- Salaw Mahammatsalihowiç, 1989-nçu yılnı awgust ayında qumuq intelligensiyanı 9 wakili, şolanı başında siz de bulan KPSS-ni SK-sını o zamanğı Generalnıy sekretarı M.S. Gorbaçöwğa bizin milletni qıyınlı masʼalalarını haqında kağız yazğan edigiz. "Teñlikni" tarixin de şo zamandan başlama yaray. 9-awnu kağızında qumuq masʼalä birinçiley açıqdan göterildi. Ötgen yıllanı içinde ne yimik üstünlükler wa utduruwlar boldu?
- Gertiden de, qumuq xalq harakatı 1989-nçu yılnı yazbaşında başlandı wa şo yılnı axırına taba 19-nçu noyabrde ötgerilgen birinçi syezdinde onu programması, ustawı wa qurum sostawı toqtaşdırıldı. Bu zamanğa barı da qumuqlar yaşayğan yurtlarda, rayonlarda wa şaharlarda milli komitetler iş görme başladı. Dağıstanda birinçi ullu milli uyanıwlanı alamatı bolup arağa çıqdı. Art-artından ötgerilgen köp sanawdağı konferensiyalar, iş taşlawlar, başgöteriw lagerler (Xasawürt, Qorqmasqala, Qaramantöbe), mitiñler, xalqara forumlar wa olay da "Teñlikni" wakillerini qanığıwlu ortaqçılığı bulanğı dünya xalqara qurumlar: ONN (OON-ğa çlen tügül xalqlanı birleşiwü), WATAN (dünyadağı türk xalqlanı birligini assambleyası), Dağıstan xalqlanı koñressi (regionda camyatnı çalışıwunu qurumu) wa olay özge türlü köp sanawdağı qurumlar bulan tığıs aralıqlanı şartlarında "Teñlikni" atı geng dünya arada belgili boldu.
Qumuq xalq harakatnı aldında üç ullu masʼalä toqtağan edi:
1) Dağıstanda bolsa da, qayda bolsa da, milletleni arasında tüzlüknü wa teñlikni talap etmek;
2) qaysı xalqnı da özünü tarixi minadan olturğan yerinde, barı da insanlağa bir yimik gelgen borçları bolğanda yimik, öz milli ixtiyarlığı da bolma gerek;
3) şo masʼalalanı haq gertilikde çeçmek wa yürütmek uçun, giççi bolsun, ullu bolsun, bütün paçalığıbız gerti xalqçılıqnı kürçüsünde alışınma tarıq.
Şonu uçun köp milletli Dağıstanda, onu har xalqını yimik, öz yerinde topuraqlanı işletiwge baqğanda, milli kadrlar wa kultura örleniwlege baqğanda bizin xalq uçun da, teñlik, tüzlük yürülmey turup, toqtama da, harakatın astalaşdırma da biz razi bolmajaqbız dep arağa çıqğan edik. 70-80-nçi yıllarda (sovet dewürde) qumuq xalqğa baqğan bek ullu qıyıqsıtıwlar yürülüp tura edi. Gerti xalq qurumlar bolmağanday sönüp, alış-berilişli hakimyat, partiya qurum başçıları, xalq, millet dep soramay, işlerin özlege tarıq küyde yürüte edi. İşler çıdama bolmas yimik şulay halğa çığa bara edi çi, hatta taza qumuq yurtlanı başçıları etip de özge milletni wakillerin salma başlağan edi. Yerli kommunist hakimler yalğan internasionalizmden paydalanıp, özleni milletçilik xıyalların yaşawğa çığarma başlağan edi. Milisya, prokuratura, sud qurumlarda hallar aytğandan da oñsuz boldu. Dağıstan prokuraturada yüzge yuwuq adamdan bizin xalqnı wakilleri 4-5 bar edi. Qumuqlar yaşayğan Xasawürtda (rayonda, şaharda) başğa milletni wakilleri başçılıqğa belgilene, Buynakskide, Qayagentde, Qarabudağgentde, Qızılürtda da şo hal tuwulunğan edi. "Teñlikni" şu taypa tüzsüzlükleni atı tutulup aytılağan köp-köp yazılğan dokumentleri wa syezdlerinde esgerilgen materialları bar. Tergew etmege süyegen gişi olanı qollasın.
Men sizin sorawuğuznu ekinçi yanına çığa turup, esgerme süyemen: "Teñlik" bizin xalqnı aldağı yançılğan halından qutğarıp, xıylı zatnı yañırtma boldu. İxtiyarlanı yaqlayğan qurumlarda, aradan biraz zaman da ötmey, qumuqlanı yeri yoruqlaşdı, respublika prokuraturasına, MWD-ge qumuq adamlar, zamestiteller etilinip salındı, yüstisya ministri etilip qumuqlardan o yıllardağı "Teñlikni" ortaqçısı belgilendi. Şolay işler şahar, rayon wa yurt darajalarda da yürüldü. Ondan qayrı, başğa türlü respublikanı darajasında işlege bizin xalqnı wakilleri belgilendi, qumuq kolxozlanı, sowxozlanı, yurt sowetleni 17-sini başçıları yanğırtıldı.
Şolluqda, biz, teñlikçiler, köp yerlerde yañıdan yurt sowetler, possowetler qurdurtduq. Misal uçun, Tarğu, Kaxulay, Albörügent posöloklağa, 1944-nçü yıl deportasyağa tüşgen zamandan berli, bir ortaq sovet qaray edi. Biz olanı harisinde possowetler yañırtma borçlu etdik. Tarğutawnu tabiat baylığı, suwu, topurağı waʼşi küyde talana wa dağıtıla edi. Onu biyik töbesinde yerleşgen taş çığarağan karyerin toqtatdıq.
Daw yıllarda taydırılğan Xumtorqali rayonnu yañırtıp qurdurtma bolduq, Xasawürt rayonnu wa şaharnı başçıları etip qumuq adamlanı salma borçlu etdik.
