Şunda «mifler» demey, «yalğan xabarlar», «aytdı-quytdular» demege de yaray edi. Tek biz sözübüz gertilikge, ilmuğa yuwuq bolğannı süyebiz, şonu uçun «mif» degen xalqara terminni qollamaqnı tiyişli gördük.
Dağıstannı xalqlarını arasında qumuqlanı haqında çaqı köp söylenegen dağı xabar bar busa, tamaşa. Şo da sebepsiz tügül: Dağıstandağı barı da aslu ahwalatlar Qumuq tüzde yürüle wa har millet qumuqlar bulan tolu razileşiwge gelip bitmey. Şo sebepden de har türlü mifler çığarıla. O mifleni birlerin iş etip yayağanlar bar, özgeleri har türlü sebeplerden tuwuluna. Şolanı aslularını üstünde toqtayıq.
Milli masʼalanı örçükdürme süymey edik: tek biz şo mifleni üstün aça turmasaq, özübüz de, bizden soñ gelejek naslular da şolağa inanma başlajaqlar. Şolağa inanmaqlıq busa – milletni ölmegine teñ.
Birinçi mif: «Qumuqlar gelginçi xalq»
Sayki, qumuqlar haligi yaşayğan yerine moñollar bulan gelgen wa bizin watanıbız Tümende, Altayda, Orta Azyada…
Bu mif taw xalqlar tüzge göçme başlağanda tuwulunğanı toqtaşdırılğan. Az-maz sama tarix ilmuda atı bulanğı alimler şu toqtaşdırıw kürçüsüz ekenni neçe keren de ayan etgenler.. Biz – neçese yüz yıllanı uzağında Kaspiy deñizni boyunda orunlaşğan yerli xalqbız. Şo haqda tış paçalıqlı da, rossiyalı da alimler tındırıqlı daliller geltirip, neçese tomlar yazıp da çığarğanlar. Tek busa da mif yaşay. Lap da yamanı – bizin milletni bir-bir wakilleri de şoğar inanma hazirler. Bu giççirek maqalada şo mifni geri urağan barı da maʼlumatlanı geltirme bajarılmay. Tek gertini bilme süyegen gişige İnternetde «kumukia.ru» degen saytğa girip, tarixni bölügüne qarasa, barı da şo temağa baylawlu maʼlumatlanı tapmağa bola.
Ekinçi mif: «Qumuqlar – osal xalq»
Ne dep aytayıq, başğalanı bilmeybiz, tek biz şo toqtaşdırıw bulan razi tügülbüz. Razi bolsaq da, bolmasaq da, şu qaydalı xabarlar yayılıp tura. Tarixibizge baqsaq, qumuqlar dewürleni boyunda öz topurağında araplar, moñollar, oruslar, persler wa özgeleri bulan yabuşa turup, utup-utdurup, dağıtılıp, soñ dağı da ayaqğa turup, bugünlege yerli saqlanğan, çınıqğan xalq.
Şu mif artdağı 20-25 yılnı içinde tuwulunma başlandı. Gertiley de, 90-nçı yıllarda bir-bir xonşu milletler bulan tuwra qarşı turuwda qumuqlanı hislerinden haqılı artıq çığıp, qan tögülüw bolmasın uçun talaplarıbıznı yımışatğan gezikleribiz boldu. Şonu da aslu sebeplerini birisi – qumuqlanı talapları paçalıqnı paydasına (intereslerine) qarşı çığa edi. Şolaylıqda biz paçalıqğa qarşı turup, birisiler onu yağı bolup, haqıqatda paçalıqğa utdurğan bolabız. Ekinçi sebep – elitabıznı awadan yanı millet bulan bir tügül edi. Dürlerine netgeni de esibizde.
Ondan qayrı da, qumuqlar erkin topuraqlarında barlıqda-baylıqda yaşap, paçalıqğa da artıq inanıp, haysızlığı artıp, öz-özünü saqlaw instiktin osallaşdırğan. Paçalıqnı taʼsiri, güçü kemip, xalqlar öz yaşawuna özler yes bolma başlağanda, bizin yimik zakonlağa göre yaşap üyrengenlege qıyın boldu.
Bu – ullu masʼalä, onu haqında uzaq söyleme bolar edik. Bizin muradıbız şo tügül, başğa – «qumuqlar osal» degen mifni kürçüsü yoqluğun görsetmek.
