Qumuq adabyatnı tarixi bulan baylawlu etip, başlap bizin xalqnı tarixi gelişi haqında bir-neçe söz aytsaq yaxşı bolur.
Qumuqlanı ayrı xalq hisapda yaratılıwu wa tarixi hali de terenden üyrenilmegen. Köbüsü geziklerde sawlay Dağıstannı tarixini haqında aytıla. Har xalqnı tarixin ayrıça axtarmay, ortaq qaydada yazılğan ilmu işlerde masala umumi qaydada çeçilip de qala. Başlap har dağıstan xalqnı yaratılıwun, tarixi gelişin ayrıça çeçse, umumi işler de birden bir tındırıqlı bolar edi. Bizin köp milletligibiz de, tarixibizni köp tarmaqlılığı da maʼna yaqdan ullu natijalı bolup görüner edi dep esibizge gele. Bir-bir xalqlarıbıznı tarixi busa (noğay, tat, azerbayjan) Dağıstanğa baylawlu tarixi axtarıw ilmu işlerde köbüsü gezikler esge de alınmay gete.
Qumuqlanı xalq bolup yaratılıwuna baqğanda, ilmuda türlü-türlü qarawlar bar. Alimleni birleri qumuqlar bırınğı Dağıstandağı yerli taw xalqlanı birisi ullu tarixi sürgünleni zamanlarında, göçüp yürüygen bir türlü türk qawumlanı tilin qabul etip, ayrıça xalq bolup toqtağan deyler.
Başğaları busa qumuqlar Yenisey özenni boyundan göçüp gelgen türk xalqlanı birisi dep toqtaşdırma süye.
Bulay pikrunu yaqlawda alimleni aslu dalili – qumuq xalqnı tili. Qumuq til türk tilleni biri.
Bizin hisabıbızda, bu eki de qaraw tolu tarixi gertilikni açmay.
Tarixçileni birleri, aldağı dewürlerde yaralıp, bizin xalq hali de yaşap turağan topuraqlarda, bırınğı türk tilleni birinde söylegen birinçi belgili qawum – kamerler – qumerler (kimmeriysı) bolğannı hisapğa almaylar. Bırınğı grek tarixçiler esgeregenge göre, kamerler, Qara deñizni temirqazıq yağasındağı çöllerden başlap, Kawkaz wa Edil özen boylağa yetginçe yaşağan. Haligi tarx bulan aytğanda, VII-VIII asrular bizin eradan alda, paçalıqlaşıp toqtaşğan xalqlanı iñ görmeklisi bolğanın toqtaşdırıp aytalar.
Ondan qayrı da, kamerler, halige sanawdan aldağı dewürlerde, VII-VIII yüz yıllarda, daw çapğınlanı natijasında Mesopotamyağa, İndiya bulanğı dazulağa wa hatta Rimge yetmeyli toqtamağanlığın oyğa tartıp, tarixi gerti qaraw da pikirleşmey, türk qawumlanı Kitay bulanğı dazulardan wa Altaydan şo belgili xalqlanı ullu göçüwül dewüründe beri bağıp çığıp gelgenni esgere turma bağıylı göreler.
Bizin qarawubuzda busa, yañız şo oyğa asaslanıp qalmaq azlıq ete: nege tügül bulay yanaşıw tarixi añlawlanı metodologya kürçülerin tarlıqğa tebere.
Haq gerti tarixi gelişge salıp qarağanda, hisapğa almay ötme yaramayğan bulay daliller bar.
Bizin sanaw bulan (bizin era) II asrudan başlap IV-nçü – V-nçi asrulağa yetginçe bir zaman dünyanı yan-yanına çaçılıp getgen köp sanawdağı, sıralaşıp bir zaman birlikgen kamer qawumlar Mesopotamya wa Rum boylardan taypa-taypa bolup, özleni aldınğı yerlerine Edil bulan Qara deñiz wa Kaspiy deñizni boylarına qaytıp, yañıdan yerleşiw prosessi başlana.
Şonu kürçüsünde qaytğan kamer qawumlanı birleşiwleri Qunlar soyuzun yarata, o tozulğan soñ – Xazar konfederasyasın yarata. Ne qun, ne xazar bir zamanda da etnosnu atı maʼnada bolmağan.
III-IV asrularda Temirqazıq Kitaydan Ural boylağa, ondan da Temirqazıq Kawkazğa gelgen qunlanı qawumları kamerler, sawirler bulan birikgen wa şo birlikde Günbatışğa bağıp sürgünge getgen. Bırınğı antika dewürnü axırın salğan ullu Katalaun qırğından soñ (451 y.) Qun paçalığı tozula wa onu kürçüsünde şo qawumlanı birligini natijasında Kawkazdan – Edil boydan Weñriyağa yetginçege topuraqlağa yes bolup, Xazar paçalığı qurula.
Xazarlar busa, qunlar yimik, yañız bizde tügül, sawlay Güntuwuş Yewropanı tarixinde asuwlu yer tutup toqtağan. Olar özleni madanyatlığı bulan türk tillege xas runika yazıwnu yaratğanı bizin madanyat baylığıbızğa ullu qoşum. Bu ahwalat bizin xalqnı yazıwsuz, madanyatsız dep giççileme süyegenler göz alğa tutup bolmas iş. Demek, türk grafika yazıw – bizin xalqğa da ortaq tarixi wa madanyat baylığı haliden köp miñ yıllar alda yaratılğan.
