Botayurtlu İsaxan haci Hajiyew siyrek yoluğağan adamlardan. Onu saparlarını haqında «Yoldaş» wa «Qumuq tüz» gazetlerde köp kerenler yazılğan. Tek İsaxan haci yañız saparçı tügül, ol sportsmen de, patriot da, haci de, özden qılıqlı, salamat adam da dür. Qaysı yanın alsaq da, ülgü etip görsetme yarayğan adam.
Yolawçu
İsaxan hajini sapar qısmatı 1988-nçi yılda Dağıstannı tawlarından başlanğan. Barı da saparlarını sanawu — 10. Şolanı köp yanın yayawayaqdan yürügen.
İSAXAN BULANĞI LAQIRDAN
- Yayawayaqdan birinçiley sapar çıqmağa neçik esiñe tüşdü?
- Men yaş zamanımdan berli köp yürüy edim. Neçik de tügül, çabıp yürüy edim. Şonu uçun giççi zamanımda mağa yurtda «Velosiped» dep at taqğan edi. Eşitgenimni, oxuğanımnı men görüp bilme süyemen. Men dağıstanlı bolğan soñ, başlap bizin tawlağa göterilip, ondağı xalqnı yaşawun görme süydüm. Dağı da men özümnü qıyınlıqlağa çıdayğan küyümnü sınap qarama toqtaşdım. Soñ tatıw aldım.
İsaxan hajini aslu (3-nçü) saparı — Arawyağa hajğa barğanı. Şo saparını köp yanın ol yoldaşları da bulan yayawayaqdan yürügen. Şo 1994-nçü yılnı fevral ayında, suwuq çaqğa da qaramay, 8 busurman, ata-babalarıbıznı adatına göre, suwuq Kawkazdan issi arap ellege yayaw barıp, haj qılıp gelgenler.
«İsaxan haci özü wa onu saparları» degen kitapdan:
«Men hajğa aldın bizin ullatalar barğan yollar bulan şolağa oşap barmağa esime tüşgen edi. Ondan qayrı da, har adam özün sınap qarama tüşe. Barı da zat sınawda, teñleşdiriwde biline. Tek adam süygen bulan da bolmay. Xıyallanı axırına çığıp bolma gerek».
Özün özü sınap bolmaq, yüregine tutğan xıyalın yaşawğa çığarmaq, qıyınlıqlardan qorqmayğanlıq — muna İsaxan hajini kelpetleygen belgiler.
Arawyadan soñ İsaxan haci dağı da 7 sapar etgen. Şolanı asluları — Türkiyağa, Üzbekistanğa, Kitayğa. Saparların o boş yürüş uçun, yalqıp ete dep esigizge gelmesin. Har yolunu bir maʼnası bar. Dağıstannı tawlarına, ol taw xalqlanı yaşawuna qaramağa wa sıylı yerlerin, zyaratların görmege barğan. Temirqazıq Kawkaznı tüz boyların aylanıp, Wladikawkazğa — ondağı arxiwlerde Botayurtnu, qumuqlanı haqındağı maʼlumatlar cıyma barğan.
Kitayğa barıp, tutuşup uyğurlanı tiline tıñlap, yaşawuna qarap qumuqlağa oşayğanına tamaşalıq etip gelgen...
Qayda bolsa da, özün özü sınap, başğa xalqlanı yaşawun axtarıp, qumuqlar bulan teñleşdirip, öz milletin özgelege yaxşı yandan tanıtıp yürügen.
Sportsmen
«İsaxan haci wa onu saparı» degen kitapdan:
«Ol es tapğanlı, yurt yağadağı yaşıl otda teñlileri bulan tutuşup yabuşup, konki çabıp, soñğa taba putluq atıp, suwda yüzüp ösgen... Futbol, voleybol oyunlardan rayonda bolağan yarışlanı birin de qutğarmağan».
İsaxan haci 1962-nçi yılda Mahaçqaladağı uniwersitetge tüşüp, «Dinamo» degen camyatda tutuşup yabuşuw bulan maşğul bolma başlay. 1963-nçü yılda Mahaçqalada birinçilik uçun yürülgen yarışlarda 2-nçi yerni ala. 1964-1967-nçi yıllarda asgerde qulluq etegende samboğa yürüy wa diwizyanı çempionu bola.
