Dağıstannı lapda ullu tarixi muzeyini qañalı qapularını aldında qarawulçular yimik, qaburğalarına eki başlı qaraquşnu suratı yasalğan, ullu, bırınğı toplar qatıp toqtağan. Olanı etilgen küyüne qarap, aldınğı temir ustalanı bajarıwluğuna, hünerine hayran bolasan.
– Bu qaysı dewürden qalğan sawutdur? – dep sorayman muzeyni qulluqçusuna.
– Mekenli küyde aytıp bolmayman, tek general Yermolownu zamanlarından qalğandır dep esime gele,– dedi ol.
Yermolow degende: «Oh gawurlar (toplağa aytaman), xıylı günahsız adamnı qırğansızdır»,– dep oylaşdım, ustalardan da şossahat göñüm çıqdı.
Sawutnu da yerinde qoyup, muzeyni Kawkaz dawğa bağışlanğan zallarından aylanaman. Har tamdan, har müyüşden degenley Şamilni wa paça generallanı suratları qarağan. Qutğarıp sama qoymağanmanmı eken dep, bir bolğan zalğa qaytıp baraman, qumuqlanı sesin izleymen. Atı-çuwu da yoq.
Aldanoq aytıp qoyayım, meni yimik muzeyge gelme süysegiz, mundağı özge dawlağa bağışlanğan stendlerde de milletibizni hızın izlep, zamanığıznı zaya etip awara bolmağız. Masala, araplanı Dağıstanğa etgen çapğınları esgerile, olağa 150 yıllanı uzağında qarşı yabuşup turğan xazarlanı-qumuqlanı atı sama tutulmay.
Yada başğa misal. Pötr paça kim ekenni bilesizçi. Dağıstanlı hakimyat qumuq milletni menligine tiyegenin bile de turup, ol yelewçüge esdelikler sala, oramlağa atın qoya. Muzeyni qulluqçuları da Pötrğa abur-sıy etip tügül, hakimlege yaramaq uçun orus paçağa bağışlap xıylı suratlar ilgen, maqtawlu kalimalar yazğan. Şolanı birisin esgerip qoysam da tamanlıq etedir dep esime gele. Tamnı şaylı yerin qurşağan ullu stend. Oxuyman: «Kawkazda bolğan yolawçular». Tüpde atları da esgerile: Belazuri, Marko Polo, Oleariy, Çelebi wa olağa qısdırılıp, lap artda Pötrnu suratı da salınğan. Sayki qumuq yurtlanı dağıtğan yelewçü bolmağan, yolawçu bolğan.
Yaxşıçı men az-köp busa da milletibizni tarixin bilegenim. Mağa şu qaydalı yalğan, ters kalimalar batmay. Üstewüne, kitaplanı, gazetleni betlerinde, muzeylerde şolağa qarşı bolğan sayın, ötgen dewürleni dağı da yaxşı bilmege, üyrenmege iştahlanaman.
Meni başğa oylar talçıqdıra. Muzeyge aslu halda sawlay klaslar bulan şkolalanı oxuwçuları gele. Bırınğı zamanlanı esin saqlama borçlu bu ojaq el süyüwçüleni tarbiyalayğannı ornuna, tarixi esin tas etgen, yetti atasın tanımayğan, aburlamayğan naslunu ösdürmeymi? Bu yerde men iş etip soraw işara salaman. Nege tügül, bizin paçalıq muzeyibiz bek tiziw muzey dep aytağanlar da bar. Şonda barğan har adam özü uçun özü hasil çığarsın.
Tüzü, yalğançı bolma süymeymen. Zaldan-zalğa yürüy turup, tamğa ilingen qabalaynı tübünde, ne busada, qumuqlanı atı esgerilegenin gördüm. Qumuqlar türk qawumdan ekeni aytılmasada, sanawğa 267 miñadam bar dep yazılğan (haqıqatda 500 miñe yetişip tura). Aslu halda haywançılıq wa topuraqçılıq bulan maşğul xalq. Aldağı dewürlerde tuz wa nap da çığara bolğanbız. Dağı muzeyni ilmu qulluqçuları yazma, qoşma zat tapmağan.
Ata-babalırıbıznı asrudan-asruğa sınaw toplay turup, tarixsiz adam – tarıqsız adam dep aytıp gelgeni nehaq tügül. Şo sayalı tarixibizni tamurları qurumasın wa tarıqsız adamlağa aylanmas uçun har yurtda bolğandan qayrı, ullu Milli muzeyibiz açılma gerekmeymi? Milli teatrlar, milligazetler bar çı. Nege Milli muzeyler bolma yaramay?