Qumuqlanı xalq hisapda birigiwü Xazar Kaganatnı yaratılıw, ösüw, balqıw dewürlerinde de uzatılğan.
Belgili bolğan yimik, xazarlar Edil (Wolga) wa Anadol (Don) özenleni ağımlarını töben boyun, Temirqazıq Kawkaznı tüzlüklerin, Kaspiy deñizni temirqazıq yağaların yelep ullu hukumat qurğan. Şol hukumatnı yaratılıwu, bekleşiwü bırınğı qumuq yurt Başlı (Barşlı) bulan baylawlu. Xazar Kaganatnı başlapğı tax şaharı bolğan Semender – o zamanğı Anjiqala, ğaligi Mahaçqala bar yerde yerleşgen bolğanı şeksiz toqtaşdırılğan.
Xazarlanı kaganatı ol dewürde iñ de ullu wa güçlü hukumatlanı birisi, ol dewürdegi ullu hukumatlar bolğan Wizantiya, İran, Armenya wa özge paçalıqlar bulan yaşaw wa madanyat aralıqlar yürütgen.
Çapğınçı ideologyası – dini, asgeri bulan dünyağa basğın salıp gelegen araplanı sürgünün xazarlar wa olar bulan birçe Dağıstannı xalqları köp zaman toqtatğan.
Belgili sovet tarixçi, alim Artamonow M.İ. «Xazarlanı tarixi» degen kitabında yazağan küyde, şo uzaq dawlanı natijasında xazarlar Güntuwuş Yewropanı amanlığın, olanı hukumat bekleşiwün taʼmin etmege zaman bergen. «Dağı zatnı aytmağanda, yañız şo da xazarlanı dünya tarixindegi ahamyatlı ulluluğun görsete», – dep yazğan.
Belgili küyde, yazıw madanyatnı wa adabyatnı tuwuluwu hukumatnı ösüwü, onu politika sistemasını bekleşiwü bulan baylawlu bola. Xazarlanı öz yazıwu bolğanlığın xazar paça İosifni (Yusup) hali bolğunça saqlanğan kağızlarından belgili. Xazarlanı öz yazıwu barın XII asruda yaşağan türk tarixçi Faxrutdin Mubarakşağ da gertiley.
Slawän azbukanı yaratğan alim Kirill 9 asrunu altmuşunçu yıllarında Wizantiya hukumat kilisasını tapşuruwu bulan Dağıstanğa gele. Küyge qarağanda, bu alim Xazaryağa (olar bulan birçe qumuqlağa da) yañız xaçperes dinni masalaların çeçme gelme küy yoq. Ol dewürde din, camyat, madanyat masalalar, köbüsü halda birçe çeçile bolğan.
Xazarlanı kömegi bulan Wizantiya özünü baş duşmanı bolğan Fars hukumatı, soñ Arap xalifat bulan daw masalaların çeçe bolğan. Şo sayalı da Wizantiya Xazar kaganatı bulan har türlü yaqdan aralıqların sıqlaşdırğan. Birdağı yaqdan xazarlar Wizantiyanı, onu bulan özge Yewropa xalqlanı, temirqazıq dazularına Azyadan taba gelegen dawçu-göçüwülçü qawumlanı köp zaman aldın baylap, toqtatıp turğan.
Bizin xalqnı arasında yayılğan: «Derbent-name», «Anci-name», «Qarabudağgent-name» – degen tarixi esdelikler şo xazar wa olanı içinde aq qunlanı, qumanlanı hukumatı ömür sürgen dewürlerden xabar bere.
Camyat aralıqlanı ösüwünde, madanyat baylıq gengleşiwde wa terenleşiwde Dağıstannı barı da xalqlarına xazarlar köp taʼsir etgen. Xazarlanı tili de, qumuq til yimik, türk tillege gire. Demek, qumuqlar Xazaryadağı Quman (kamer) taypadan bola. Qarağanda, IV-VII asrularda Temirqazıq Kawkazdağı türk qawumlar, tillerini yuwuqluğuna asaslanıp, bölüklege paylana bolğan. Olanı birleri ol dewürde qun (quman) tilni eki yanına birleşe, başğaları busa bulğar tilni eki yanına cıyıla. Tek ol dewürde olanı başğalığı hali yimik bolmağan: olar özleni umumi türk tilge yuwuqluğun saqlağan. Ol türk xalqlar barısı da başlap yañız özlege xas tengirilik dinine, dünyağa qaraw mifologya sistemasına qulluq ete. Soñ busa xazar paçaları iudey dinni qabul eteler.
Amma xazar hukumatını içindegi köbüsü türk tilli qawumlar özleni öztereçeligin qoruğan. Birinçi qumuq paça Alp El Tabar sawlay Dağıstannı birleşdirme bajarğan. Ol, xazarlardan da, araplardan da ayrılıp, özbaşına yaşayğan hukumat bolmağa köp qast etgen, politika yolunda wa daw etip çalışğan. 664 yılda Alban hukumatını paçası Cawanşirge özünü qızın erge berip, politika yolunda wa dosluq aralıqların begitgen. Alp El Tabarnı başğa qızı busa xazar xakannı qatını bolğan.
