"Tengiri — tek, teñi yoq! Bizin özgelerden üstün qılğan da, özübüzge de, özgelege de hakim qılğan da. Şo bir Tengiri!" Kubrat — Xan, VIII yüz yıl
"Hey, iman etegenler! Harakat bizden, bereket Xudaydan, — dep ömür boyu qazawat qıldım. Dosuma — dos, duşmanıma -duşman boldum. Kawkazlarda busurmanlıqnı sıyın artdırdım. Aç gelgenni toydurdum, geç gelgenni qondurdum. Haqğa borçum qalmadı." Çopan şauxal Tarğulu, XVI yüz yıl
Belgili bolğanı yimik, Rossiyada yaşayğan bütün busurmanlar islam dini ülkebizde yayılmağa başlağanından berli 1400 yıl bitegenlikni bayram etmege hazirlik göreler. Gazetleribizde buğar baylawlu bolup har-türlü maqalalar da çığıp tura. Ozoq da, bu bütün busurman ummetibizni yaşawunda ullu ahamyatı bulanğı tarixi ahwalat ekeni inkär etilejek darajada tügül.
Bizin qumuq arada da yübileyge baylawlu suallar artğan. Amma o suallağa göre hazir cawaplar yoqluğu da ap-açıq bolup görünüp tura. Biz qaçan wa neçik busurman bolğanbız? Busurmanlıqnı qabul etiwübüz ne zamanlar başlanğan, neçik yollarda ötgen, ne yimik dewürlerden geçgen wa ne zaman tolu tamamlanğan degen sorawlar arağa çıqmay qalmay.
Ozoqda, bir gazet maqalada bulay suallağa tolu cawaplar bermege bajarılmay busa da, olanı bir bağıwda gözden geçirmege qarayıq wa iñ aslusunu üstünde toqtayıq.
1.Tarixi maʼlumatlar: Biz qaçan busuruman bolğanbız?
Tarixi maʼlumatlar görsetegen küyde, qumuqlar wa olanı ata-babaları busurmanlıqnı birdenoq qabul etip qoymağan. Olar özleni esgi dini — Tengirige baylawlu inançlarından, yani tengiriçilikden (ilmu atı — tengirizm) ayrılıp, islam dinni tolu küyde qabul etginçe xıylı dewürler, xıylı zamanlar ötgen. Xalqıbıznı qısmatında ötesiz ullu rol oynağan wa milli añında ullu sıy qazanğan ahwalatnı qaysı busa da yañız bir tarxğa baylap söylemek, durus bolup bitmes. Nege tügül de tarixler görsetegen küyde, bir dinden bir başğa dinge göçüw bir dewürde de bir xalqda da belgili bir günnü, bir yılnı hasili bolup toqtamay. Yañ din xalqnı yaşawunda, kulturasında yer alıp, üstünlük alıp, merdeşlenip, hakimlik qazansın uçun zamanlar gerek bola, naslular gerek bola.
Tarixi asarlarda qumuqlar busurmanlıqnı qabul etgenligine baylawlu köbüsü halda görsetilgen tarxlar — 733-737 yıllar. Şu tarx qaydan alınğan, qaydan gele?
Birinçiley bolup, bu tarxnı görsetegen busurman alimi, — 1131-1135 — nçi yıllar Altın tax paçalığında, Kawkazlarda eki keren saparda bolğan Abu-Hamid al-Andaluzi al-Garnatidir. Ol o zamanlar munda yaşayğan 72 milletni ayta turup, qumuqlanı da esgere wa olar busurmanlıqnı "Maslama bin Abdulmalikni dewüründe" qabul etgenni görsete. (Abu Xamid al-Andaluzi. İslam Ansiklopedisi (İA). İstanbul. 1925, s. 83).
Al-Andaluzini maʼlumatlarından biz eki hasil çığarma bolabız.
Birinçisi wa iñ de ap-açığı: qumuqlar Al-Andaluzini zamanında, yani 12-nçi yüz yılnı başlarında busurman xalq bolğanlığı, busurman xalq hisap etilegenligi.
