Manay Alibekow şair wa etnograf, qumuq adatlanı cıyğan adam hisapda belgili. Onu 1925-nçi yılda çıqğan birinçi kitabında şiʼru wa poemaları bulan yanaşa "Qumuqlanı adatları" da berilgen.
Axtarıwçular bildiregen küyde, Manay Alibekow (yaşaw tarxları: 1861-1920 yıllar) özünü warisligin özü basmağa hazirlese de, sawunda kitabın basmadan çığıp görme nasip bolmağan. Ol gerti dünyağa göçgenli az da getmey, "Manay Alibekzadeni macmua asarı" degen at bulan onu warisligi oxuwçulağa yetişgen.
İñ awwalda kitapnı tizilişi tergew tarta. Başlap M. Alibekow cıyğan, tizgen, basmağa hazirlegen "Qumuqlanı adatları", soñ özü yazğan poezya asarları berile. Asarlanı bulay yerleşdirmekge özü awtor sebep bolğanmı, nede bu kitapnı tizgen dep görsetilegen o dewürdegi yazıwçu, dramaturg Mikayıl Qanbolatow toqtaşğanmı, bizge belgisiz, amma, neçik bolsa da, kitapnı bu qaydalı tizilişi M. Alibekownu yaratıwçuluğunda "Adatlar" ahamyatlı yer tutağanın görsete. Bu pikrunu az da getmey, 1927-nçi yılda belgili qumuq adabyatçı Temirbolat Biybolatow "Qumuq adatlanı" orus tilge tarcuma etip, airı kitap etip çığarğanı da isbat ete.
Qumuqlanı adatları toplanıp, üyahlü, camyat yaşaw yol-yoruğun şo dewürge göre bolğança geng qurşap suratlanmağı wa bir nizamğa salınıp çıqmağı maʼnalı bolhan wa şo maʼ-nasın hali de tas etmegen. Nege desegiz, qumuq adatlardan taba qumuq xalqnı milli dünya qarawları, milli öztöreçeligi, milli ruhu, bay edep-qılıqları wa ayroqda toqtaşğan, sudda-duwanda mekenli çeçilegen hukuki zakonları barlığı — xalqnı camyat ösüwünü, hukuki-prawo kulturasını ör darajasın ariw görsete. Manay Alibekow tizgen adatlardan, qumuqlar bırından gelegen, toqtaşğan camyat nizamı bulanğı, çarlanğan-bilenlengen adat — zakonları bar mekenli bir xalq ekeni açıq bola.
"Qumuqlanı adatları" eki ullu bölükge bölüne: birinde — adatlar, aslu halda zakon güçü barları, birewüsünde — "Qumuq toyda" — toyğa baylawlu adatlar, yol-yoruqlar suratlana. Birinçi bölükdegi adatlar da ayrı tarmaqlağa bölüneler: masala, adam öltürse, uru etse, yara salsa, qız qaçırsa bolağan adatlar. Asarını başında, awtor bildiregen küyde, bu esgerilgen işler, cinayatçılıqlar inqılapdan aldağı dewürdegi duwanlarda-sudlarda (mekenli aytğanda, şo sudlar sovet dewürnü başlapğı yıllarına yerli yürülüp turğan) adatlağa göre çeçile bolğan. Olar bulan yanaşa satıw-alıw, yer-mülk masʼalalar, qatın almaq wa salmaq, warislikni paylaw, zina etmek wa bir neçe özge işler şariatğa asaslanıp çeçile bolğan. Bu pikruha tayanıp, özü M. Alibekow kitabın basmağa hazirleygende adatlar hukuki dokument hisapda ahamyatlı bolğanın aytma tüşe. Ozoqda, örde aytılğan küyde, bugün olanı maʼnası biraz başğa.
Adam öltürmek lap ullu cinayatğa göre, adatlar şondan başlana. Qumuq adatlar görsetegen küyde, sovet dewürde biz san etmeygen biy taypanı aldınğı zamanlar rolü ullu bolğan. Eger kim busa da birew qolundan xata çığıp gişini öltürse, biyni üyüne barıp qamala bolğan, biy de onu qanlılarından, arasında maslahat boldurulğança, yaqlama-saqlama gerek bolğan. Eger biy şo borçun kütüp bolmasa, qanlıları onu üyüne girip qamalğannı öltürse, şo biyni el arada aburu taya bolğan.