670-çı yıllarda, Cawanşir paça ölgende, albanlılar Alp El Tabarnı qızından bolğan yaşlağa atasından qalğan warislik taxın bermegen. Bulay bolğanda masalanı daw bulan çeçmege tüşgen. Qumuqlanı asgeri Alban elin dağıtmağa, xalqın yesir etmege başlay. Albanlar baş ikmege borçlu bola. Atasını taxında Alp El Tabarnı qızını ulanı oltura.
Ol dewürde bu yañı qurulğan hukumat birleşiw qıyınlı politika wa daw hallağa tarıy. Qumuqlanı bir yanında cuhut dinge sucda etegen xazar paçalar, birisi yanında busa dünyanı basğın salıp gelegen araplar.
Politika wa ruh erkinligin begetmek muratda, eki de yaqdağı güçlege qarşı güç hisapda, Alp El Tabar 682 yılda xaçperes dinni (xristianstwo) qabul ete. Yañı dinni begitmek uçun Alban hukumatından missionerler çaqıra. Şolluqda xalqlanı yabuşuwuna dinleni yabuşuwu da qoşula.
Tek neçaqı yabuşsa da, çalışsa da Alp El Tabarnı işi tüzelmey. Sawlay Dağıstannı birleşdirip, qumuq paça qurğan hukumat birligi uzaq wa qırğınlı arap-xazar dawlanı natijasında dağıla. Bu dawlarda qumuqlar da, Dağıstannı özge xalqları da daim xazarlanı yağın tutup yabuşğan. Onu da aslu sebebi, Xazar kaganat özlege tabiʼ xalqlanı camyat quruluşun wa madanyat baylığın ezmeygenlik bolğan.
Arap yelewçüler Dağıstannı yelegende onu xalqlarına salğan awur yasaqlar, etgen ullu zulmulanı bahanası da şo bolma yaray.
Bizin xalq özüne milli at etip alğan baş sözün bir de alışdırmağan. Onu başlanıwu kamerlege, qunlağa wa olardan soñ qumanlaha gele. Qumanlar wa quman asgerleri, burjanlar wa ançiler yimik, Xazar paçalığını arqatayawları bolğan. Quman til Xazaryada wa ondan soñğu asrularda qurulğan quman-qıpçaqlıq paçalıqlarda da baş maʼnada qollanıp yürüygen canlı qatnaşıwnu alamatı bolğan.
Bu yerde qumuqlanı millet-xalq atını qaydan gelegenin aytsaq tüz bolur. «Qumuq» degen söz xalqnı atı bolğandan qayrı elni de atı. Bir-bir yurtlanı atlarını gesegi hisapda da bizge yetişgen (Käpir-qumuq, Qazi-qumuq). Başlap maʼnasında söz, bizin hisabıbızda, «Qun», «Qum» wa «uq» degen eki gesekden yaratılğan.
«Qun» – biz örde esgergen ullu «qum», «qun» qawumnu atı. «Uq» busa, bırınğı türk tilleni sözlügünde aytılağanğa göre, qawum, naslu degen maʼnanı añlata. Söznü ğaligi formağa gelgen küyü, bizin hisabıbızda, şulay bolğan: qunuq > qumuq.
Tuwuluwunda, tarixi gelişinde qumuqlağa kamerler, sawirler, qunlar, xazarlar, qunuqlar, qumanlar dep aytılıp da gelgen. Belgili alim Aliyew Kämil, «qumuq» degen at dünyağa VII asrudan başlap belgili bolğannı toqtaşdıra.
VIII-nçi asrunu ortasına taba xazarlar Edil (Wolga) özenni boylarına bağıp artğa tartıla. Arap asgeri Dağıstannı yeley. Xalqnı qıra, yesir ete, malın talay. Dağıstan dağı da uwaq biyliklege, xanlıqlağa bölüne.
Ör hakimlikni araplar şawxallağa bere. Camyat aralıqlanı ösüwü, xalqnı madanyat baylığını ösüwü köp asrulağa artğa tartıla. Yañı din ideologya – islam başlapğı dewüründe bizin xalqlağa yañız xariplik, zulmu geltirgen. Ullu Arap xalipatnı bay madanyatı bizin xalqlağa 500-600 yıllardan soñ gelmege başlağan. Gelgen zamanda da araplanı madanyat baylığına biyler-şawxallar wa teren bilim alıp bolğanlar yetişme bolğan. Xalq uçun şo baylıq daimge yetişmege bolmayğan umut küyde qalğan.
Qumuqtüz orta asrularda Tarğu şawxallıqğa gire bolğan. Şo asrularda Dağıstanğa padçanaqlar, qıpçaqlar, moñollar, Aqsaq Temirni çeriwleri, türkler, İrannı asgerleri gelgenler. Artı bitmeygen ullu dawlar, qırğınlar bizin camyat birleşiwleni ösüwüne purşaw etip turğan. O dewürlerdegi bizin madanyatnı köp esdelikleri o zamanlarda tas bolğan. Soñ gelgen rus paçanı asgerleri de bizin ösüwübüzge, çetimlik etse tügül, kömek etmegen. Rus madanyatnı baylığına bizinkiler XIX-nçu asrunu ekinçi yartısında tabuşmağa başlağan. Rus tilden taba rus madanyatğa, ondan taba dünya madanyatına bizin Dağıstannı xalqlarını geng qatlawları yañız sovet dewürde yes bolğan.