Tüzdegi bizin minalı topuraqlağa tarixi ixtiyarlığıbıznı qattı küyde saldıq. Babayurt rayondağı har yerli adamğa 0,75 gektar wa mundağı qotan xozäystwolarda yaşayğan özge milletleni harisine 10-15 gektar yer tiyegenni ör hakimyat qurumlağa, olanı tergewüne berdik. Şolluqda, biz köp sanawdağı başğa qıstawullu talaplarıbız bulan Paçalıq Dumanı yanından "Yerlerde özbaşına çara görüwnü umumi prinsipleri haqındağı" zakonnu qabul etiwnü çaltlaşdırdıq. Tek netersen, Dağıstannı şartlarında hakimlikni osallaşğanından bugünlege yetginçe de şo zakon tolu kütülmey.
Rayonlarda teñlikçileni talabı bulan rayon gazetler çığarılma başladı, ana tillerde radioberilişler gengleşdi, respublika gazetleni milli masʼalalağa beregen tergewü bir neçe kerenler artdı. Şolar bulan birçe biz "Teñlik" dep xalqıbıznı xarlısız gazetin çığarma başladıq, qumuq milli teatrğa ayrıça bina bolmasa yaramayğannı masʼalasın göterdik. Xalq harakatı milli adabyatnı ösüwüne yañı ruh berdi, kultura örleniwge yol açdı. Şonu bulan birçe alda heç oylaşınmayğan Paçalıq Dumağa deputatlıqğa bizin xalqdan da wakil görsetme borçlu etdik.
"Teñlik" xalq harakatını ullu üstünlüklerini iñ görmeklisi bütün milletni bir özü qurğan camyat-politika qurumunu aylanasında sıqlaşmağı edi.
Lap çinkdesi — şonu kürçüsünde xalqıbıznı heç bir zatdan tartınmayğan yañıdan uyanıwğa, özbaşına iş görüwge üyretme başladıq, "Teñlikni" aylanasına xalqıbız bütünley qurşaldı dep aytma yaray. Şonu bulan baylawlu milli awtonomluqğa çıqmaq uçun zakon proyektlerin oñardıq, olanı xalq syezdlerinde bir neçe kerenler haqlaşıp toqtaşdırdıq. Qumuqtüzde wa özge yerlerde 150-den de artıq özbaşına çalışağan camyatlar qurduq (Baküde, Nowoçerkaskide, Leniñradda, Moskwada, Sibirde). Olanı haq gerti xalqçılıq prinsiplerde çalışıwun taʼmin etme bolduq. Olanı kürçüsünde 9-10 camyat syezdler ötgerdik. Qumuq xalqnı yaşaw masʼalalarını hayın yürüte turup, Azerbayjan, Qazaxstan, Litwa, Latwiya, Estonya paçalıqlağa, hatta Cenewadağı OON-nu işçi komitetlerine yetgençe çıqdıq.
Sen salğan sualdan çığağan "Teñlikni" aslu talaplarından bolğan qumuq xalqnı awtonomyasını sebebin tergewsüz qoyma yaramay dep esime gele. Biz onu haqında birinçi syezdden berli oylaşabız. Köpler mağa: "O ne edi, boş xıyalmı edi awtonomyağız", — dep, soğup-çançıp aytma qarayğanlar da bar edi. Şo haqda men açıqdan "Yoldaş" gazetni betlerinde "Teñlikni" 20 yıllığına baylawlu ullu maqalä yazğan edim. Süyegenler onu da oxup qarasınlar.
Men hali de şo qarawdaman, biz birinçi syezdibizden tutup aytağan awtonomluq (bizin uçun da, Dağıstannı özge xalqları uçun da) bolmasa yaramay degenleni yanıman. Olaylar dağı da bar. Zaman görsetip tura, şo oy dewürler sayın güçlenejek wa artajaq.
Nege, ne sebepden? Özügüz oylaşıp qarağız. Qumuqlar ayrı biylik, ayrı xanlıq, ayrı şawxallıq, hatta ayrı Xazar kaganlıq bolsun, özünü ayrıça milli hakimyatı bulan yaşaw qurup gelgen xalq, bizin şo awtonom hakimyatıbız, paça hukumatnı makürçü politikasına göre Şamsutdin şawxalnı osallığını dewüründe bolmağanday buzulğan, xalqçılıqdan ayrılıp, paçanı yanından berilgen bir sıylı atğa aylanğan.
Şondan paydalanıp, soñ sovet hukumat gele de (İ.Stalin özünü de ortaqçılığı bulan), Dağıstan xalqlanı umumi awtonomluğun bildire. Belgili küyde, Buynakskiyler, Taxo-Godiler Dağıstannı konfederasyalaşdırmaqnı yaqçıları bolğan. Şolluqda Dağıstan Rossiyanı özge oblastlarından alda "kolxozlaşma" girişe... Onu xalqlarını haq gerti awtonomlaşmaqlığını atı-çuwu da çıqmay, milli öztöreçelikge, özdenlikge tarıq çaqı maʼna berilmey. Neqadar, sowetler bekleşgen sayın, yalğan internasionalizmni bayrağını tübünde milli özdenlikge qarşı salınağan güçler qawjamay, bu sowetizm awruwu 70-80-nçi yıllar ayroqda bek güç ala. Dağıstannı bir-bir hakimyat wa partiya başçıları özleni tax milli xıyallarına yetmek uçun şolay hallardan bek paydalanalar. Bu hal ayroqda topuraq yelew wa milli kadrlar belgilew tarmaqlarda bek örçügen. Moskwa wa onu KGB-si bilmey qalma küy yoq edi. Bilse bilsin, yürülmege çi yürüle edi. Olanı qarawu bulan edi bulaylıqda, az sanawlu milletleni birin birisine "kisdirip", gerti xalqçılıqnı başgöterme bolmas yimik hawqatsız etmek, bolğan çaqı şo halında saqlamaq edi.
