Borağanda (Güydürmes rayon) qumuqlanı birinçi milli-madanyat birligi (nasionalno-kulturnaya awtonomya) quruldu, oğar «Töre» degen at qoyuldu.
Qurumnu başçısı Zaurbek Bikinin bulanğı laqırlaşıwnu oxuwçulanı tergewüne berebiz.
* * *
– Ne uçun qurduğuz bu milli-madanyat birlikni (MMB)? Yaray busa, muratlarığıznı haqında bir-eki söz aytığız.
– Bizin milletni gelejegi bolsun uçun, özübüznü tilibizni, madanyatıbıznı, tarixibizni wa başğa qaydalarıbıznı, bizden üzülüp qalmay, gelejek cahilleribiz de bilsin uçun. Allah buyursa, bu MMB-da biz cahilleni başğaça işlesin dep cıyajaqbız, getgen zamanlarda etilgen xatalanı esde saqlap, gelgen zaman beregen imkanlıqlanı qollap, alğa barsın dep.
Özübüznü içibizde talaşıp turmay, tışğa çığıp, tışda bar imkanlıqlanı bizge paydalı etmege de süyebiz. Bilim wa til proyektler lap da başlap kütülejek, olağa baylawlu bir proyektni yaşawğa çığarmaq uçun hali busahat maşğulbuz.
– Rusyadağı birinçi qumuq MMB Borağanda quruldu. Neçik esigizge gele, başğa yurtlarda, şaharlarda qumuqlar awarasız yaşaymı yada nedendir bu madanyat harakatdağı çolaqlıq?
– Başğa qumuqlanı hallarına teñleşdirip qarasa, borağan qumuqlanı bir ayrı problemibar. Bir yaqdan qumuq degen zat yañız Dağıstanğa baylawlu, bir dağı yaqdan, biz yaşayğan Mıçığış Respublikağa birmilletli yer dep onu köp söge. Olay bolğan soñ, biz yoq bolup qalabız, şo hal, ozoqda, bizin qayğırta. Biz munda göçgen xalq da tügülbüz, Allahnı yaxşılığından az da tügülbüz, hukumat beregen sanawlağa göre yigirma miñge yuwuq qumuq yaşay Mıçığış Respublikada. Olay bolğan soñ, biz respublikanı içinde çi neçik de, tışında da bu yerli qumuqlarbız dep bildirmege gerekbiz.
O bolmay da, biz añladıq olturup turğandan qulluq bolmajağın, olturup turağan – aqğan. Bizin ağıp, getip, yoq bolmağa xıyalıbız yoq, Qapqaznı lap da ullu eki Terik wa Süyünç degen özen boylarında yaşay busaq da.
– Güydürmes rayonda toqtamağa xıyalığız barmı? Yada Süyünçqala wa Şelkow rayonlardağı qumuqlağa kömek etip, orta bir MMB qurajaqmısız?
– Qalmajaqbız, ozoqda. Süyünçqala rayonda biz kömek etmege hazirligibizni bildirdik, onda da bir camyat quruldu, hali kağızda şo qurumnu yaşawğa çığarma qarap turabız. Allah buyursa, Şelkow rayonğa da çığajaqbız, onda yaşayğan noğay wa tatar qardaşlarıbız bulan da aralıq tizejekbiz.
– Qumuq tilni qollanıwu bulanğı Mıçığış Cumhuryatda iş neçikdir? Sizin proyektlerde qumuq tilge baylanğanları prioritetli bolajaqmı?
– Qumuq til bulañı küy bizde Dağıstandan qolay dep esime gele: maktaplarda qumuq til wa adabyatdan darslar berile, qumuqça bilmey dep men Terik boylu qumuqlanı arasında birewnü de görmegenmen, Allah tek görsetmesin olayın gelejegibizde de. Amma etilmege gerek köp zat bar. Sovet zamanlarda Abas Mamayew qumuq til wa adabyat bulanğı halnı bir darajağa göterdi, hali biz onu dağı da örge götermege gerekbiz.
Bizin birinçi proyektibiz tilge wa adabyatğa baylanğan. Biz 25 qumuq belgili yazıwçunuasarların ayırdıq, olanı oxusun dep olardan şort-list etdik, olanı elektron küyde süyegen gişi bizden alıp bola. Gelegen yılnı başında yaxşı bilim görsetgen cahilleni Türkiyağa oxuma yiberejekbiz.
– Ne tarix proyektler bulan maşğul bolmağa negetlerigiz bar? Olanı başlap yaşawğa çığajaqları bussahatğa belgilimi?
– Ozoqda, bussahat biz oydabız, neni bulan lap başlap maşğul bolayıq dep. Men añlayğan küyde, til, tarix proyektler bek ahamyatlı. Bizde tarixni biliwi bulan hal bek osal, o sayalı şoğar yuwuq arada bağarbız.
Negetleribizni haribiz yazıp, ortağa salıp söylep, ondan bir açıq wa belgili iş muratlar etmege süyebiz.
– Rusyanı başğa yerlerinde turağan qumuqlar bulan wa tışda, yat ellerde turağan qumuqlar bulan aralığığızğa ahamyat berilejekmi sizin yaqdan?
– Ayroqda berilejek. Qayda bolsaq da, biz bir milletbiz çi. Özübüznü tilibizni, dinibizni, tarixibizni wa madanyatıbıznı tutmaq uçun bizge birçe oylaşıp, birge işlemege tarıq. O sayalı har bir qurulajaq qumuq birlik bulan biz aralıq tizejekbiz wa bizden bolağan kömekni etejekbiz.
– Şu sizin MMB-de ortaqçılıq etegen harakatçılar ne çağına yetişgen adamlar: aqsaqallarmı, ortaçaqlılarmı yada cahillermi?
– Menden qayrı barı da cahiller, 20-30 yaşındağı ulanlar. Amma bizin yurtda Aqsaqallanı qurumu da bar, olay bolğan soñ bu MMB-ni yürüşü aqsaqallanı purmanı bolmay yürülmes dep esime gele. Gelişiw-qıyışıw zatnı ullular qolay biledir, olanı buyuruwun tezden yaşawğa çığarajağı cahillerdir.
– Mıçığış Cumhuryatda haliden soñ qumuq madanyat tez-tez göz alda bolajaqğa umut barmı?
– Bizin muratlarıbıznı birisi – Mıçığış Respublikada har bir basmada qumuqlanı haqında yazılsın wa görsetilsin. Hali busahatğa biz yoq da yoq dejek, bilmeygen gişi. Şo halnı biz alışdırmağa süyebiz.
– Dewletden (paçalıqdan) kömek bolajaqğa imkanlıq barmı?
– Bolur buğay. Biz etegen iş dewletge kömek bolğan soñ, bizge dewlet de paydalı bolur. Biz respublikada har paçalıq ojaqlardığı camyat qurumlağa özübüznü wakilleribizni salmağa süyebiz, imkanlıqlardan quru qalmayğan küyde, har zatnı zamanında bilegen küyde.
– Borağanlı qumuqlardan iristonlu(osetyalı) wa dağıstanlı qumuqlağa bu madanyat harakatçılıqğa baylawlu aytmağa yada yoramağa süyegen zatığız bar busa, seslenigiz.
– Madanyat yolda birleşeyik, qısılğan yumuruqday qattı bolup, aldıbızğa gelegen balahlağa birçe qarşı turayıq! Öz tilni wa madanyatnı aburlayıq, unutmayıq, ömürü uzaq bolsun dep aslam abatlar alayıq.
Laqırlaşıwnı yürütgen Ramazan Alpaut.