Örde esgerilgen çaqı tarix hallanı gözalğa almay turup, adabyatnı masalaların, ayroqda, onu ösüw yolun añlatmağa bajarılmay edi.
Hali biz qumuq adabyatnı ösüwüne geleyik.
Örde aytılğan zatlanı göz alğa tutup, bugüngü tarix wa adabyat ilmu beregen maʼlumatlağa da tayanıp, Dağıstan xalqlanı, şolar bulan birçe qumuqlanı söz madanyatın, ruh baylığın, adabyatın şulay dewürlege bölüp qarama yarar dep esibizge gele.
I dewür – Kimer (qumer) dewür
(Bizin eradan alda VIII-VII asrularda başlanıp bizin eranı III asrusuna yerli uzatıla).
Bu dewür xronologya yaqdan alğanda Dağıstannı wa Temir-qazıq Kawkaznı toprağında hukumatlanı tuwulunuwunu, ösüwünü dewürü kamerleni hukumatı tuwuluwundan başlanıp, Kawkaz Albanyanı balqın dewürüne yerli wa qunlar Yewropağa gelgen zamanğa yerli uzatıla.
Bu birinçi dewürde mifler, Maqsuman bulan Qartqojaq, Minküllünü yırı, Taşğa döngen Aymesedu, «Dadam Qorqutnu kitabı» degen sikllanı bir-bir süjetleri yaratılğan. «Anci-namede» yoluğağan allahlanı dawu da şu dewürdegi mif ideologya yabuşuwnu görsete. Kameri (Quwar), Alaw, Awamçı, nartlar, dewler wa mifologyanı başğa türlü alamatları şoğar şahat bola. Şolay güçlerden Tengiri wa başğa xalq allahları wa olanı arasında yürülegen başğa türlü daw igitleri bolma yaray. Demek, Quwar, Alaw, Awamçı tengirlikden aldağı insanlanı inanç güçleri. Bu dewürde yaralğan asarlarda, bırınğı grekler yimik, qumuqluqnu kürçüsü bolğan qawumlar dünyanı mifologya qaydada qabul ete, tabiatnı canlandıra, canlağa busa adamğa yimik oy pikru xas dep oylay bolğan.
II dewür – Qun-xazar dewür
(IV-X asrular)
Bu dewürde Temirqazıq Kawkazda köp sanawda kamer, qun qawumlar bekleşe. Olanı VI-nçı asruda barı da türk xalqlağa ortaq tiyegen, türk runika yazıwu yaratıla. Bulay demek kamer taypanı mundan alda öz yazıwu bolmağan demek tügül. Mundan alda kamer qawumlanı arasında «samar» yazıw yürüle bolğan. Runika bulan yazılğan tarixi wa adabyat esdelikler VI-VIII asrulardan bizge yetişgen. Olağa ilmu axtarıwçulanı arasında «Orxon-Yenisey esdelikler» dep aytıla. Şo yazıw bulan yazılğan, özüne Yolluq-Tegin degen şair yazğan «Külteginni yırıdır». Teñleşdirip aytsaq, şo runika esdelikler gürjüleni «Amirani», ermelileni «Sosunlu Dawid» degen ullu epos asarları bulan wa olay da «Anci-namede» esgerilegen süjetli wa az axtarılağan xabarları bulan bir teñli alamatlar bolma gerek.
Öztöreçe yazıwnu yaratmaq – xalqnı madanyatını ör darajasın görsetegen bir belgisi. Ol bizin atalarıbızdan qalğan madanyat baylığıbız – bizin uçun ullu öktemlik. Yazıwsuz, bilimsiz, madanyatsız xalqlağa bizin qoşmağa qast etegenlege, bilmege, añlamağa süyse, bu bir oylaşma maʼlümat. Baliki, «Anci-name» özünü başlap yaratılğan formasında bu biz aytağan türk grafika bulan yaratılğan bolma yaray. XVIII-nçi asruda yaşağan Qadirmurzağa yetişginçe o asar neçe türlü tolqundan ötgendir.
