ullu rol oynay. Ana tilin bilmegen yaş qumuq yırnı da neçik yırlasın? Bu eki de masʼalä bir-birine baylanıp gele.
Kompozitor Askerxan Askerxanowğa söz berile.
— Bizin 5 nomerli muzıka şkolanı eki filialı bar. Birisi Tarğuda, birisi Kaxulayda. Üçgentden muallim Zaynal Xunkerow cumada eki keren gelip, ağaç-qomuz soqma üyrete. Qumuq yırlanı yırlamağa da üyrete. Bizin şkolada busa milli muzıka alatlanı orkestri bar, şonu işin men özüm yürütemen. Bizde pahmulu yaşlar bar. Şkolanı yaxşı qıymatlağa bitdire, uçilişege tüşe, onu da bitdire, tek kasbusuna göre muallim bolup barmay. Şo xarj bulan baylawlu. Toylağa yürüy, aranjirowka bulan maşğul, üyrengenin yaş nasluğa üyretmek uçun işlemey, bir sarınnı oñarağanğa bir adamdan 20 miñ manat ala. Şolay, bajara turup muallim bolajaqmı dağı, yır, maqam bulan maşğul bolajaqmı? Bolmay, aranjirowka etip, yır yazdırıp qazana. Muna, bitdi pahmu, ösmey, bilegenin başğalağa üyretmey.
Bu da çeçme tüşegen masʼalä. Şkolağa barsa, ayına 8 miñ manat da almay, yırlar yazdırsa, ayına 80 miñ manat ala. Şolay pahmulu yaşlar işlesin, yaratsın uçun bizin milletni radiosu bolma gerek. Saw sutka bulan işlemese de, 12 sahat sama işleygen küyde. Tatamnı yırları, Zaynutdinni, Ağaynı wa özgeleri yırlağan yırları berilip turma tarıq. Şo zaman cahiller eşiter, añlar, biler.
Bırınğı qumuq yırlarıbız efirden berile turmasa yaramay, unutulajaq. Haligi yırawlar, tawuşu yoq busa da, texnikanı güçü bulan arağa çığa. Burliyat İbrahimowanı tawuşunu neçik renki bar! Adamlar tıñlağan sayın, tıñlama süye. «Priboy», «Azamat» radiolar qumuqlanı lap da osal tawuşu bulanğılarını yırların, onu artı bulan ariw tawuşu bulanğı özge milletni yırawun salalar. Sayki, teñleşdirigiz deygende yimik. Radiodan Umrazyat Arbuxanowanı tawuşun qaçan eşitgensiz? Salmaylar.
Qumuq teatrnı rejissöru Osman İbrahimow da özünü pikruların aytdı.
— Maymusat Arslanaliyewna bizin madanyatıbız tarığan halnı ariw suratladı. Ol klassika muzıkanı da, folklornu da yaxşı bilegen adam. Men muzıkowed bolmasam da, rejissör kasbunu yürütemen, ağaçqomuz soğup yırlar da aytaman. Yırnı neçese türlü tarmaqları bar. Adamlar başğa yimik, yırlar da başğa-başğa bola. Biz özünü haqında söz yürütegen qumuq yırğa köp tawuşlu, köp renkli dep aytma yaray. Kim de yırnı yırlap bolmay. Aleskenderow, Patimat Danyalowa, Ağay Qaplanow, Mahammatxan... yırnı bajarağanlanı qoldağı barmaqlar bulan sanap bolağanda yimik az. Nege tügül de, yırnı notalağa yazıp qoyup bolağan adam yoq. Yırnı, bir niʼmatnı qoldan-qolğa beregende yimik, birew-birewge bermese, üyretmese, onu yırlap bolmay. Yırda improwizasya bar, şo da tınış alıw bulan baylawlu. Kim busa da yırnı yırlap da bolmay, kimge busa da yıraw o pahmunu berme de bermey, bajarağan, tiyişli adam bolmasa. Stradiwari cıqını etegen yaşırtğın sırların başğağa bermegende yimik (tiyişli adam bolmağandır), yırnı sırları da kimge busa da berilmey. Yır — xalqıña bir ullu qıyınlıq gelgende yada ullu yaxşılıqlar bolsa yaralağan asar, yürek tebip çığıp yırlanıp qalağan yırlar olar. Ağaçqomuznu da kim busa da soğup bolmay, özünü sırları bulanğı alät. Gotfrid Hasanow, Nabi Dahirow yırlar yazağanda folklordan paydalanğan. Nabi Dahirow Yırçı Qazaqnı operasına yır yazağanda, biz birçe işledik. Yeri gelgende aytayım, şo operanı sahnadan taydırğan. Ozoqda, qaytara salma gerek. Har gün Nabilege bara edim. «Geçe de, gün de, — dey edi ol, — başımdan yır taymay, maqam taymay, bırınğı yırlar taymay. Daim şo bir küyde çalınıp tura. Awliya bolup neçik qalmayman dep oylaşaman», — dey edi ol. İçiñde yır da, maqam da yaşamasa, küy çığarıp da, yır yırlap da bolmay. Bizin folklorubuz bek bay, onda yırlar ot yimik yallap tura. Yırnı bir giççi gesegin alayıq. Onu içinde ssena da bar, opera da bar, bar zat bar añlayğan adamğa. Muna qarağız.