Ekinçisi, eger de al-Andalusi geltiregen maʼlümat mekenli busa, qumuqlar ol munda gelegen dewürge dert yüz yıl (!) busurman tarixi bulanğı xalq bolğan.
Demek, qumuqlar busurmanlıqnı Maslamanı dewüründe, yani 733/734 yılda birinçiley bolup qabul etgen. Bulay demek, özoqda, qumuqlanı bütünü şo bir yıl içinde busurmanlıqnı qabul etip qoyğan demek tügül. Bulay demek, şo yıl xalqıbıznı busurman tarixi başlanğan demekdir.
Nege tügülde, tarixler gersetegen küyde, IX — X-nu yüz yıllarda da, misal uçun, Semenderni xalqını bütünü busurman bolup bitmegen bolğan. İslamlıq qumuqlanı (xazarlanı) arasında köp qıyından, qılıçnı kömegi bulan qanlı dawlanı natijasında orunlaşa bolğan. Rus alimi W.W. Grigoryew bu haqda bulay pikuruğa gele: "Magometanskaya ce wera, prinätaya w 737 godu nasilno i wsledstwiye neobxodimosti, ne mogla sdelat uspexow mejdu xazarami, kajetsä, islamizm ix isçez wmeste s udaleniyem arawitän; po krayney mere İbn al-Asir goworit, çto xazarı prinäli magometanskuyu weru w 254 g. xicrı, t.ye. w 868 g. R.X., sledowatelno, çerez 100 let posle porajenya ix Merwanom" (Grigoryew W.W. Obzor politiçeskoy istorii xazar // Rossiya i Azya. SPb. 1876. S.58). Tarixi faktlar da işler şolay bolğanına şahatlıq ete. Misal uçun, özünü minası xazarlardan bolğan araplanı aytılğan asgerbaşçısı Abu Musa Buğa (Ullusu) 851-nçi wa 856-nçı yıllarda Daryaldan taba "käfir" xazarlağa daw sapar bulan çapğın ete. Oğar "Derbent qazileri" qıbladan kömekge çığa. Abu Musa Buğa (Ullusu) xazarlardan üstün gele, olanı busurmanlıqğa qaytara, özüne cizya bermege borçlu ete. (Minorskiy W.F. İstorya Şirwana i Derbenda. M. 1962. S.46).
Soñu dewürlerde de hal şo kepde bolğan. Qumuqlanı Cidan paçalığını hükümdarı — başxanı Selifan 916-nçı yılda, Masudige göre, busurman bolmağan, 943-nçü yılda busa ol wa onu üyahlüsü busurmanlardan sanala. Geçgi dewürlerde de, misal uçun, 1064 yılda xazarlar bulan birçe wa yanaşa "käpir-qumuqlar" esgerile.
Yañız seljuk meliklerini (paçalarını) dewüründe busurmanlıq qumuqlanı arasında yaxşı küyde tamurlaşa wa quwat ala. Al-Andaluzi Kawkazğa gelegen zamanlağa (1131-1135 yıllar) qumuqlar tolu busurman bolup bitgen xalq hisap etile. XIV-nçü yüz yılnı axırında, aqsaq Temir bulan Toxtamış xanlanı zamanında busa "Qazi-Qumukluq" paçalığı esgerile.
Akad. W.W. Bartold busurman qumuqlanı bu dewürüne baylawlu bulay baha bergen: "Glawnım otliçiyem ot togo, çto bılo w X weke, eto to, çto kumıki teper bıli musulmanami; ix nazıwayut kazi-kumıkami. Eto nazwaniye obyasnäyetsä tem, çto oni sçitalis borsami za islam protiw newernıx. İx blijayşiye sosedi w yujnoy çasti Dagestana, kaytaki i akuşinsı, ne bıli musulmanami. Kazi-kumıki stanowätsä wragami Timura, za çto on uprekayet ix w podderjke yazıçnikow akuşinsew, çem oni razruşayut swoye sobstwennoye prozwişe gazi, borsow za weru". (Bartold W. W. Mesto prikaspiyskix oblastey w istorii musulmanskogo mira Baku. 1924. s.93) .