Bizin qarawubuzda, qumuqlanı söz baylığında görmekli yer tutahan «Qanna qazaq yırlar» degen cıyım da şu dewürde yaratılğan bolma yaray. Bu yerde «qazaq» degen söznü haqından aytmasaq bolmas. Bizin hisabıbızda «qazaq» degen söz hukumatlar qurulğunçağı iñ aldağı dewürde yaş çağından ötgen, cahillikge girgen adam. Ol öz qawumuna, tuxumuna daw qulluq etiwçü bolma gerek. Demek, «qazaq» degen söz özünü başlapğı maʼnasında haligi asgerge barağan cahiller yimik xalqına qulluq etegen bir yaşawnu dewürü bolğan. Ullu hukumatlar qurulağan dewürde, daw etegen käsbu professionallıq talap etegende, «qazaq» degen söz batır, daw etegen adam degen maʼna bermege başlağan. Paçalanı, xanlanı güçü artıp, demokratya azğan dewürde qazaqlar paçalanı, xanlanı drujinasına, nökerlege aylana. Sawlay Yewrazya kontinentni uzununa sürgün salıp gelgen qunlar, yada Xazar kaganatnı qawumları professional asgersiz qalma bajarılmay bolğan. Qazaqlar yaxşı sawutlanğan, usta yabuşup-çabuşup bolağan, ölümden qorqmayğan, qoççaq adamlar bolğanı qanna qazaq yırlanı oxusañ biline. Daw toqtamay yürülüp turağan zat bolmağan. Paraxat zamanında qazaqlar şairlege, aytıwçulağa, filosoflağa aylana. Daim daw bulan, ölümge yuwuq adamlar yaşawnu maʼnasını haqında, dünyanı gerti baylıqlarını haqında oylaşa bolmağa gerek. Bulay bolğanlıq qanna qazaq yırlarda görünüp tura. Qanna qazaq yırları da şol qazaqlanı-rısarlanı dünyağa, yaşawğa qarayğan, qabul etegen filosofyası, olanı etikası, estetikası bolğan. Teren maʼnası barlığından, qısğalığından, çeberligini ör darajasından olar xalqlanı söz baylığında uzaq ömür sürgen, begigen janr bolup toqtağan.
O dewürde yaratılğan bolmağa gerek «Abdullanı yırında» busa oxuwçuğa, tıñlawçuğa, elge, xalqğa aminlik adamnı özünü yaşawundan da artıq degen pikru, haqıl berile. Yırda o dewürdegi igitni-qazaqnı tarbiyalayğan qaydalar görüne. Anasını ulanına birinçi darsı bulay: «Öle busañ da, eliñ uçun dawğa bar», – dey. Ölür yara tiygen igitge can qurdaşı ekinçi darsnı bere: «Ölegende de duşmannı yal etmey, osallıq görsetmey, qoççaq küyde öl», – dey. «Ergişi üyde tuwar – qırda öler» – degen prinsip bulan, ölü yara tiyip gelgen ulanına anası atnı üstünde ölmekni talap ete – bu da üçünçü dars bolup toqtay. Bulay qattı tarbiya o zamanlardağı dawlu-şawlu dewürnü alamatı.
X asrunu birinçi yartısından bizge ol dewürde Xazar kağanatnı paçası bolğan Yusup Kağannı kağızları da, ol dewürnü belgili alimi wa şairi YAqut Alawlunu bulan yanaşa bütün dünyağa atları malim bolğan şairler wa yazıwçular Mikail Baştu wa onu ulanı Abdulla al-Xazarini asarları yetişgen.
Mikail Baştu Günçığış busurmanlıq renessansnı iñ görmekli alamatı bolğan. «Şan-qızı dastanı» degen ullu epos-poema asarın, onu ulanı Abdulla al-Xazari busa birinçilerden bolup «Xazar tarixi» dep ullu kitap wa «Kesekbaşı» degen poema kitapların yazğan.
Alimler esgeregen küyde, Mikail Baştu wa Abdulla al-Xazari özleni yaratıwçuluğu bulan Günçığışda belgili alimlege wa yazıwçulağa mekenli taʼsir etgen.
III dewür – Quman-qumuq dewür
(XI-XVIII– asrular)
Bu dewür bizin arada busurman madanyatnı yayılıwunu dewürü. Bu dewürde ilmunu, adabyatnı tili bolup arap, fars wa umumi türk adabyat tiller yürüle. Umumi adabyat türk tili bara-bara haligi qumuq tilge yuwuqlaşa. Yerli Dağıstan xalqlanı öz madanyatı öcmege başlay. Alda yimik ullu epos asarlar yaratılmayğan bola. Olanı yaratılmayğanlığı busurman dinni ideologyasına göre adam Allahnı purmanını tübündegi bir alämat – Allah yazğannı görse tügül adam özbaşına yaşawnu alışdırıp bolmay degen dinni konsepsiyası yazıwçuluqda axırınçılay toqtaşa. Bu dewürde igit-tarix yırlar, legendalar, tawarixler yaratıla. Adabyat dünyanı mifologya qaydada qabul etiwden – tarix qaydada qabul etiwge göçe. İgit-tarix yırlarda, legendalarda, tawarixlerde Dağıstanda bolağan ahwalatlar, ayrı-ayrı igitleni kelpetleri bulan suratlana. «Axti-name», «Tarixi Dağıstan», «Partu Patima», «Taş ulan» – bu dewürde yaratılğan asarlar.
On ekinçi yüz yılda yaşağan quman (qumuq) şairi Reyhan Buxaraynı «Qıpçaq çölnü gülleri» de şo taypa asarlardan. Poemanı aslu igiti qunlanı paçası Atilla. XIV-nçü asruda yaşağan qumuq şairler Umar Temannaini, Qobuz Abullanı wa başğa hali bolğança tiyişli tergewge alınmay turağan şairleni şiʼruları bizge yetişgen. Olarda ol dewürdegi adamnı dünyağa qarawu, barlıqnı qabul etegen qaydası görüne.