Manay Alibekow gişi öltürse yaraşıwluq, maslahat ne yolda yürülegenin, neçik tölewler bolağannı, qan qardaşlıqnı yoruqların tındırıqlı küyde añlata. Ondan qayrı, "Qumuq adatlarda" yaşawda bolma bolağan, qardaş qardaşnı öltürse, adam yaradan, yada it xabıp ölse, qız qaçırsa, yada onu xorlasa, uru etse wa şolay başğa ahwalatlarda bolağan adatlanı har kim añlap bolağan küyde, açıq etip yazğan.
Adatlanı barın da qurşama bajarılmasa da, olanı bir-birlenrin esgerme yaray. Misal uçun, gişini öltürgen adam ölgenni qardaşları özün geçse, o olağa qan qardaş bolup, öz ömüründe şo tuxumğa boysınıp turma gerekli bolğan. Geleşingen qıznı urlamaq bek ayıplı işlerden sanala bolğan, şolay zatnı etgen qanlığa teñ bola bolğan.
Adatlarda "ayhaq", "tüsew" degen sözler qollana. Ayhaq demek, şahat demek bola. Urunu etegenleni görgenmen degen adamğa, görgenin isbat ete busa, duwan etegenler inanma gerek bolğan. Tüsew degen zat orusçağa aylandırğanda, prisäjnıy degen zat. Malı urlanğan adam özü tüsewleni görsete bolğan. Şolar duwanda ant etse, malı urlanğannı duwan yanın tuta bolğan. Ayhaq özün tanığannı süymese, onu ornuna başğa adam tüsew bolup, onu atından duwanda ortaqçı bola bolğan. Adatlarda aytılağan küyde, tüsewler bir neçe bola bolğan, tek olanı sanawu 12-den artıq bolmay bolğan.
Qumuq adatlarda qollanağan ayhaq, tüsew wa ayroqda tüsewleni sanawu wa xıylı özge añlatıwlar, haligi zaman aldınğı hukumatlarda yürülegen sud sistemağa ajayıp oşayğanın görsete. Demek, haligi zaman iñ de tiziw dep sanalağan duwan qaydalar qumuqlarda, bizin adatlar şahat etegen küyde, xıylı tezde qollana bolğan eken. Şo da milletni camyat ösüwünü ör darajasın isbat etegen bir dalil bolup toqtay.
"Qumuq adatlarda" yazılğan ahlü aradağı edepler, yol-yoruqlar da tergew tartmay bolmay. Qatıñişi, eri neçaqı geçikse de, ol üyüne qaytmay turup, yuxlama yatma çı neçik de, töşek salma da köp ayıplı işlerden sanalğan. Ondan qayrı, atası gişi göregende yaşın qoluna tutmaq edepsizlik yimik görüngenden qayrı, qatınlar da yat erenler bar yerde yaşı yılasa da, qoluna almağanlar. Erenler aş etegen üyge yada qatın turağan üyge öz ömüründe bir de girmey bolğan.
Qumuq adatlar, bir-bir edepler bugünlerde unutulup, haligi yaşawğa qıyışmay görünse de, olanı ahamyatı ullu. Birdağı takrarlap aytayıq, adatlar qumuqlar mekenli toqtaşğan, har-bir paçalıqnı, hukumatnı belgisi bolağan duwan-zakonları bolğan, isbatlı bir xalq ekenine şahatlıq ete.
"Qumuqlanı adatları" haqda söyley turup, olağa baylawlu bir masʼaladan qaçıp bolmaysan. Alimleni birleri "Qumuqlanı adatların" Manay Alibekow yazmağan, Mahammat-Apendi Osmanow yazğan dep toqtaşdıra. Tüzü, adatlağa baylawlu yazğan degen söz onça qıyışmay. Munda cıyğan, tizgen, basmağa hazirlegen dep aytma tüşe.
Masala, belgili dağıstan tarixçi Abuş Baymurzayew orus tilde çıqğan "Dağıstannı XIX-nçu yuzyıllıqnı ekinçi yartısındağı camyat pikrusunu tarixinden" ("İz istorii obşestwennoy mısli Dagestana wtoroy polowinı XIX weka". Maxaçkala, 1965), Zabit Akawow özü basmağa hazirlegen, M-A. Osmanownu "Dünya bizge iyerir" degen kitabına yazğan "Betaçar" atlı girişiw sözünde şo pikrunu mekenli isbat etme urunalar.
Başındanoq aytayım, "Qumuqlanı adatlarını" awtoru Manay Alibekow tügül dep geltirilegen daliller meni inandırmay. Şo dalilleni barın da göz aldan geçirme bu maqalada bajarılmasa da, bir-neçesine tergew baqdırmay bolmayman.