Aynanaylar degen bulan oñmasın. Qurdaşına namart ulan bolmasın.
Neçe türlü tüs, renk,har geseginde neçe türlü tema bar bu satırlarda. Eldaruşnu yırı — o bir ullu poema, yırlap aytmasa, pikrum añlaşılmajaq, yırlap aytayım…
Aç bolup bir wa azıkqları bitgen soñ, Awlaqlanı gezep çıqğan Eldaruş, Arqalağa çığıp da ol qarağan, Bir töbeden toğuz siriw sanağan… Assalamu aleykum, qoyçu aqay, Qoylarıñdan mağa bir qoy ber çi, aqay…
Hasilikalam, men bu yırnı dramaturgiyasın aytma süyemen, anlayğan kompozitorğa munda opera bar. Muzıkalı dialog yürüle. Öztöreçe iş göregen haligi kompozitorlar munda bir zat da añlamajaq. Nabi Dahirow añlay edi. Haligi «men seni süyemen, içimden güyemen» degen yırlar köp uçuz ete bizin madanyat baylığıbıznı. Maymusat Arslanaliyewna da aytğanlay, yaşlar bawundan başlama gerek milli muzıkağa, yırlağa üyreniwnü. Haligi muzıkanı ne kelpeti yoq, ne xasyatı yök.
— Qumuq yırlanı yaxşı bilegenge tügülmü Nabi Dahirow simfonya asar yazğanı, — dep qoşula laqırğa Maymusat Arslanaliyewna. — Simfonyanı birinçiley Dağıstanda Nabi Dahirow yazdı, dağı bir milletni wakili de yazmadı. Nege tügül, bizin qumuq yırlar bay renki, tawuşu, taʼsiri bulan yırlana gelgen.
Madanyat bölüknü redaktoru Yaraş Biydullayew özünü pikruların, salınğan masʼalağa baylawlu aytdı.
— Osman da aytğanlay, bajarağan yıraw yırlasa, adamnı tük-tügün turğuzağan, tıñlawçulağa ötesiz taʼsir etegen bırınğı qumuq yırlarıbız bar. Atqay Hajamatow sawunda ayta edi, şu Ullu Watan daw bolmağan busa, biz «ananay-wananay» dep turajaq edik. İgitlege, qoççaqlağa yırlar da yırlandı. Madanyatıbız, adabyatıbız bayındı, ösdü dey edi. Bugün busa «süyemen-güyemen» degen yırlar tolturğan cıyınlanı, toylanı, majlisleni, estradanı. Şulay taklif etme süyemen. Yır aytıp bolağan ustalarıbız bar. Osman özü, Baysoltan, Botayurtdan İsa, Babayurtdan, hasili, ağaçqomuz soğup yır aytıp bolağan ulanlarıbız bar. Qumuq teatrğa olanı çaqırıp, «Qumuq yırnı» konsertin ötgerme taklif etemen. Qoy, ösüp gelegen yaş naslubuz qumuq yır ne ekenni bilsin. Gelsinler, tıñlasınlar.
Yırlanı tarbiyalaw yanın da unutmayıq.
Camyat bölüknü muxbiri Alaw Aliyew de bu masʼalağa baylawlu özünü pikruların aytdı.