Şolar wa şoğar oşağan tüzsüzlükler başlap özünü başına tarığannı Dağıstanda qumuqlar başlap añladı. Şo sayalı o tez qurumlaşdı, milli harakat da birleşdi, tez wa cah küyde bek qayratlı iş gördü. Şo meselde barı Dağıstannı elde bolup turağan işlege gözün açdırdı...
Awtonomya degende, bilme tüşe, onu eki yanı bar. Olanı birisi — geng xalqçılıq, özünü özün özden yanaşıwda qorup saqlap bolağan, milli ixtiyarların, talapların añlap bitgen xalqçılıq. Xalq şonu uçun, ne qıyınlıqlağa tarıp qala busa da, harakatçı yabuşuw yürütgen wa yürütejek. Bizin xalq, gertiley de, bütün Kawkaz wa Dağıstan darajada özünü qaynaşğan milli harakatı bulan artdağı 20 yıllanı gelişinde masʼalanı eki de yanına hazirligin taman çaqı görsetdi. Özünü ösüwü de, añlawu wa harakat qurumçuluğu haq gerti demokratizmge wa dawlarsız, qan tögüwsüz haq gerti xalqçılıq hazirligin bütün aylanağa malim etdi.
Awtonomyanı ekinçi qaydası — köpler oğar mükür bola, yañız xalqnı harakatından hasil bolmay, ullu paçalığıbızdağı sosial syasi wa olay da onu yanındağı köbüsü xalqlanı añlaw, ösüw darajasından amalğa gele. Biz özübüznü milli sınawubuzda gördük, bütün ullu paçalıqnı sisteması yañıçalay abat alma hazir busa, Rossiyada milli aralıqlağa baylawlu gerti xalqçılıqnı paydasına çeçilmey qalır yimik bir masʼalä da yoq.
Zamanlar öte turup, bilme, tüşünme başlaysan, "Teñlik" göteregen masʼalalar tüz edi. Amma olar öz zamanından oza bolğan busa yaray. Göresiz haq gerti xalqçılıqnı yürütme bolmayğan paçalıqlar axırı bir gün bir peleketge tarımay qalsa tamaşa?! Aldağı Yugoslawyanı wa bugünlerdegi arap ülkeleni başına tüşgen hallar şonu gertiley.
- "Teñlikni" yolbaşçısı hisapda qurumuğuznu harakatında ne yimik yañılışlanı esgerer edigiz?
- Öz başımnı yanından alıp aytğanda, heç bir zatğa hökünçüm yoq. Misal uçun, o yıllarda men bir-bir "hürmetli" adamlar aytğanın etgen busam, özüm uçun da, ahlüm, yaşlarım uçun da xıylı oñaylıqlağa, örlüklege yetip, xalq da aytğanlay, terbenmesdey bay bolup, qoruwçu komandam bulan olturğan adam bolajaq edim. Tüzün aytğanda, olay taklifler mağa Mahaçqalada da, Moskwada da, hatta Stambulda da bolmay qalmadı. Dağısın aytmağanda, pensiyağa çıqğança bir wuzğa ya rektor, yada bir ministerlikge başçı, yaxşı bir firmanı başçısı bolup olturajaq edim. Bulay taklif beregenleni axır muratların men yaxşı bile edim: şu "teñlikçi" yolnu qoyup tayma borçlu etmek yada qurumubuznu şolar özler qarawullayğan yolda yürütmek edi.
Meni busa har gezik şulay laqırlar başlanğandoq, Nuhay Batırmurzayew wa onu ulanı Zaynalabit gelip toqtay edi. İnqılapnı yıllarında bir qumuq biy Nuhayğa ayta: "Sizge ne yetişmey, yazıwçuluğuğuz bar, pahmuğuz bar, qoy şo bolşewikleni yolun. Çıq Groznıyge, çığar özüñnü gazetiñni de, yaşağız, ulannı da şo yoldan qaytar...". Nuhay o qumuqğa bulay cawap qaytara: "Bizin taypada bir yaşap, miñ ölgenler yoq. Miñ ölgenlerden etmesin bizin Allah!"
Harakat başlanıp turağan günler edi. Xasawürtğa sahat üçlege yetişme gerek edik. Cıyınğa maşinler gelip bitmey edi. Bizin abzarda toqtağan edik. Çay, ondan-mundan laqırlar. Beş altı yoldaş barbız. Axşam qaytğanda, bizin laqırlağa tıñlap turağan atabız: "Salaw, muna görürsen, yoldaşlarıñ seni qoyup getejek, yañız qalma qorqmay busañ, bar. Amma bir barğan busañ, geri qaytıw bolma tüşmey"- degeni bugün yimik esimde.
Bu yağından alğanda, heç hökünçüm yoq. Bugün de men şo oyumda, şo yolumdaman. Bu barışda men köp-köp yuwuqdaşlarım, yoldaşlarım barnı men bek öktemmen. Bugünlege olaylardan azı göçmegen birisi dünyalağa, olanı sanawu 60-dan oza tura.
Sen utduruwlanı soraysan, hökünüwler bolğan soñ, utdurtuwlar da bolmay neçik bola. Ozoqda, boldu, az bolmadı.
Dağı da meni özümden başlayım, meni bir-bir hökünçlerim meni tez geçip qoyağanımdandır dep esime gele, açıw saqlayğan küyüm yoq. 20 yıllanı boyunda neçe türlü xasyatdağı adamlar boldu, birleri olanı, tıñlasañ, neçe de haqıllı, neçe de añlawlu, sağa qadi bolup yol görseter, amma iş işge tüşgende qolundan bir zat da gelmes, özünü ayıbın da başğalağa salma qarar, yaşawluq ahwalatlarda namartlıq etme de çığar. Sata degen söznü qollama süymen. Geçge taba bildim olanı birleri özü etgenge ilığıp, awruwlağa tarıp, yaşawdan getdi. Allah olanı yolun da tüz etsin. Xas qurumlar yiberip gelgenlerin çi aytma da aytmay qoyaman. 20 yılnı içinde olaylar da az yoluqmadı. Olaylanı birleri dağı yanından zaral etme bolmağanda, türk paçalıqlağa syezdlege bizden alda barıp, bizin delegasya KGB yiberip gelgen adamlar dep xabar yaya edi. Olanı da Allah yolun tüz etsin. Bilemen, kimge de yañılışmaq bar. Amma namartlıqnı geçme yaramay.