Busurmanlıq qumuq xalqnı, onu kulturanı ösüwünde yañı imkanlıqlanı yarata, olanı o zamanğı dünya kulturasını darajasına götere, busurman milletleni üy-ahlüsüne giyire, olağa ilmu wa bilim qazandıra, olanı arasında arap yazıwnu wa kulturanı yaya. Qumuqda Firdosuni wa Rudakini (X asru), al-Maari wa Umar Xayamnı (XI asru), Mahmut Qaşğarlını, Nizamini (XII asru), Rumi wa Saadini (XIV asru) asarları yayıla.
Barı da Altın Ordu türklerine ortaq "türki" tilinde umumi türk adabyatı yaratıla. XIV-nçü yüz yılda yazıwçulardan Sayfi Saraini "Gülistan bi-t-türki", Kutbunu "Xosrow wa Şirin", Xorezmini "Muxabbat-name", Hüseme Katibni "Cumjum soltan" yimik asarları, Ummu Kamalnı (XV asru) şiʼruları arağa çığa.
Qumuqlar Kawkazda birinçilerden bolup busurmanlıqnı tolu qabul etgen soñ, bu dinni, majaristanlı A. Wamberi (XIX asru) wa özge alimler esgeregen küyde, özge xalqlanı arasında yaymağa urunalar wa xıylı üstünlük qazanalar. Buğar baylawlu W.W. Bartold da bulay yazğan: "Pobeda tureskogo (türkskogo — K.A.) elementa soprowojdalas pobedoy islama i muslmanskoy kulturı" (Bartold W.W. İstorya turesko-tatawrskix narodow. Taşkent.1928. s. 19).
Qumuqlanı busurmanlıqnı qabul etiwüne baylawlu Al-Andaluzi geltiregen tarx onu özünden soñu dewürlerde busurman-türk, qumuq tawarixlege de göçgenligi wa mekenli quwat qazanğanlığı görüne. Qumuq tarixni "atası" "Derbent-nameni" awtoru endireyli Muhammat Awabi Aqtaşlı (16-17 asrular) da "Tarğunu xalqı islamlıqnı Maslamanı saparlarını zamanında qabul etgen" dep toqtaşdıra (Tarixi Derbent-name. Tiflis.1898. s. 78-80). Anjige baylawlu da "Rabiulawall aynı qattı günü Payxamarnı xijretini 114-nçü yılında (732-nçi yılnı may ayı) Anci xalqı busurmanlıqnı qabul etdi. Etmegenleri qılıçdan çığarıldı" dep toqtaşdıra. (Muxammad Awabi Aktaşi Derbent-name. M.-la. 2. S.63).
Osmanlı sayaxatçısı Ewliya Çelebi özünü "Seyaxat-name" (1666 yıl) kitabında "Qumuq xalqı Emewi hükümdarlarından Xişam bin Abdul-Malik (724-743-nüç yıllar), yani sana 119 (737/738 y.) yılda islam din bulan muşaraf bolğan wa o tarixden beri busurmanlıqnı yürütgenler", dep görsete. (Qara: Mexmet Güneş. Ewliya Çelebi we Haşim Efendinin Çerekezistan notları. İstanbul. 1973. S. 86). Tarğunu haqında da ol "bu şahar qadim zamanlardan berli qumuq şawxallanı tax şaharı wa busurman alimleni süyülgen wa gelip sıyınğan makanı bolğan", dep yaza. Qumuqlanı Harkas, Almaq, Majar yimik ullu şaharların dağıtğan Aqsaq Temir Tarğuğa bu sebepden tiymegen. Amirxan-gentli (Kaxulaylı), Abdul-Qadir Murza (18-nçi yüz yılnı axırı) busa "Anci-name" tawarixinde Anjini xalqı ne yimik şartlarda arap asgerlerine igit küyde qarşı turğanlığın suratlay turup, busurumanlıqdan Anjini xalqı ne yimik şartlarda arap asgerlerine igit küyde qarşı turğanlığın suratlay turup, busurumanlıqdan awwalğı inançlarından tiziw xabar bere. Munda suratlanğan ahawalatlar da Maslamanı wa Carraxnı dewürleri (733-737 yy.) bulan baylanağannı esgerme tüşe.
