Ankaradan qayğılı wa aççı xabar yetgen. Türkiyanı iñ ullu tarixçilerinden bolğan professor, doktor M. Faxrettin Kırzıoğlu arabızdan ayrılğan. Ötgen fevral aynı 10-nda, xamisgünü, yüregini awruwu sebep bolup, yaşawun tamamlağan professor, doktor Krırzıoğlu, Haci Bayram mejitinde cuma namazını artı bulan qılınğan canaza namazdan soñ Cebeçi Asrı Mazarlığında (qaburlarında) Haqğa tabuşğan.
Kırzıoğlu 1917-nçi yıl mart aynı 10-nçu gününde Türkiyanı Kars wilayatını iñ esgi wa yerli ahlüsü sanalağan Kırzıoğlu Mehmet Derwiş Efendi bulan Hafiza Hesna Hoja Xanımnı başlapğı awleti bolup Mamaş degen yurtda dünyağa gelgen. Faxrettinni atasını atası XIX-nçu yüz yılnı ekinçi yartısında Dağıstandan (Töben Cüñütey yurtdan) Türkiyağa göçüp barıp, onda sıyınğan qumuqlardan bolğan.
Faxrettin Kırzıoğlu Erzerumda liseyni bitdirgen soñ, İstambul uniwersitetini tarix-filologya fakultetin tamamlağan. Ol Atatürknü atındağı Erzerum uniwersitetinde, Ankara Gazi uniwerstitetinde dars beriwçü bolup uzaq yıllar çalışğan. 1967-nçi yıl Faxrettin Kırzıoğlu Ankara uniwersitetinde özünü "Osmanlılanı Kawkaz ellerin yelewlerini tarixi (1475-1590)" degen temada dissertasyasın yaqlağan. Munda qumuqlanı, sawlay Temirqazıq Kawkaznı tarixine baylawlu osmanlı arxiwlerinden alınğan wa bizin ilmu kitaplarda heç de yoluqmayğan bay maʼlumatlar bar. Amma ol dissertasyasın yaqlağança da köp alda özünü har türlü curnallarda çıqğan maqalaları wa kitapları bulan ilmu dünyasında geng küyde tanış bolğan. Olardan "Kars tarixi" (1951), "Dede-Korkud Oğuz-namelerinde Karapapaxlar" (1953). Onu ilmu yaratıwçuluq yolunda yoldaşlıq etgen belgili alimlerden doktorlar Zeki Welidi Toğannı (başğırtlardan çıqğan), Akdes Nimet Kuratnı (tatarlardan) ayrıça esgerme yaray.
Bütün yaşawunda da, ilmu yaratıwçuluğunda da professor, doktor Faxrettin Kırzıoğlu özünü bütün yürek bawları bulan Dağıstanğa, ayawlu qumuqlarına çeçip alıp bolmasday baylanğan edi. İlmudağı birinçi abatlarından tutup da ol özünü ata-babalarını tarixi bulan maşğul bola edi. 1942-nçi yılda İstambulnu arxiwlerinden izlep-axtarıp tapğan qol yazıwlağa asaslanıp, ol Tarğu şawxallanı tuxum tarixin, tamurların gunlar, xazarlar bulan baylayğan maʼlumatları bulanğı "Şawxallanı taypası" ("Shavhallarin soyu") degen giççi oçerklerin "Cinaralti" degen curnalda basmadan çığardı. Faxrettin Kırzıoğlu 1952-nçi yıl İstambulda basmadan çıqğan "Dadam-Qorqut Oğuznameleri" ("Dede-Korkud Oguznameleri") degen ilmu kitabında birinçiley bolup bu oğuz-qıpçaq eposunda "Şawxal-Melik" degen titulu bulan qumuqlanı başxanı esgerilegenin malim etdi. Tarixçi Ahmet Cewdet soñ bolup da şawxallarıbıznı XVIII-nçi asrudağı yaşawların suratlayğan wa İstambulda "Nuriosmaniye" mejitni kitapxanasında hali de saqlanıp turağan "Risale-i Ahwali Dağıstan..." tarixi asarnı da ilmu arağa giyirip qıymatlağan ol edi.
Professor, doktor M. Faxrettin Kırzıoğlu Dağıstannı, qumuqlanı tarixine baylawlu etgen ullu qulluqları bular bulan da bitmey. Ötgen asrunu 90-nçı yıllarında basmadan çıqğan "Qıpçaqlar" (Ankara, 1992 y.) degen kitabına yañı tarixi maʼlumatalar bulanğı "Dağıstan/Lari-Oğuznamelerinde Qıpçaqlar/Qumuqlar" wa "Dadam-Qorqut Kitabında Qıpçaqlar" degen bölükleni qoşup, ol qumuqlanı wa qıpçaqlanı tarixin birdağılay da tolumlaşdırdı, qumuq şawxalları araplardan tügül öz gun-xazar ata-babalarından bolğannı wa olağa İran şahı Anuşirwannı (539-579) dewüründen tutup "Sahib as-Sarir" yani "tax yesileri" dep aytılağannı isbatladı.