Dağıstan parlamentge deputatlıqğa çıqma mağa eki-üç keren imkanlıq boldu. Hakimler aytıp tügül, yurtlanı xalqı aytıp. Çağarotar wa Yaxsay yurt camyatlarını atından bizin yurtlardan sen deputat bolğannı süyebiz, sen kandidaturañnı sala busañ, dağı gişini girme qoymaybız, dep kağız gelgen edi, şolay çaqırıw birdağılay Endirey de boldu. Men şo imkanlıqdan da, bola turup, paydalanmadım. O yıllarda "Teñlikni" politikası bulay edi — bolğan çaqı hakimyat qurumlardan ari turmaq, bar güçübüz salıp, awtonomluq etmek uçun birewden de, bir qurumdan da xarlısız yol tutmaq. Şolay biz barı qurum güçübüz salıp çalışğan busaq, respublika qurumlardağı bizge yüregi awruyğan yoldaşlar zamanında teñ aralıqlar tutma bolğan busaq, 1990-nçı yılda "sowetskaya Rossiya" gazetni baş redaktoru W.Çikinni artğa salıp, utup çığıp bola edik. Ya meni özümnü yanımdan, ya men başın tutğan "Teñlik" yanından tiyşli küyde geng qurşawda, geng çalışıwda xalqnı harakatğa çaqırıp zamanında iş qurma bolmağan sayalı, haqıqatda 94 miñ tawuş alğan ekençin, halnı artın geltirme bolmay, utğan yeribizden utdurğan bolup çıqdıq, tek ne sudlağa çıqmadıq, ne başğaçalay artın quwup aylanmadıq. İşni şu yerine hökünçüm, güç yetişmedimi, ya sınaw yetişmedimi, bilmeymen. Amma açıq küyde bizin yaq utğan edi. Saylawlağa meni bulan birçe qurşalıp Qaranoğaydan Qızılürtğa yetginçe eki gerti qoççaq bar ediler — biri Xoja Majitow, birdağısı da Qalsın Hasanow.
Meni birdağı bir hökünçüm. "Teñlikden" ayrı etip, onu işin töbenleşdirmek uçun, Dağıstan hukumatında işleygen eki-üç qumuq, ozoşqda, Dağıstannı Paçalıq Sowetini Predsedateli M.Mahammatow da bulan, Qumuq milli sowetni qurup, oğar banklağa salıp ullu xarjlar da berip, şolluqda "Teñlikni" aktiwin tozmaq muratdağı planların xalqğa geng arada añlatıw iş yürütmegenime hökünemen. Hali sen bilemisen şo Milli sowetni işi ne boldu, başlap onu başçılığın Teläqawowğa, ondan soñ Atay Aliyewge berdiler. Bu özlege tarıqda, özlege tarıq tügülde, tüpden taba bir tamaşa oyunlar qurup, tozma da tozdular. Bir waqti respublikanı başçıları "Teñlikni" de Qumuq milli sowetni de erişiwge salma bek qast etip aylandılar. Parlamentdegi 28 qumuq deputat qarşı ekenni bile de turup, deñiz yağada, Qaraman boyda Nowolak rayon qurma tiyişli dep başlap götergen o zamañı deputat Teläqawow edi.
Qaramannı atı çıqğan soñ, aytma tiyişli göremen. Biz yibergen wakiller Dağıstannı Ör Sowetini komissiyasını cıyınında Qaraman boyda güçürülgen yurtlar bolajaq, amma ayrıça rayon bolmajaq,- dep, kağız alıp gelse de, hali esime gele, hakumatdağılanı sözüne inanıp, masʼalä axırına yerli çeçilginçe, bekleşgen lagerni tozma ixtiyar bermegen busa yaxşı edi.
Aradan köp de getmey, biz lagerni tozğan soñ, Dağıstan Hukumatını görmekli yerin yelegen bir qumuq adam açıqdan birdağı namartlıqğa bardı: kultura masʼalalağa dep, qumuq intelligensiyanı wakillerin cıyıp, cıyın ötgerdi. Şo cıyınnı qararı dep bir umumi maʼnalı kağız oxudu. Razi busağız qol salığız dep, qol saldıq. Başğalar da saldı, Murat Abakarowdan soñ men de saldım...
Biz getgendoq yazılğan tekstni özü süygen tekstni alışdırıp şo adam, wollah, qumuq intelligensiya Qaraman boynu Nowolaklağa bergenge qarşı tügül dep yazıp, yañı yazıwlağa şo biz qol salğan betni tirkey.
Şo kağıznı berip, yaydırıp cıyınlar da söyletip, muna geremisiz, Nowolaklağa Qaramannı bermekge razimen dep Salaw da qol salğan dep, xabar yürütdü. Men bilegen haq gerti maʼlumatlar bar, sudğa beregenine qanmay, "Teñlikni" başçısın öltürüp yoqlama şo bir taypalar eki-üç gezikler plan qurğan bolğan eken.
Şu taypa pitneçilikni bilgen soñ, şu taypa masʼalalanı axtigin açma kömek izlep, men Dağıstan Hukumatnı Predsedateli A.Mirzabekownu yanına bardım. Qalğan yanın aytmağanda ol şo kağıznı başlapğı wariantı bulan tanış bolup çıqdı, aradan eki-üç gün getip, A. Mirzabekownu sekretarı meni ol çaqırağannı bildirdi. Bardım, kabinetinde o hakim de bar. Men bar yerde o qurumsaqğa aytmağan zatın qoymadı. Bu iş "Teñlikni" beşinçi syezdini aldında edi...