Atı bütün Güntuwuşğa belgili bolğan ullu qumuq şairi Ummu Kämal XV-nçi asruda yaşağan.
Orta asrularda xalq awuz yaratıwçuluğu janr wa tema yaqdan bek öse. Adat-qılıq yırlar, sarınlar xalqnı yaşawundağı talapların küte. Poezya canrlar adamnı tuwumundan başlap süyüwüne yerli, toyundan başlap yasına yerli yaşawunda qollana. Tawarixler köp yaratılma başlay. Har bolğan ahwalatnı adam özünü ömüründen gelejek naslulağa bermege qast ete. Yazıwnu güçü bulan köp uzaqlağa barma bolağannı xalq bek añlamağa başlay. Derbentni, Anjini, Qarabudağgentni, Qızlarnı, Haydaqnı tawarixleri xalqnı arasında yayıla.
Bu dewürdegi asarlar umumi insanlıq temalardan yerli temalağa göçe, yaşawnu wa igitleni suratlawda konkretlik arta.
Orta yuzyıllarda, bütün Günçığış xalqlanı adabyatlarında yimik, qumuq adabyatda da onu eki xas belgisi açıq ayan bolup görüne: poezyada (yazıw adabyatda) sufiy dünya qarawları wa şonu bulan birçe filosofya oyçuluq mekenli bir ağım bolup toqtaşa, eki süygenni qısmatın suratlayğan asarlağa, dastanlağa hasiretlik al betge çığa. XVII-nçi asrunu birinçi yartısında yaşağan alim Bahdat Ali Tarhulunu atı wa asarları bizin zamanğa yerli aytıla gele.
Bu dewürde Günçığış xalqlanı arasında qumuq şawxallanı tuxum taypasından bolğan Alikulixan Walaini (1712-1756 y.y.) atı belgili bola. Onu şair wa adabyat warislikni cıyıwçu bolup yazğan eki tomluq «Şairleni bawu» degen kitabı bugünlerde de qollanıp tura. Onu şo kitabında eki miñden de artıq busurman şairleni atları esgerile wa olanı iñ maʼnalı şiʼruları misal etip geltirile.
XVII-nçi asrunu ekinçi yartısında yaşağan wa yaratğan xalq igiti, şair Amanxornu yaratıwçuluğu bizin adabyatda görmekli yer tuta.
XVII dewürnü ekinçi yartısında qumuq şair qatın Misgin Halimat wa oğar oşayğan bir-neçe sufiy şairler arağa çığa. (Hasan-oğlu, Qaziaqay, İlyas-Haci, Misgin Umar, Misgin Ali, Mahammat Qazi, Musa Misgin wa b.).
XVIII-nçi asrunu ekinçi yartısında – XIX-nçu asrunu başında Qumuqnu ullu şairi Qaqaşuralı Abdurahman yaşağan. Öztöreçe pahmusu wa oxuwçuğa etegen teren taʼsiri bulan Abdurağman Qaqaşuralı öz dewürünü iñ ullu şairleri bulan teñ gele dep aytma yaray.
Bu dewürde milli adabyatlar çalt ösmege, olanı janr diapazonu gengleşmege, tematikası öz dewürünü har türlü alamatların görsetmege, dewürnü problemaların çeçmege başlay. Adabyatnı ösüwü bulan birçe xalqlanı çeber asarlanı qabul etegen darajası da arta.
Bulay ösüwnü natijasında XIX-nçu asrunu ekinçi yartısında Dağıstan adabyatnı ullu klassikleri Yırçı Qazaq, Yetim Emin, Batıray, Eldarilaw, Çanka, M.-A Osmanow, İnxolu Ali-Haci wa şolay özgeleri adabyatnı yaşawdağı maʼnasın artdıra wa yañı adabyatnı kürçüsün salalar.
IV dewür – yañı qumuq adabyat yaratılıwnu zamanı
(XIX asru – XX-nçı asrunu başı)
Bu yañı qumuq adabyatnı başında qumuq alim, axtarıwçu wa yarıqlandırıwçu Dewlet Murza Şixaliyewni atı wa işi toqtağan. Ol qumuq xalqnı ğaqından orus gazetlerde yazıp çığarıp, öz çalqını tarixi wa ruh baylığı, madanyatı bulan köp xalqlanı tanış etgen.
Ondan soñ bizin adabyatğa Yırçı Qazaqnı teren pahmulu, sihru filosofya oylu yaratıwçuluğu gele. Yırçı Qazaq özünü haqından yazağanda, sawlay öz dewürünü haqından yaza, geng dünya wa ör insaplıq darajasına çığa – degen alimleni pikrusu Yırçı Qazaqnı yaratıwçuluğuna tuwradan-tuwra xas belgi bolup toqtay. Rossiyanı uzaq Sibir yolların butlarında buğaw süyrep çekgen şair, elni özge xalqlarını wakilleri bulan qatnaşıwnu natijasında Rossiyada barı da watandaşlanı talihi baylawlu degen pikruha gele:
«Alıslarda ayı-günü muñ bolğan Bizdey neçe qazaq da bar, qul da bar».