1993-nçü yıl Türk Tarix Qurumu basmadan çığarğan <Osmanlılılanı Kawkaz ellerindegi yelewlerini tarixi (1475-1590 yy.) degen kitabın professor, doktor M. Faxrettin Kırzıoğlu ata-babalarını esdeligine bağışlağan. On iç cıltında bulay sözleni oxuma bolabız: "Kars Kalesi Dizdari olan Ana-Dedesi, Dagistan'da (Kumuk-Eli'nin) "Cungutey" kesiminden gelen Rahmetli Babam Kirzioglu Mehmed Dervis Efendi'nin Aziz ruhuna armagan. Doc.Dr. M. Fahrettin Kirzioglu".
İñ artdağı zamanlarda da ol özünü ullu çağına da qaramaylı, bir şairibiz de yazğanlay, "qartlığına etmey heç de mükürlük" "men yazmasam, kim yazajaq, kim axtarajaq" degen qastda yaşay edi. Artdağı kitabı da onu "Tarixçe-i Qazawat Dağıstan" (Tarihce-i Gazavat Dagistan) boldu.
Professor, doktor M. Faxrettin Krızıoğlu ilyaqlı, gelişli, haq gerti busurman, qumuq xasyatı bulanğı asil adam edi. Onu bulan biz 1993-nçü yıl Nawruz bayramı günü, 22-nçi martda, Antalyada tanış bolduq. O gün gertidenden de bir asil gün edi: Antalya şaharında Türk Dünyasını I-nçi qurultayı ötgerile edi. Bu gün, uzaq asrular boyunda dazular birin-birinden ayırıp,yarplaşdırıp turğan insanlar bir-birine tabuşağan, quçaqlaşıp, hallaşıp, yüreklerin yandırıp turğan hasiretligin basdırağan gün edi. "Haza Nawruz günü mubarak!" edi. Esimde bar, qurultayda qumuqlardan Salaw Aliyew minbarğa (tribunağa) çığıp söylep bite-bitmey, nizamğa qarayğanlağa da tıñlawsuzluq görsetip, bir-neçe yaş-ullu adam oğar bağıp çapdı, qurşap alıp, gezikletip quçaqlay, salamlaşa başladılar. Bular gözlerinden ağağan bürtük-bürük aççı gözyaşların yaşırma da qaramadılar, bolmadılar. Şo adamlanı birisi — Allah rahmat etsin! — Faxrettin ağawubuz, qardaşıbız edi! Ol qurultay bitmey turup, biz samolet bulan yolğa çıqmay turup bizden ayrılmadı. Şo mubarak günleni birinde mağa Faxrettin-ağa şo zaman yañı basmadan çığıp turağan "Qıpçaqlar" degen kitabın awtografın da yazıp sawğat etdi. Hali qaytıp onu sözlerin oxuyman: "Dagistan/Kumuk Eli'nden Soydashim ve Boydashim Muhterem Kamil Aliyev Beg'e. 22.III.1993. Kirzioglu".
Mundan soñ men Türkiyağa getip, Ankarada turağan wa işleygen waqtimde professor Kırzıoğlu bulan har türlü konferensiyalarda, simpoziumlarda yoluğup hallaşmağa imkän boldu. Har yoluğuwda onu mağa (oğar menikinden ese) sorawları köp bola edi. Qumuqlağa, Dağıstanğa, Cüñüteyge baylawlu menden köp zatnı bilme hasiret edi. Ata-babalarını yurtlarına getip, görme bolmayğanına talçığa edi.
Qırzıoğlunu rahmatlı Nebahat Xanımdan üç ulanı bar. Bulanı ullusu bolağan Mehmet İlgar (1950) İsparta Suleman Demirel Uniwersitetini arxitektura bölügünü professoru. Ortançısı Kazim Dede Korkut (1951) Ankara şaharnı yurt xozäystwo masʼalağa qarayğan idarasında injener bolup işley wa giççisi ulanı Seyfettin Kürşat (1956) bir qurumda tarjumaçı bolup çalışa.
Yeri tolturulmajaq ullu alim, tarixçi wa türkolog bolğan professor, doktor M. Faxrettin Kırzıoğlu Günçığış Anadolunu (Türkiyanı), Kawkaznı tarixini wa bu yerlerde yaşayğanlağa baylawlu axtarıwlanı uztazı hisapda belgililidir. Ol yüzler bulanğı ilmu maqalalanı, kitaplanı awtoru. Bu, ozoqda, ullu ilmu warislik, tarixi xazna. Faxrettin Kırzıoğlu tarixi wa türkologya tarmaqda yürütgen axtarıwlar, hazirlegen kitaplar ilmu dünyasında ör qıymatlağa yes bolğan edi. 1993-de oğar 1992-1993-nçü yıllarda basmadan çıqğan kitapları uçun Türkiyada iñ ullu wa sıylı sanalağan Osman Turannı atındağı premya tapşurulğan edi.
Hali Ol bizden daimge ayrıldı. Amma onu sıylı atı türk milleti, qumuq milleti bulan birge daim de yaşajaq. Allah rahmat etsin. Qaburu nürlü, makanı cennet bolsun. Ondan qalğanlağa sawluq wa saburluq tileymen.
Opublikowano: Gazeta "Yoldaş"