Hali barı da umut – yañı naslulağa. Milletni gelejegi olanı qolunda. Olar güçlü bolsa, milletni de gelejegi bar, osal bolsa, yañız olanı osallığı tügül, şonda olanı tiyişli küyde hazirlemegen bizin de ayıbıbız bolajaq.
Üçünçü mif: «Qumuqlar – erinçek xalq»
Ozoqda, tawdan göçüp gelgenler topuraqda işleygen küyge qarağanda, qumuqlar, gertiley de, erinçekler yimik görünme bola. Masʼalanı biraz terenine tüşeyik. Har xalqnı özünü merdeşleri, adatı-qılığı, mentaliteti bola. Tüzlüleni de, tawlulanı da zahmatğa yanaşıwu bir yimik bolmaq da parz tügül. Gelginçi xalqlar taw qısıqlarda topuraqnı qıtlığından har qarış yerni paydalandırıp üyrengen, demek, topuraqnı xadirin bile. Tüzdegi erkin topuraqlardan da olar süyünüp, qanıp bolmaylar. Tüzdegi xalq yerlerin ijarağa da berip, özler yimik topuraqda işlemeygenge olar tamaşalıq eteler wa yerli adamlanı erinçeklege sanaylar.
Örde de esgerilip getgen küyde, qumuqlar kolxoz-sowxozlarda wa paçalıqğa işlep, hakimlikge artıq inanıp üyrengen. Şo sebepden bolma yaray, qumuqlar temirqazıqğa, tümen boylağa paçalıqnı işi bar yerlege işlemege köp getegeni. Har adam özünü hayın özü etegen zamanlar gelgeni bizin xalqğa uzaqdan yetişe busa yaray. Olanı ayrı yeslikge, artıq baylıqğa amıraqlığı, suturluğu da yoq. Birdağı yandan, topuraqnı ijarağa berip, ondan qazanmaq da – iş çi.
Haligi dewürdegi yañı baylanı barısı da degenley, zakonlanı buzup, cinayatçılıqnı yolunda bayınğanlar. Qumuqlanı busa, zakonsuz iş etme yaramay degen zat qanına siñgen. Olar qaçan busa da, hukumat es tabup, cinayatçılanı cawapğa tartajaq degen inamlıq bulan yaşaylar. Zakonlu paçalıqda nizamlı küyde yaşap üyrengen xalqnı kultura, haqıl wa siwilizasya darajası onu «netme de yarayğan dewür gelgen» degen añlawnu qabul etme qoymay. Şo sebepden qumuqlanı yaşawluq halı xonşu milletlenikinden osal, bizin bay wa madarlı adamlarıbız az.
Hasiller
Ozoqda, bizin xalqğa zahmatğa, yaşawluq halın artdırıwğa yanaşağan küyün alışdırsa çı yaxşı bolajaq edi. Xonşularıbızdan da, arekdegi xalqlardan da işge yanaşıwnu, öz qısmatın quruwnu aldınlı qaydaların üyrenme köpden zaman bolğan edi. Tek şo alışınıwnu qumuqluğubuznu tas etiwge tügül, dağı da onu bekleşdiriwge bağışlama gerek.
Bir neçe yıl aldın Kamil Aliyew yaponlanı milli xasyatını, az zamannı içinde işge, öz qısmatına yanaşıwun tübüqaradan alışdırıp yetişgen wa hali de yetişip turağan üstünlüklerini haqında yazıp, bizin de şolardan ülgü alma çaqırğan edi.
Hali-halilerde Hüsen Adilow da cuhut xalq tarığan çaqı qıyınlıqlanı haqında ayta turup, olanı bir-birin tutağan wa daim üstünlüklege talpınağan xasyatların maqtap, şolardan da ülgü alma gerekbiz dep seslengen edi.
Yaponlanı da, cuhutlanı da, özge xalqlanı da yaşaw sınawundan üyrenmek, dars almaq har qumuq uçun da borç bolup salına edi busa, üstünlükleribiz az zamannı içinde göz alda bolajaq edi. Bizin busa köpleribizni bugün haysızlıq, aysenilik qurşağan. Şo xasyatlar bulan busa üstünlükler gelmejek wa bizin haqıbızda dağı da neçe türlü ters xabarlar-mifler yayılma bola.
«Yoldaş/Wremena», 13-09-2013