İñ başlap aytma tiyişli göregenim: Abuş Baymurzayew bulan bir ilmu idarada işleme nasip bolup (o 1990-nçı yıllar edi), mağa "Qumuq adatlanı" axtarma tapşurulğanda, alim yoldaşımnı pikrusu da belgili ekenge göre, şo soraw bulan ohar yoluqdum. Abuş misgin özü yañılış bolğanın, "Qumuq adatlanı" awtoru Manay Alibekow dep bildirdi. Meni bu sözlerime inanma da yaray, inanmay qoyma da yaray, nege tügül Abuş Baymurzayew örde esgerilgen pikrusun geri urup yazılğan maʼlumatlar halige tabılmadı. Şonu uçun onu dalillerine de cawaplanma tüşe.
Şo dalillege girişgençe, Manay Alibekownu kitabın tizgen Mikayıl Qanbolatow, axtarıwçular yazağan küyde, M. Alibekowğa da, M-A. Osmanowğa da qardaş tiyegen adam bolğan. Özü de adabyatçı, eki de awtornu zamandaşı "Adatlanı" awtoru kim ekenni bilmey bolğanı, yada, misal uçun, awtoru Osmanow ekenni bile turup, olanı M. Alibekownu kitabına iş etip qoşğan degen oylar şeklik tuwdura. Ekinçi pikruğa baylawlu, M-A. Osmanow da başlapğı sovet yıllarda belgili adabyatçı sanala bolğan, aradan bir yıl getip, 1926-nçi yılda onu kitabı da basmadan çıqğanın unutma tüşmey.
Axtarıwçular M-A. Osmanow qumuqlanı adatların cıya bolğanğa asaslanıp (munda M-A. Osmanow Peterburgda dars beriwçü bolup işleygende öz eline folklor, adatlar cıyma yiberilgen degen arxiv maʼlumatlar görsetile, özü M. Alibekow M-A. Osmanowha bağışlağan şiʼruda ol qumuqnu adatın yazğan degen şahatlığı da geltirile), "Qumuqlanı adatları" degen asarnı da onu atına baylama tüz göre. Buğar baylawlu, qumuqlanı adatların cıyğan, basmadan çığarğanlar az bolmağannı, M-A. Osmanowdan alda da bolğannı aytma tüşe. Masala, adatlanı birlerin D-M. Şixaliyew özünü "Qumuqnu qumuqlanı haqında xabarı" ("Rasskaz kumıka o kumıkax") degen işinde yazğan; qumuq adatlağa bağışlanğan ayrı ilmu işler XIX asruda yazılğan, basmadan çıqğan: "Adatı citeley Kumıkskoy ploskosti" (SSKG. Wıp. VI. 1872), "Adatı şamxalstwa Tarkowskogo i xanstwa Mextulinskogo" wa başğaları. Şo zaman özge dağıstan xalqlanı da adatları cıyılğan. Şo sayalı adatlar cıya bolğan dep aytıp, bu asarnı (bu asarnı dep ayrıça tergew beremen) awtoru etip M-A. Osmanownu görsetme qıyışmay dep esime gele.
"Qumuqlanı adatları" "Adatlanı yazmaqda paydalanğan yerlerim" degen bayanlıqdan başlana. Soñ "Bir-eki söz" degen birdağı girişiw söz gele. "Bir-eki söznü" tübünde M. Alibekownu atı berile, birinçi girişiw atsız qala. Örde esgerilgen alimler birinçi girişiw söz M-A. Osmanownuki dep bildire, daliller de geltirme qaray. Munda adatlanı awtoru olanı üç adamdan sorap yazğanman dep bildire wa atların — G. Bekmurzayew, A. Açaqanow, A. Umaxanow dep görsete. Adatlanı M. Alibekow yazğan busa, M-A. Osmanownu atı nege esgerilmeygeni, alimler de aytğanlay, gertiden de, oylaşdıra. A. Baymurzayew bu girişiwnü M-A. Osmanow yazğan busa da, nege ol özünü atın aytmağan eken degen sorawnu da sala wa şoğar cawap hisapda Mahammat-Apendini salamatlığın görsete.
Aslu halda bu birinçi girişiw söz tuwdurağan bu pikrular wa "Qumuq toy" degen bölükde M-A. Osmanownu şiʼruları berilgenlik "Qumuqlanı adatları" M-A. Osmanownuki dep aytma yol bere. Tek şo girişiwde awtor yañız üç adamnı atın esgerse de: "Eşitgenler-görgenlerden sorap (demek, üçew bulan dazulanmay), esgiden yazılğan kağızlanı izlep tabıp, güçüm yetgen çaqı zatnı durus degenlerin yazğanman", — dep bildire. Olay bolğan soñ, "eşitgenleni-görgenleni" arasında M-A. Osmanow da bolma yaray. Wa ayroqda tergew berme tiyişli yeri: awtor "esgiden yazılğan kağızlanı" qollağanın yaşırmay, şo arada M-A. Osmanownu yazıwları da bolma yaray, bu girişiwde de olar berilip qalma yaraydır dep esime gele.