Birdağı meni yanımdan yiberilgen iş bulay boldu. "Teñlikge" yañı oyları bulan, ayroqda başlapğı 5-6 yıllnı içinde, har-bir texnika ilmu takliflerin alıp bek pahmulu cahiller gele edi. Birleri esimde bar yañı: yaşörümler uçunğu milli teatr qurma, yada milli yır ansambl qurma xarj tapma kömek et dep tiley gelgen edi. Birdağısı, Çeläbinsk şahardağı qumuq ilmu qulluqçu yaş telewideniyeden milli berilişler bolsun uçun giççirek yañı apparat çığarıp gelgen edi, birdağı yañı sawut çığarma proyekt taklif ete edi. Olay neçe yañı oylar-proyektler bar, bular barı da xalq milli harakatğa yañı yaratıwçuluq güçler tartılma başlağanlıqnı şahatı edi. Bulay adamlanı men şo ilmudan añlawu bar konsultatlağa yibere edim. Artda oyğa tüşdüm. Bu taypa işlege yol bermek, olanı bir qarawğa toplamaq uçun yaqlaw wa xarj güçü bulanğı biznes firma qurmaqnı tiyişli gördüm. Bir Baküge barıwumda Azerbayjannı prezidenti Elçibey bulanğı yoluğuwda şo temanı göterdim. Kömekge razilik de aldım, şo firmanı T.Toturbiyew başçılıq etegen qurumnu kürçüsünde boldurma toqtaşdıq. Onda Toturbiyew görsetgen adamlar bulan eki-üç kerenler de barma tüşdü. Aradan zaman ozdu, Azerbayjanda dawlar başlanı, Mıçığışda qalmağallar artdı, Toturbiyni yoqladılar. Göz alğa tutulğan yaxşı işleribiz orta yolda toqtaldı. Yaşawğa çığarılmay qalğan yaxşı qastlar, aytıp tursaq, dağı da bardır. Ozoqda, olağa yürek qıynalmay bolmay.
- Ötgen 20 yılnı içinde özleni görsetgen milletni igitleri-patriotları dep kimleni görseter edigiz?
- Milletni igitleri, öz xalqnı haq gerti patriotları dep köpleni görsetme bolur edim. Tek olanı barın da xasyatlap, qıymatlayıq desek, köp yazma tüşer edi. Xalqnı wa xalqçılıqnı igitleri dep, men Şuhayıp Mahammatownu, Arslan Xalilownu, Toturbiy Toturbiyewni, Xoja Majitownu, Bahawdin Hajiyewni, Mahammatsoltan YAhyayewni, Aqay Aqayewni, Nabi Dahirownu, Bammat Atayewni, Aynutdin Dayaqownu, Qazanbiy Qazanbiyewni, Labatxanım Hüseynowanı, Zaynap İbrahimowanı, Anwar Hamitownu, Abdurahman Aselderownu, Mahammatrasul İrbayınownu, Kämil Atayewni, Mahammat Mahammatownu, Danyal Tulparownu, Abdulazim Xasbolatownu, Raşitxan Zabitownu wa bulağa oşağan bizin xalqnı wa xalqçılıqnı batırların esgerer edim. Bizge olanı bir zamanda da unutma yaramas, biz şolanı atların syezdleribizde, "Teñlik" gazetibizde ayrı bölükler etip esgerebiz. Olanı harisini haqında ayrı kitaplar yazıp, qumuq xalq harakatını ösüwüne etgen asil qulluqların görsetme yaray edi.
Olanı esdeligine "Teñlik" qumuq xalq harakatnı atından esdelik salma tüşedir. Şolay sıylı esdelik, meni qarawumda, Endirey yurtda bolğanı gerek. Şo günlerde "Teñlik" Xasawürtdağı bölügünü başçısı Qalsın Dewletuqayewni, Endirey yurt başçısı Ümmetgereyni wa rayon başçısı Abdurahim Beksoltanownu qayratlığı bolmağan edi busa, birinçi syezdibizni Xaçmas şaharda (Azerbayjanda) yada Güydürmesde (Mıçığışda) ötgerme tüşejek edi. Olar bulan da bizin aldanoq dığarlaşıwubuz bar edi.
- Bizge alğa yürüme, artma ne purşawluq ete?
- Bu sorawuña cawap bermege meni uçun barı da sorawlarıñdan qıyın. Nege tügül, bulay sorawlağa cawap bere turup, eki göñüllü bolma yaray. Özüñe de wa xalqıña da baqğan yaqda haq gertilik bolma gerek. Bilemisiz, tarixge belgili Atillanı köp oyçuları bolğan. Olanı arasında birisinden hatta Atilla özü de tartına bolğan. Ondan tügül, onu gerti sözünden. Atilla özünü yaşawunu lap da çetim qıyınlı mühletlerinde şo diwanbegin çaqıra bolğan. Onu çaqırğınça, Atilla otaw qululqçuların cıyıp, üyde ne awur zat yada ne sawut bar busa, alıp yaşırığız, o gertini aytajaq, men çıdap bolmay, alıp urup qoymaq bar,- dey bolğan.
Şonu yimik, sağa, mağa, hatta prezidentge yada xalqğa yaman tiyejek busa da, tuwrasın aytıp üyrenmesek, bizge ösüw, örleniw gelse tamaşa. Aytayım, bizge yürüme, artma purşawluq etegen xıylı zatlar bar.
1. Bizin xalq qaçan busa da bir zamandan tutup milli ruhun, ruh batırlığın, ruh özdenligin tas etgen. Şonu uçun aylanabızda Soltanmutnu batırlığı da, Y.Qazaqnı wa Zaynalabitni qayratlığı, ruhu da adabyatıbızda çalınmay.
2. Bizin paçalıq qurumnu oñsuz barağanı, tabii baylığı bar, bilim bar, amma paçalıq rejim haq gerti xalqçılıqdan ayrılğan dep aytma yaray. Biz hali bussahatda Rossiya olçewünde oyğa wa oyçuluqğa gelip yaşayğan xalq tügülbüz, aslu halda tar Dağıstan dazulağa töş wa baş urağan xalqbız. Bu qıyınlı haldan çıqmaq uçun, bütün hukumat qurumubuznu, onu bulan birçe qumuq xalqnı başdan-ayaq yañırğanın taʼmin etegen yollar tapmay turup şu halıbızda qalıp, talaşıp turajaqbız.