Bizin xalqğa bilim, ilmu berip, yarıqlandırıwnu bayrağın götergen Mahammat-Apendi Osmanownu çalışıwu bizin madanyat ösüwübüzde ayrıça belgili yer tuta. Onu yolun uzatğan yarıqlandırıwçularıbız Manay Alibekow, Nuhay Batırmurzayew, Abusupyan Akayew, Temirbolat Biybolatow, Mahammat Qazanbiyew xalqğa bilimni, ilmunu baylığın sezdirmek uçun köp qast etgenler.
Bu demokrat yarıqlandırıwçulanı köbüsü axır da rewolüsänı yaqçıları bolğanı qumuq yarıqlandırıwçular daim de xalqnı hay etiwçüleri bolğanın isbatlay. Bu dewürde N. Batırmurzayew, A. H. İbrahimow çeber proza asarları bulan arağa çığa. Abdulhalim Cüñüteyli, Abusupyan Akayew, Şixammat-qadi Erpelili Güntuwuş xalqlanı adabyatlarındağı süjetlege özleni belgili asarların yarata. Ol asarlarda tezde bolğan işler suratlansa da, olarda aslu halda XX asrunu başındağı yaşaw masʼalağa bağışlana, çeçile.
XX-nçı yüz yılnı başında rewolüsyanı temasına bağışlanğan, xalqlanı öz erkinligi uçun yabuşuwğa çaqırağan asarlar yaratıla. Aybala Dadaw, Zaynalabid Batırmurzayew yimik bir qolunda qalam, bir qolunda qılıç bulan xalqnı erkinligi uçun, yañı yaşaw uçun yabuşağan şairler al betde belgili bola. Rewolüsyadan aldağı qumuq madanyatnı, adabyatnı ösüwünde bu yıllar ayrıça belgili yer tuta. Yarıqlandırıwnu (xalqğa bilim, ilmu beriwnü) ideyaları xalqnı teren qatlawlarına geng küyde yayılma başlay. Bu işde iñ de ullu qural bolup peçat söz – gazetler, curnallar («Stambulskiye nowosti», «Musawat», «Tañçolpan» jurnal, «İşçi xalq» gazet wa b.) xalqnı, elni yaşawunda paydalı, qural bolup toqtay. Bu qaydalı madanyatlaşıwubuzda C. Qorqmasownu, U. Buynakskiyni, S.S. Qazbekownu, Abusupyan Akayewni, N. Batırmurzayewni, T. Biybolatownu, Z. Batırmurzayewni öz xalqı uçunğu qayratlı, qahruman çalışıwların bir zamanda da unutma yaramas. Olanı qastları bulan Dağıstan xalqlanı tillerinde çeber asarlar, ruznamalar (kalendarlar), gazetler, curnallar M.-M. Mawrayewni basmaxanasında köp tiraj bulan çığarılıp, xalqnı arasında yayıla. «Tañçolpan» degen qumuq tilde çığarılağan curnalda çeber asarlar bulan yanaşa, barışnı añlatağan maqalalar, politika hallanı bildiregen materiallar çığa bolğan. Olay peçat qurumlanı betlerinde Abusupyan Akayew, Temirbolat Biybolatow, Nuhay Batırmurzayew bulan yanaşa rewolüsyanı belgili çalışıwçuları Calalitdin Qorqmasow, Ullubiy Buynakskiy, Zaynalabid Batırmurzayew, Soltansayit Qazbekow özleni dewürüne wa çetim yaşaw hallanı maʼnalarına bayanlıq beregen oyların yazalar.
Camyatnı yaşawun görsetegen, yaxşı qılıqlağa, tüzlükge çaqırağan bizin qumuq adabyatnı çeber sözü XX-nçı asrunu başında yañı yaşaw uçun yabuşuw neçik bolma gerekni añlatma başlay. Şolluqda bizin milli madanyatıbız özünü yañı dewürüne bağıp abatlana.
Natijalap aytğanda, tezgi orta asrulardan başlap, bizin milli yazıwubuz arap alfawitge tayanıp etilgen «acam» yazıwda yürüle.
Yazıw adabyatıbıznı tili busa türk xalqlanı arasında qollanağan «türki» yazıwdan ötüp, Y. Qazaqnı dewüründe tamurlaşğan haligi canlı qumuq tilge göçe.
* * *
Tergewlü wa haq gerti xalqçılıq ruhdağı oxuwçu bir zatnı es etmey bolmajaq: bu kitap bizin xalqnı birinçiley çığağan miñ yıllıq adabyat antologyası.
Bizin xalq «Asrular seze gelgen asil sözünde» özünü yaşaw wa dünya qarawların belsey, çeber wa kelpetli söznü qudratı bulan özünü özden Milli barlığın yarata. Şolluqda xalqnı arasından çıqğan pahmulu söz ustaları – şairleni wa yazıwçulanı harakatı bulan tarixleni boyunda öz barlığın qoruy da, şo bir alımında umumi dünya barışına öz yanından qoşum yasay turup, bir waqtide ellerde xalq yarata gelgen.
Adabyatıbız özünü bütün gelişi wa aslu milli barlığı bulan şoğar şahat bola.