— Yırnı güçü, taʼsiri haqında Osman ariw esgerdi. Onu oyun uzata turup, men de bir misal geltirme süyemen. Sovet dewürden soñğu yıllarda bizin qumuq maqamlanı, yırlanı bilmeygen naslu ösüp gele. Olar yırlağa tıñlamay, haligi maqamlağa, sarınlağa tıñlap gele. Meni yaşlarımnı esgersem, olanı yaşlığı tış paçalıqda ötgen. Bir keren kompüterni yağıp qumuq saytğa çığıp, olağa bırınğı qumuq küyge tıñlama taklif etdim. Bular süysünmey tıñlama başladı. Soñ olanı yüzüne tergewlü qaradım. Olar şıp bolup tıñlayğanın his etdim. Bitgen soñ, neçikdir dep soradım. «Super!»- dediler. Aytağanım, qumuk yırnı da, maqamnı da şolay güçlü taʼsiri bar. Birgine-bir yır, küy çalınağan radiobuzğa da neçik buzuq hal salğanlar. Tış yandan gelip etmegen, mundağılar eteler şo zaralnı. İş etip etgende yimik. Madanyat ministerlikge de özünü milletler bulan baylawlu, olanı madanyatı bulan baylawlu haysız, tergewsüz yanaşıwun alışdırma tezden zaman bolğan edi.
Camyat bölüknü redaktoru Paxu Haybullayewa, özünü pikruların ayta turup:
— Bu biz göteregen masʼalä bek ahamyatlı. Munda yırawlar da bolğan busa yaxşı edi. Radionu haqında da söz çıqdı. Bizin radionu fondunda tezden berli yazılıp qalğan yırlarıbız, maqamlarıbız bar. Şo — bizin milletni altın fondu. Hali barı da milletler özleni şo yırların lentlerden sifrowoy qaydağa göçürüp bitgen. Bizin, qumuqlanı, fondu busa lentler bulan qalıp tura. Disklege yazdırma aqça, xarj yoq. Qumuqlar sayalı esgi texnikanı saqlap turmaybız dep, apparatlanı da taşlama aylana. Yır kürçübüz şo radionu fondunda. Şonu saqlayğan küynü etme gerek. Bizin madarlı adamlarıbız azmı dağı şolay işlege xarj bulan kömek etip bolağan? Şonça baylığıbıznı tas etip qoyma yaramas.
Ekonomika bölüknü redaktoru Qaramahammat Qarayew yırnı güçünü haqında ayta turup, ata-babalarıbız onu qollağan qaydalanı, ullu uruşlanı, dawlanı başında qoççaqlıqnı, igitlikni haqında, dawdan ulan tuwmas degen aytıwğa göre yıraw yırlayğanın, asgerlege yırnı güçü bulan ruh beregenin esgerdi.
— Munda yoldaşlar tüz aytdı, — dedi ol. — Masʼalanı köp yanı xarjğa urunup toqtay. Qumuq saytda bırınğı yırlanı yerleşdirmekni de köp ullu maʼnası bar. Bizin yaş naslubuz İnternetden çıqmay. Biri bolmasa, biri sama qumuq saytdan taba yırlağa tıñlar buğay.
Redaksiyanı starşiy korrektoru Xadijat Canbolatowa da özünü oyların aytdı.
— Muzıkanı süymeygen adam köp azdır, — dedi ol. — Yaşlar bawuna meni yaşlarım da yürüdü, muzıka şkolağa da bardı. Tek birinde de olanı milli maqamğa, yırğa üyretmey edi. Bırınğı yırlarıbız yırlanmay, milli alatlarıbız soğulmay. Ağaçqomuz aburdan tüşgen dep aytma yaray. Ağaçqomuz soğağanlanı konkursun ötgerse yaxşı bolar edi.
«Dögerek stolnu» aylanasında bolğan laqırnı natijasın çığara turup, şulay taklifler aytıldı: bırınğı qumuq yırlanı konsertin ötgermek; qumuq radionu fondun yaqlayğan yolnu tapmaq; İnternetni qollap, qumuq yırlanı, maqamlanı saytda yerleşdirmek; muzıka şkolalarda milli maqamlanı üyretse yaxşı bolur edi, pahmulu, yırğa, maqamğa muştarlı yaşlanı xas oxuw ojaqlağa oxuma yiberme kömek etme gerek. Taklifler tiyişli ministerliklege yetişdirilejek.
Yazıp alğan Yaraş Biydullayew.
"Yoldaş", 13-04-2012