3. Bizin xalq şonça da bek çaçılğan wa parçalanğan, tütülgen çi, şonça da şolay qayratlığın tas etip, hawqatsızlanğan çı — biy biy bolup, özdenler özdenligin yürütüp bolmay. Biz Dağıstanda da bek ullu tawakalsız, özgelerden (añlama süyegenler men kimleni göz alğa tutup aytağannı biledir dep oylaşaman) xarlılıqda yaşaw qurabız. Şo yanından alğanda, Dağıstanda bir xalqnı da bizin yimik imkanlığı yoqdur dep esime gele. Tarixi baylığıbız, geng türk dünyanı xalqları bulanğı tığıs aralıqlarıbız bar. Bizin til bulan tarjumasız dunyanı bir buççağından birisi buççağına çıqma bola. Ondan qayrı da yüz-miñ yıllanı boyundağı Rossiya bulanğı aralqlarıbızdan bütün Dağıstanğa, bütün Rossiyağa payda çığarağan, neçik busa da bir sebeplege göre arabızdan şolay naslular çıqmay tura. Rossiyanı olçewünde atı köp yanlağa belgili bir biznesmenni atın aytıp boluğuz, Rossiyanı özge taraplarında tarmaşıp, özün görsetme bajarğan, soñ Paçalıq Dumağa deputatlıqğa saylanğan bir qumuqnu aytıp boluğuz?
4. Axırına yetip, tüzün aytğanda, bizin xalqnı köp yanı ne özü-özüne inanmay, köbüsü adamlar ne Tengiri-Allahutalağa inanmay. Bulay haldağı xalq neçik göterilip bolsun?!
5. Ösgen, alğa getgen milletlerde milletni atı — onu ruh halını atı, onu ör ölçew darajası bola. Bizin şolay darajalarıbız neçik bolmağa gerek? Bugünlerde qarawsuz, aljayıp taşlanğan awlaq maydanlarıbıznı, abzar-bawlarıbıznı taşlap, yañız şınq-mınq dep, qaçan paçalıq pensiya berir dep tura busaq?
6. Ozoqda, barı zat Allahdan. O sayalı Tengiri aytğan: "Siz qast etsegiz, men de kömek etermen", — dep.
- Dağıstanda da, özge yerlerde de milli harakatlar söngenligini sebebin neden göresiz?
- Oğar türlü-türlü sebepler boldu, harakatlar sönmegen, olanı yürütüw qurumlar tayğan. Bugünlerde belgili küyde lezgilerde aldağı "Sadwalnı" atı tutulmasa da, lezgi xalqnı milli masʼalalarını hayın yürütegen aslam finans kürçüsü bulanğı milli korporatiw gruppalar bar: olar tarıq bolğanda Rossiya wa dünya ölçewlerde konferensiya-cıyınlar ötgere, bir neçe gazetler çığara, öz milli hakimyatını masʼalaların çeçme qast eteler. Şoğar oşap, awarlarda, dargilerde üç-dört orus tilde xarlısız gazetleni finans yanından taʼmin etegen biznesmenleri bar.
Ondan qayrı da, başğa milletleni madarlı adamları ullu işge çıqsa da, milletini ullu masʼalalarından bet burmay, olanı hukumatnı ağıp gelegen bücet planlarına qoşmaqnı talap ete. Qumuqlanı paydaların yaqlap çığağan haligi qumuq baylar taʼmin etegen gazetni atın tutma bolamısan? Olanı hayı aslu halda qardaş-qurdaş tuxumunda.
Lezgiler har yıl yazbaşda geng darajada Yaraliyewni kömegi bulan lezgi xalqnı bırınğı igiti Şarwilini bayramın ötgere. Şo da tamanlıq etmeymi? Aytma tarıq busa, dağı da köp misallar bar. Harakatlar bir xalqda da sönmegen. Olar yürütülegen qaydalar başğa bolğan. Bizin xalqdan qayrı Dağıstanda, misal uçun, awar, dargi milli harakatlar ör hakimyat işleni başın tutğan gişileni harakatı bulan qatışğan. Qumuqda busa qatışmağan.
Gerti xalq harakatçılığını töbenleşmegini sebebin axtara busaq, onu da tuwra atın tutup esgerme tüşe. Xalq harakatçılıqnı bizin paçalıqda töbenleşgenini aslu sebebi bizin paçalıq qurumlar xalqnı sipteçiligine, camyat qurumlağa yol bermeygenlikde, şolar bolmasın uçun özleni şırtına biyiygen qurumlar tizegenlikde. Aytar: muna sizge watandaş camyat, dağı aridegi tarıq tügül der. Qarağız, saylawlar, referendumlar boş oyunlağa aylanmadımı? Paçalıqdağı bu halğa aslu sebepçiler, onu başın tutğan Medwedew-Putin bolsa tügül, kimdir dağı? Dumağa, şahar, rayon başçılıqğa saylawlar korporatiw işge, korrupsiyağa, qardaş-qardaşnı degen prinsipge aylanıp bitgen. Rossiyada bizdegi halnı FSB-den yaxşı bilegen bir qurum da yoq bolğan soñ, bu maʼlumatnı Medwedewge wa Putiñe yetişdirme dep oylaşağanlar da bek yañılışa. Hasili, bugüngü camyat aralıqlanı şartlarında ekiüzçülük, betgördüçülük, uruşbatçılıq geng küyde yürüle.
Natija çığarıp aytğanda, bütün Rossiya başdan-ayaq tüzlenmey turup, Dağıstanğa, şonu içinde bizin xalqğa alğa yürüme bek qıyın bolajaq.
- Haligi dewürdegi milli politikanı neçik bahalaysız?