Qumuqlanı busurmanlıq tarixini başlanğıç dewürün bu tarxlar bulan baylayğanlıq pikrusu, axtarıwlar görsetegen küyde, XIX-nçu asruğa taba tolu küyde hakimlik qazanıp bitgen bolğanğa oşay. Şauxallarıbız özler de esgi tawarixleribizden alıp, şo örde esgerilgen wa al-Andaluzini maʼlumatlarından gelegen tarxlanı yürüteler. Misal uçun, Mexti-şauxal Tarkowskiy özünü 1829 yıl rus paçasına Peterburgğa yazıp yibergen kağızında qumuqlarda "aytıla gelegen maʼlumatlağa" tayanıp, özleni busurman dinastiyasını qumuq taxğa yes boluwun 733/734 tarxğa baylay. (AKAK. T. VII. S. 535).
Qumuq tawarixleni köp cıyğan wa axtarğan tarixçibiz Dewlet-Murza Şeyx-Ali (19-nçu asrunu birinçi yartısı) de qumuqlar busurmanlıqnı qabul etgen dewürnü "Arawyada X-nçu asruda xalipalıq yürütgen Walid bin Yezidni zamanına" elte. (D.-M. Şixaliyew. Rasskaz kumıka o kumıkax. M.-la. 1993, s. 16). Amma Walid I xalipalıq yürütgen X-nçu asru tügül, 705-715-nçi yıllar, Walid II-nçiniki busa — 743-744 yıllar ekenin aytmağa gerek. Kitapdağı tarx yañılış görsetilgeni añlaşıla.
Busurman tawarixleni yaxşı bilegen rus tarixçisi İ. N. Berezin de bizin tawarixlege asaslanıp, bulay dep yaza: "Maslama (733 g.) pokoril orujiyem i religiyey arawitän bolşuyu çast stranı (Xazarii — K. A.), POBEDİL, MEJDU PROÇİM, KUMIKOW, İ POSADİL K NİM WLADETELÄ ŞAGBALÄ..." (Berezin İ. N. Puteşestwiye po Dagestanu i Zakawkazü. Kazan. 1850. s. 82).
Bütün maʼlumatlanı camlaşdırıp qarağanda göregenik, şu bolup çığa. Qumuqlar birdenoq "esgini unutup, yañını tutup" yaşamağan. Nege tügülde, — esgi, bırıñı tarixlerinden berli de olanı, bütün türklüknü ayrılmas bir parçası, bölügü hisapda, özgelege qarşı salıp bolağan öz töresi (zakonu), öz dini (tengirizm), öz teniriçilik ideologyası, öz yazıwu (runika), öz kulturası, hasili käläm, öz paçalığı, siwilizasyası bolğan. Bu sebepden qumuqlar busurmanlıqnı, başğaçalay aytğanda, yañı islam siwilisyasın tınç wa yeñil küyde qabul etmegen. Tarixler şahatlıq etegen küyde, sawlay yüz yılnı (!) uzağında qumuq topraqlarında bu ekkide siwlizasyalar arasında öjetli dawlar yürülüp turğan. Qumuqlar islamyatnı yoluna bir tüşgen soñ onu tolu qabul etginçege de dewürlerden dewürlege köp zaman ötgen...
Wa endi tarixi ilmuda bugünge yerli toplanğan maʼlumatlardan bir hasil çığara turup, qumuqlanı busurmanlıq dewürlerin belgileygen bolsaq, şu tüpdegilerin görsetmege yaray.
