Biz özübüz de esleybiz, aylanabızdağılar da ayta: qumuqlarda (yañız qumuqlarda tügül, özge xalqlarda da az busa da şolay hal bar) qatınlar erkekleni yerlerin yelep, erkekler busa qatınlanı borçların kütegen bolup bara. Tüzü, sawlay dünyada da (ayroqda yewropa xalqlanı arasında) erkek de, tişi de bir-birine oşayğan bolup tura. Tiştaypalar erkek opuraqğa amıraq, erkeklerden qalışmayğan küyde içe wa tarta. Aldın şolay halnı oruslarda görüp, tamaşağa qaray edik. Hali dağıstanlı busurmanlar da olardan qalışmayğan gezikler ayroqda şaharlarda köp yoluğağan bolup tura.
Sosiolog Zayit Abdulahatow aytağan küyde, Mahaçqalada şkolalardan majigitleni sanawu köp. Çağı ullu adam ekenge oğar: «Saunalanı sanawundan köpmü?» – dep sorama bolmadıq. Aytağanıq, majigitler, pes giygenler bulan birge din geri urağan zatlanı etegenler de arta. Tiştaypalanı içegenligi, tartağanlığı, zinaçılığı masʼalanı bir yanı – camyat geri urağan yanı.
Şo masʼalanı başğa yanı da bar. Sovet hakimligi rossiyalı tiştaypalağa erkinlik berip, olar camyat, politika, paçalıq işlerde aytarday göterilmegen busa da, ahlü aralıqlarda, yaşawluq masʼalalanı çeçiwde köbüsü geziklerde erkeklerden ese cawaplıqnı artıq alıp, sipteçilik görsete. Başğa milletleni haqında söyleme biraz qıyın (olağa az qatnaybız), tek qumuq ahlülerde, üynü qatın saqlayğan gezikler köp qarşı bola. Qatın ahlünü saqlağandan qayrı, onda baş da dür: o aytğan bar, aytmağan yoq.
Şolay nege bola? Bizin xalqnı arasında içki içegenler xonşularıbızdan ese köp. İçki busa, adamnı ruhun osallaşdırağanı belgili. Bizde dinge qulluq etegenler de, teñleşdirgende, az. Din busa, adamnı nizamlaşdıra, ruhun bekleşdire. Dağı da aytsaq, qumuqlar ösüw yolunda yewropa xalqlağa (lap aldın oruslağa) yuwuq bolup bara. (Sayki, kulturabız artıp, siwilizowannıy bolup barabız). Şo xalqlarda busa, erkek-qatın aralıqlardağı başğalıqlar az ekenin örde esgerdik.
Tüzün aytsaq, şo yağından xonşu milletler de bizin artıbıznı tutup geleler. Olar ösüw yolunda bizin yaxşıbız bulan birge yamanıbıznı da ala. Tek bu başğa xabar…
1990-nçı yılda Mahaçqalanı baş maydanında qumuq qatınlanı mitingi, soñ açlıq bildiriwü esge tüşüp getdi. Başğa milletleni qatınları şolay işni etermi edi? Erkekleri qoyarmı edi eken? Ozoqda, bu politika masʼalanı başğa yanı da bar. Tek, tek… Yabuşuw (şonu içinde politika yabuşuw da) erkekleni işi bolma gerekmeymi?..
Qatınlar baş bolğan ahlülerdegi hal şo ahlünü öz işi dep, qol sillep qoyma da yarar edi, eger masʼalanı başğa yanı bolmağan edi busa. Qatıñişi baş bolğan ahlüde awletler de qatınça (kukayça dep oxuğuz) tarbiyalana. Qatın tarbiyanı maʼnası – saqlıq, amanlıq, yabuşuwdan-erişiwden arek turmaqlıq… Şo tarbiyanı axırı ne bolağannı yaşaw görsetip tura. Şolay tarbiyalanğan yaşlanı köbüsünü ruhu osal bola, olar qıyınlıqlağa çıdamay, işleri çetim tüşgende, yağadan kömek izley, öz güçüne, iç imkanlıqlarına inanmay…
Qumuq qatınlanı aktiwligi yañız ahlüde tügül, tışda da bilinme başlağan. Bir-bir toylarda wa özge şatlıqlarda biyiygen qızlağa taman çaqı ulanlar yetişmey qala. Bir-bir müüşbaşlar uyalıp-tartınıp turağanğa talçığıp, qatarbaş qızlar ulança biyip de yibere.
Hakimlikge de qatınlar artıq talpınağan bolup qalğan. Bizge yuwuq curnalistikanı wa özge yaratıwçuluq kasbulanı alsaq da, artdağı yıllar şolağa yañız qızyaşlar gele wa şo tarmaqda hakimlikge talpınıp, üstünlüklege de yetişeler. Muallimlik wa ilmu tarmaqlarda da şolay hal eslene.
Camın çığarıp aytğanda, biz qatınlağa qarşı tügülbüz, tek har zat öz yerinde, tabiat yaratğan küyde wa merdeşlege-adatlağa kürçülengenni süyer edik.
«Yoldaş», 18-10-2013