- Neçaqı bola busa da şo masʼalalağa qaraw osallaşğan, barı da zat sentrnı, Moskwanı taʼsirine tüşgen. Cumalar, aylar bulan qarasağız da, telewideniyeden, Moskwadağı yırçılanı, qazançğa muştarlı artistleni, üyrençikli politikleni görsegiz tügül, dağı bir milli sıpatnı, milli ansamblleni görme hasiret qalajaqsız. Milli masʼalalağa qarayğan ministerlik yoyuldu — o regionlağa qarayğan başğa wedomstwoğa aylandı. Sayki, milli masʼalalar çeçilip bitgen, ekonomikağa qarışmaq parz bolğan.
Haligi hallarda milli masʼalalarda yürülegen tüzsüzlükleni haqında arz etme, sentrda ayrı adresi bulanğı bir paçalıq qurum da yoq. Dağıstanda milli tilleni qoruw, milli gazetleni, milli radioberilişleni yaqlaw yoq. Şkolalarda ana tillerden dars yürütüwnü işi lap tüp darajada, tiyişli oxutuw kitaplar bulan taʼmin etilmey. Dağıstandağı ana tilleni haqındağı zakon halige yerli de qabul etilmegen. Dağıstanda güçden göçürülgen xalqlardan, nowolaklardan wa mıçığışlardan qayrısına, qayda yazsañ da, paçalıq qurumlanı yanından bir tergew de yoq. Ne Anjini boyundağı Tarğu, Kaxulay wa Albörügent yurtlanı wa olay da bir zaman Yaxsay boyda bolğan qarasuwotarlılanı masʼalalarına qaraw yoq. Onu üstewüne, Dağıstanda, yañız Dağıstandamı, topuraq yelewde wa qollawda köp ullu tüzsüzlükler saqlanıp tura. Şo masʼalalanı aylanasında har milli aralıqlar artsız-alsız bir türlü tartışıwlağa tarıy. Dağıstannı Xalq Cıyını, neçaqı yazsaq da, özünü sostawında ekinçi palata etip, Milli palatanı qurma xıyal da tutmay. Hali bu taypa masʼalalarda örlük güçü yetgenni yanında. Esge alığız, topuraq masʼalada bar tüzsüzlükler sayalı Qabartı-Balqar respublikada balqar xalqnı tamazaları üç-dört aylar açlıq bildirip turdu, şoğar ne iş dep aytıp, telewideniyeden tergew bolmadı.
Aytıp tursaq, milli politikanı tarmağında Rossiyada köp terslikler bar. Halige paçalıqnı yanından şo taypa masʼalalağa axır salma qarayğan qastlıqnı men görmeymen. Lap yıraqdağı sibir xalqlardan Abramowiçler, Kobzonlar Paçalıq Dumağa deputatğa saylanğanın aytar, çukçileni qubagiyik çanalağa qaytğanın görsetir, amma başğalanı milli masʼalaların eşitme canıñ hasiret qalar. Milli masʼalalar canlansın uçun Rossiyada, onu xalqlarını içinde watandaşlıq camyatlıqnı, gerti xalqçılıqnı prinsiplerini tamurlaşıwuna neçaqı bola busa, şonçaqı yol bergeni tarıq.
- Biz, qumuqlar, ullu türk milletni ayrılmas payıbız dep köp esgerebiz. Özge türk milletlerden qıyınlı waqtilerde bizge kömek bolğanmı? Yada biz şo qardaşlıqdan paydalanıp bajarmaybızmı?
- "Teñlik" qurumnu türk dünyası bulanğı aralıqları 1991-nçi yıldan tutup bek sıqlaşdı dep aytma bolabız. 10-12 kerenler türlü-türlü paçalıqlarda (köbüsü Türkiya respublikada) dünyanı türk xalqlarını syezdleri ötgerildi. Türk birlik qurumlardan: Dünyanı türk xalqlarını assambleyası wa Qaradeñiz, deñizleni boyundağı türk xalqlarını birleşiwleri quruldu. Şo birleşiwleni boluwuna wa ösüwüne "Teñlikni" wakilleri bek qurç çalışıp ortaqçılıq etdi. Ondan qayrı da, "Teñlikni" yaşörümlerini gruppası dünyanı türlü-türlü şaharlarında ötgerilgen festiwallarda özleni görsetme boldu. Bizin tilewübüzge göre, Türkiyanı türlü-türlü şaharlarındağı ör oxuw ojaqlağa wa Qazaxstandağı Türkistan şaharında açılğan xalqara uniwersitetni har yıl türlü-türlü fakultetlerinde oxumaq uçun 10-15 yaş yiberme imkanlıqlar boldu. Dağıstandağı türk xalqlanı — noğaylanı wa qumuqlanı masʼalalarına xalqara qurumlarını yanından yaxşı tergew baqdırıldı. "Teñlikni" qastı bulan qumuq teatr, Qarabudağgent orta şkolanı yaşlarını biyiw ansambli eki-üç keren Stambulda yürülegen xalqara festiwallarda ortaqçılıq etdi.
Şo bir waqtini içinde Ankarada qumuq yazıwçulanı asarları şonda hazirlenegen antologyalağa salındı, Y.Qazaqnı yırları eki keren kitap etilinip çığarıldı, türk gazetlerde wa curnallarda köp kerenler bizin xalqnı yaşaw talaplarına baylawlu maqalalar çığarıldı.
Şolluqda, "Teñlikden" taba qumuqlanı tanışlıq aralıqları terenleşdi, gengleşdi deme bolabız. Tek o zamanda da oylaşa edim, hali de oylaşaman: bizin xalq türk dünyası bulanğı özünü imkanlıqların tolu qollama, bütün Rossiyanı paydasına işletme qarama gerek edi. Bu bek ullu maʼnalı masʼalä.
- Harakatnı yañıdan başlama tüşse, neden başlar edigiz?