Biz natijada cahlaşğan bir oyğa gelip toqtaybız. Ejjelgi Analıq wa Erenlik zamanlardan berli – bir tamaşa öz inançıbız bulanğı Tengiri Allahnı tübündegi Qumer, Quman-Qumuq – degen xalq bolğanbız, şo boluşubuzda bizin başıbızdan dünyalanı köp ala-tolpanların geçirgenbiz, barbız wa dünyalağa qoşum eterdey harakatçılarıbız, yazıwçularıbız bar çaqı, – bolajaqbız.
Har bir xalq, xalq bolğan soñ, başlap ol özü özün qoruwçu. Şolluqda bütün dünyalıqnı qoruwçusu bolmaqnı alamatıdır.
Belgili, qumuq çalışıwçular bırıñıdan tutup, miñ yıllanı boyunda şu qudratlı oyun, Tengiri bergen alımın, qastın heç birde yerde yatma qoymasman, – dep aytıp, bek harakat ete wa çalışa gelgenler.
Olar «Dadam Qorqutnu» yimik gerti xalqçılıq eren eposun yaratğanlar. Eposnu xalqçılıq sırın yürütegen onu baş igiti – Qorqut-atadır.
Birinçiley dünyada: «Bizin igitler – dünya meniki deme bolağan qahrumanlar» wa «Ananı ixtiyarı Allahnı ixtiyarıdır» – dep aytğan Qorqut atadır.
Olardan soñ Mikail Baştu wa Abdulla al-Xazari, ata wa ulan, IX-X-nçu asrularda – «Şan1) tolğuwları» – dep, qumerlerden qalğan eren eposnu xabarların cıyıp, ayrı kitap etip saqlağanlar.
Aradan eki yüz yıllar ötüp, bizin xalqnı Xazar dewüründegi poezya alamatın görsetegen – «Macmua-al-aşşar Majar-Xazar» – dep yazılıp qoldan-qolğa berilip yürüygen kitabı bolğan2).
Ondan qayrı da, artdağı axtarıwlar görsetegenge göre, quman-qumuqlardan çıqğan alim adamlar dünya alamnı, ayroqda busurman ülkeleni köp yerlerine yayılışıp çığıp getip, o ellerde özleni adabyat esdeligine tezkire kitaplar yazğanlar3).
Olay kitaplanı birisin Tarğu şawxallanı taypasından barıp, İranda wa İndiyada yaşawun yibergen Walix Ali Kulixan (XVIII asru) yazğan. «Şairleni bawu» – degen onu tezkire kitabı dünyada geng arada abur qazanğan...
Mundan soñ, bu taypa işler XIX-XX yüz yıllağa çığa.
Belgili alim, şair M.-A. Osmanow 1881-nçi yıl S.-Peterburgda özünü «Noğay wa Qumuq yırlar» – degen kitabʼga basmadan çığarıp yaya.
XX-yüz yılnı başında A.Akayew 1903 wa 1912 yıllarda Qırımda Simferopol şaharda «Macmua-al-aşşar» degen qumuq yırlanı wa şairleni asarların eki keren ayrı kitap etip çığara.
Rewolüsyadan soñ, Sovet dewürde 1940 yılda A. Salawatownu wa A.-W. Suleymanownu qastı bulan cıyılğan «Çeçekler» dep at salınıp, qumuq xalq yırlarını wa poezya asarlanı antologya cıyımı xalqnı arasında iñ köp oxulağan kitaplardan bola.
1941-1945 yıllardağı ullu dawlardan soñ, Atqay Hajamatownu başçılığı bulan 1959-nçu yılda «Qumuqlanı yır xaznası» dep aytılıp, aldağı bulan teñleşdirgende, şaylı tolumlaşğan antologya kitap xalqnı arasında tez yayıla...
Bu «Asrular seze gelgen asil söz» o taypa kitaplanı tezden qarawullanağan gezikli çığarılışı.
Bu taypa işler başlap neger şahat bolağanı belgili – ellerde xalq yaratağan yazıwçular. Antologya çink başlap şonu şahatnamesidir.
Esgerme tiyişli görebiz – bulay kitaplar gelejekde de tolumlaşdırıp wa yañıça yanaşıwlar bulan çığarılmaq parz.
Nege tügül de, bizin adabyat warisligibiz munu bulan tamamlanmay, onu barı da alamatlığı hali de tolu ayan bolup bitmegen. Unutmayıq, biz – dünyanı iñ bırınğı xalqlarındanbız.
Antologyanı kitap bolup çıqmağına mekenli kömekleşgen Dağıstan respublikanı peçatğa wa maʼlümat qurallarına qarayğan ministrı Umarosman Hajiyewge, Dağıstan paçalıq izdatelstwonu redaktoru Badrutdin Mahammatowğa wa olay da bizge tarıqlı materiallanı cıyıwda arqa tayaw bolhan OAO «Dagenergoremstroy» degen aksionerleni Sowetini predsedateli Haci Sultanowğa, Köln şahardağı (Germanya) «YÜLİX» degen ilmu-axtarıw Sentrnı professoru Ruslan Temirowğa haq yürekden razilik bildirme süyebiz.
© Asrular seze gelgen asil söz. Qumuq adabyatnı antologyası (Antologya kumıkskoy literaturı) – Maxaçkala: GAU «Dagestanskoye knijnoye izdatelstwo», 2013. s.6-18.