2. Qumuqlarda busurmanlıq dewürleri.
| VIII-X asrular | Bu dewürnü başında islamlıq qumuqlanı arasında aslu halda qılıçnı güçü bulan artsız alsız dawlanı natijasında orunlaşa. Semenderni, Tarğunu, Anjini, Balqnı, Qumuqnu (Qart-Orun) wa başğa şaharlarıbıznı xalqı islam dinni qabul ete. Bu dewürde, X-nçu asruda, qumuqlanı Cidan paçalığını başxanı Salifan (emir Çopan?) wa onu üyahlüsü busurman dinge girip, hürmet qazana, "muşaraf bola". Semenderde birinçi mejitler qurula. |
| XI-XIII asrular | İslam dini xalqıbıznı geng qatlawları arasında mekenli üstünlük qazanma başlağan dewürü. Bu dewürn. başında Ahmat Yesewi tariqatını şayıxları yaxşı iş göre, seljuk melikleri (paçaları), ayroqda olanı Kawkaz walisi emir Çopan islam yolunda köp üstünlükler qazana. Ol qumuq şawxallanı yañı busurman dinastiyasına baş sala. |
| XIV-XV asrular | Busurmanlıq bütün qumuqlar arasında üstünlük qazanğan dewürü. Bu dewürde islam dini Altın Ordu xanlarını, ayroqda Uzbek Xannı, tarafından da qabul etiline. Bular "gazi" degen titulu bulan esgerilme başlay. Qumuq busurmanları bu dinni Kawkaznı özge xalqları arasında yayıwçu rolün başlay. Bulağa "qazi-qumuqlar" degen at berile. İslam kulturası tolu üstünlük qazana. |
| XV-XIX asrular | İslam dini Tarğu şawxallığında bir paçalıq dini gisaplanğan dewürü. Dert de busurman mashabına teñ ixtiyarlar berile. Tarğu şawxalları bu dewürde "Abu-Muslim" (busurmanlanı atası), "Melik-ut-Din" (din paçası), "Burxan-et-Din" (Din dalili), Taxi-ud-din (dinni taxı) yimik busurman titullağa yes bolalar. Busurmanlıq Qumuqda bir milli dinine aylana wa XIX-nçu asrunu ekinçi yartısından tutup, cadidçilik reformalardan öte. |
Wa hasil-i käläm.
Ullularıbızdan, tamazalardan "Busurmanlıq qumuqlardan qalğan" degen aytıwnu köp kerenler eşitgenmen. Alda añlamay edim. Endi tüşünemen: Bu aytıw xalqıbıznı miñ yıllıq busurmanlıq tarixin kelpetley bolğan eken. Kawkazlarda birinçilerden bolup busurumanlıqnı qabul etgen wa bu yanlarda birinçi öz busurman paçalığın qurup, Allahnı kalamı — Qurannı tügenmes ilmusun özge xalqlanı da arasında yayğan xalq da aytmay bu sözleni dağı kim aytsın.
Bir hisap etip qarayıq: 2000-den taydırayıq 734-nü = 1266 yıl. Bizin çi 1266 (Bir miñ eki yüz altmış altı!) yıllık busurman tarixibiz bar.
Amma hali, Qazaq da aytğanlay Qumuqda "tamaşa, zamanlar türlengen". Bulay neçese ullu tarxlanı görmemiş, bilmemiş bolup ötdük. Busundan da ötejekbiz. Nege tügül de, bizin gözübüznü açma, tarixi esibizni tapma qoymay turağan şo bir "giççi xalq, küssüz xalq komplesksidir". Şu küssüzlük wa oğar qoşulup, — elitabızğa xas şo bir milli haysızlıq qumuqnu bitdirejek...
Ya, biz çi qumuqlarbız. Ya, biz çi busurmanlarbız!
Opublikowano: KNKO: Westi. Wıp. № 5, 2001, Maxaçkala.