- Bu soraw curnalistleni yanından merdeşlengen sual. Meni cawabım da şolay bolmasın uçun, seni sualıña meni qarawum şulay. Bir taşlanğan zatnı yañıdan başlamaqnı xalq da uşatmas. Bir başlanğannı, qumuqlar aytağanda yimik, töşlep, artdırıp, terenleşdirip, yañı ilmu wa sınawlar bulan baylaşdırar edim. Şu qayda miñ yıllanı boyundağı tarix gertileşdiregen yol. Başlanağannı yartı yolda taşlamaq Allahnı zakonlarına qarşı gele. Şonu uçun da, yañıdan bir işni başlamaq — yañı orbitanı alamatı. Har yıl bir yañı baw etmek uçun yer qazağan sabançını bir zamanda da yemişni cıyağan yılı bolmas edi. Yañırtıp başlamaq — o başğa masʼalä.
Şo sayalı busa yaray, Y.Qazaq bilmey aytmağan: dünyalar aylanmaydır dögerek etgen çar yimik, bek añlaysan aytğannı, üç qulağıñ bar yimik; Aybala Dadaw da oğar qoşğan: "Dünyalar aylanmaydır çar yimik, çarlanıp biter edi halige...".
Mağa, sen aytağan küyde, "yañıdan" başlama tarıq busa, xalqçılıq harakatğa birden-bir bek berilip işlejek edim. Har yurtğa barıp, hali de tozulmağan aldağı "Teñlikni" aktiwine de tayanıp, yaşörümleni de şo işge geng küyde qurşap, haligi dünya sınawlarına asaslanıp, geng xalq qatnawları bulan añlatıw wa qatnaşıw iş başlar edim. Bulay iş camyatnı cıyışdırma, onu bir ullu qastlanı aylanasında toplaşdırma, birleşdirme bolajaq edi. Nege? Gertisin aytayıq, xalqıbıznı köbüsünü kiselerinde diplomları bar busa da, bilim çi az, telewizorlar aytağan zatdan bir tüyür de ari barmay, az oxuy, aylanasına aytarday tergew bermey, dünyada bolup turağan hallardan qıymatlawlu güç almay. Şu men aytağan küyde, aldağı dewürlerde bolğanda yimik, haqıl, bilim bulan xalqnı es dünyasın yarıqlandırmaq uçun iş yürütejek edim. Yañıçalay xalqıbıznı harakatçılığın uyatma qarajaq edim.
Dünyanı bugüngü gelişine qarağanda, işler şolay bolma da bolajaq. Nege tügül, görüp turabız, yañı haqlıqğa barı zat birleşgen, şonça da şolay çaltlaşğan wa sıqlaşğan çı, dünyada biri-birine yat "buççaqlar" qalmağan. Bugüngü Dağıstan, bugüngü qumuqlu, awarlı — aldağı qumuqlu, aldağı awarlı tügül. Bütün dünyalıqnı alamatların qollamay turup, ösüp örlenip getme bolajaq xalqlar şolay başğa az wa köp sanawlu milletlege tayanıp harakatlanğan globalizmni alamatları gün sayın arta, Kawkaznı har xalqı, alda qıymatlanağan yimik, Kawkaz tawlanı bir müyüşünde sıyınğan qawumlar tügül, dünya barışda özgeler bulan teppe-teñ ixtiyarlardağı xalqlar...
Bizin xalqğa gelgende, gertilikni süyegen har-bir alim de mükür bolur edi: haligi sanawda azlığına da qaramaylı, biz, qumuqlar, teñsiz ullu tarixi bulanğı xalqbız. Bizin busa sowetizmni yıllarında tarixibizni tar qısıqğa salıp qarayğanlar gün sayın arta edi. İş yañız bizin tuwma türklügübüzde tügül, özünü ejjelgi babalığından başlap, dünyada atı aytılğan ullu imperya paçalıq qurumlanı boldura turğan harakatlı teñ ixtiyarlı xalqbız. Ozoqda, onu añlap bitsek, xalqıbıznı "qumuq" degen atına tergew etip, neçik aylandırıp, ne yanından aytsağız da, maʼnası alışınmay. Şo bayağı bitew wa bütün bitgen qum urluq yimik qumuq demek oylu söz. Bizin xalqnı tili onu tarixi, onu gelejegi wa bolajağı, har-bir işibizni bütünley wa mekenli etmek — daimlikni alamatı.
Bütün xalqnı qısmatı haqında söz yürüle bolğan soñ, ayrıça bir masʼalağa tergew bergenni süyer edim. O da — xalq harakatında qumuq qatınlanı ortaqçılığı.
Olar köp miñler bolup, tolqunlaşıp gelip harakatğa qoşulğan edi. Bu busa xalqnı yanından qurulğan igitlikni bir alamatı edi. Olay iş, meni esime gelegen küyde, artdağı eki-üç yüz yıllanı içinde bolğan busa tamaşa.
Ergişileni aytmay qoyğan zamanda, "Teñlikni" bek göterilgen waqtilerinde qumuq qatınlar Ötemiş boydan, Tarğu, Kaxulay, Anjiden, Buynakskiden, Xasawürt, Qarabudağgent, Babayurt rayonlardan, "Teñlik" salğan masʼalalağa yaqlaw berip, Xasawürtnu, Mahaçqalanı maydanların yelep alıp toqtay edi. Baliki, bu dünyada birinçi bulay sınaw bolmaq bar — yüzler bulan qumuq qatınlar Mahaçqalanı ullu maydanın biylep, köp günlege açlıq bildirip toqtağan edi. Olanı lideri belgili şair, "Teñlikni" kürçüsün salğanlanı biri Şeyit-Xanum Alişewa edi.
- Haligi yaş naslu neçik yol tutsa yaxşı bolur?
- Aldağı sorawlağa cawap bere turup, şu sorawuña da qarawumnu aytdımmı eken dep esime gele. Ullular bolsa da, yaşörümler bolsa da, gerti xalqçılıq yolda çalışağanlağa gerek tolumluq hisapda bu yerde bizin tuxumda nasludan-nasluğa, ulludan yaşğa berile gelegen nasihat sözler bar. Şolanı geltirip, sözümnü tamamlama süyemen:
Basmağa hazirlegen Raşid Harunow
Opublikowano: gazeta "Yoldaş", 14,20,27 may 2011 g.