Söylenegen girişiw söz M-A. Osmanownu qolu bulan yazılğanlıqğa lap aslu isbat hisapda "Betaçar" degen ilmu işde esgerilgen. Açaqan Açaqanow, arxiv dokumentler görsetegen küyde, Manayğa 7-8 yıl bolağan zamanda geçingen dep bildirile. M. Alibekownu tuwğan yılı 1861-nçi yıl dep alsaq, onu ölümü 1868-1869-nçu yıllağa gele. Olay bolğan soñ, ozoqda, 7-8 yıllıq M. Alibekow A. Açaqanowğa sorap yazdım dep aytma bolmas edi. M. Alibekownu 150 yıllığın belgilewge baylawlu bolup biz Dağıstan arxiwge soraw yiberdik. Bizge gelgen cawapda: "Açakanow Açakan Abdulowiç, glawa semi — 60 let, zemledeles, slujebnıy deputat Xasawürtowskogo gorskogo slowesnogo suda <.. .>",- dep bildirile. Demek, o 1868-1869 yıllarda çı neçik de ölmegen, ol 1896-1897-nçi yıllardağı xalqnı hisap alıwnu waqtisinde de saw bolğan. Olay bolğan soñ bu dalil de kürçüsüz bolup toqtay.
Ondan qayrı, bu girişiwnü M. Alibekow yazmağan, M-A. Osmanow yazğan dep toqtaşdıra busaq, tuwağan sorawlar az bolmay. M-A. Osmanow şo zamanğı adatğa göre etilegen sudda işlegeni belgili (o zaman töreçige deputat dey bolğan). Soñ da, Tarğu şawxallıq güçden tayğanda, o adatnı, şariatnı yaxşı bilegen aburlu adamğa sanala bolğanğa göre, warislikni durus paylawğa haligi Buynaksk şaharğa çaqırılğan bolğan. Sudda, duwanda adatğa göre töre gese gelgen adamğa, palanlardan sorap yazdım demek qıyışamı eken? Ozoqda, soramaq ayıp tügül. Ayroqda, bizge arxiwden gelgen kağızlar görsetegen küyde, sorağanlardan biri Abdul Umaxanow ondan 6-7 yıl giççi bolğan (1896-1897-nçi yıllardağı perepisni waqtisinde oğar 50 yıl bola). Şonça aburlu, belgili, özü de adatğa göre töreçi, özünden şaylı giççi adamğa sorap yazdım dese, oylaşdırmay qoyamı? Gene de aytayım, soramaq ayıp tügül.
Söznü uzaq etmey aytma süyegenim: M-A. Osmanow da, M. Alibekow da yañız qumuq adabyat bulan dazulanmay, xalqıbıznı tarixinde görmekli yer tutağan adamlar. "Qumuqlanı adatlarına" göre göterilegen awtorluq masʼalä olanı bir-birine qarşı salağan yimik de çalına. Şo sayalı bu laqır yol-yoruqğa onça qıyışmay. Olar bir-birine abur ete bolğanı, M. Alibekow M-A. Osmanownu aldında, onu qanat tübünde ösgeni belgili. Awtorluq masʼalä göterilme yaray mekenli isbatlar bolsa, misal uçun, mekenli birewnü qolu bulan yazılğan tekstler arağa çıqsa. Özge laqır kürçüsüz bolup toqtay.
"Qumuqlanı adatlarını" ahamyatı ullu, awtoru kim bolsa da, masʼalası başğa. Olanı bugüngü oxuwçuğa tiyişli küyde añlatmaq, xalqıbıznı ruh, qılıq, edep baylığına tüşündürmek wa başğaları.
"Qumuqlanı adatları" — bizin xalqnı milli esin, milli dünyasını öztöreçeligin ariw görsetegen, politika, camyat darajası tiziw bolğanın isbarlayğan asarlardan biri. Adabyat, tarixi maʼnasından qayrı, onu xalqnı milli tamurların bekleşdiregen alamatı bar. Şo sayalı da "Qumuqlanı adatların" tiyişli küyde qollamaq, oxuwçulağa yaymaq masʼalası albetge çığa.
"Yoldaş", 18-11-2011