Asgerden qaytıp oxuwun uzatağanda da, sambo bulan maşğul bola turup, türlü-türlü yarışlarda 1-nçi yerleni ala. 1969-nçu yılda Dağıstannı xalqlarını spartakiadasını çempionu bola.
Oxup bitip, işlegen çaqı yerlerinde de trener, metodist bolup, axşamlar yaşlanı tutuşup yabuşuwğa, samboğa üyretip, olanı SSSR-ni türlü-türlü şaharlarına yarışlağa wa ekskursiyalağa eltgen.
Dağı da İsaxan haci şaxmatlar bulan da maşğul bolup, türlü-türlü yarışlarda ortaqçılıq etgen.
Asgerden qaytğan çağından tutup, bugünlege yerli onu awurluğu bir küyde, ne azmay, ne semirmey.
Yaş zamanından berligi merdeşin — ertenler çabıwun artdağı waqtiler awruğanda tügül ese qoymağan.
Patriot
İsaxan haci — öz elini, milletini patriotu. Qayda bolsa da, sözü bulan da, qılığı bulan da yatlağa qumuqlanı yaxşı yaqdan tanıta.
İsaxan haci 1986-nçı yılda ata yurtunu muzeyin açma uruna.
«İsaxan haci wa onu saparı» degen kitabından:
«Men yurtda trener bolup işleygen yıllarda bizin yurtdan çıqğan belgili adamlanı, ayroqda Soltansayit Qazbekownu ülgüge geltirip, yaşlanı da şolanı ruhunda tarbiyalama qast ete edim. Soñğu yıllarda selsowetge yañı bina qurulağanda, onu bir qabatı Soltansayit Qazbekownu muzeyine dep etilegenni bildim. Quruluş bitdi, kabinetler tolup adamlar işlep tura, muzeyni atın tutağan adam yoq».
Aläpa bermeygenge muzeyni işin yürütme adam yoqğa göre, şo namusnu İsaxan haci boynuna ala. Qurum komitet qurup, muzeyge materiallar, eksponatlar cıyma, witrinalar, polkalar oñarma başlay. Özü de boş turmay, başğalanı da ruhlandıra, hakimleni de injite turup, tez zamannı içinde muzey açılıp işleme başlay. Şo zamannı içinde Soltansayitni hızın alıp, İsaxan haci Lawaşa, Buynaksk, Bakü, Xarkow, Dılım, Mahaçqala yimik şaharlağa, yurtlağa bara. Har etilgen işini, har adam çığarğan xarjnı (köbüsü özünü aqçası wa anasını pensiyası) hisabın da yürütgen.
İsaxan haci ata yurtunu haqında kitap da çığarğan. Ondan qayrı da, ol ata yurtlularını tuxum tereklerin etip, köplege taypa tamurların tanıtğan.
Botayurtda onu aburu ullu. 2002-nçi yılda yurtnu mejitini, administrasyasını peçatları da bulan xas qarar qabul etilip, oğar «Botayurtnu aburlu yurtlusu» degen at berilgen
ÖZÜ
İsaxan hajide qumuqlanı maqtalğan (tek hali unutulup barağan) xasyatları — salamatlıq, namus, özdenlik, çomartlıq — barı da bar. Onu bir de arz etip, birewnü de başın söylep, yaşawnu qıyınlığına känt etip eşitgen adam yoqdur dep esime gele.
İsaxan hajini birdağı maqtawlu xasyatı — tirilik, erkeklik.
İsaxan hajini teñlisi, birdağı aburlu botayurtlu Musapir Batırownu xabarından:
- İsaxan-haci bulan biz biraz zaman armiyada birçe turduq. Biz yañı asgerge gelgen waqtibizde bizden esli orus yaş dağıstanlılanı menligine tiyegen küyde söz aytğan edi. Adamlar bar yerde innemey qalsa da, ol axşam şo yaşnı tutup, özü ondan şaylı alaşa wa naçar busa da, bir keren urup yıqdı. Soñ o yaş geçmekni tilegende, qoydu.
İsaxan haci tawakallı adam da dür. Masxara-oyunmu kisesinde 70 dollar da bulan Türkiyağa barıp gelme. Dağıstandan, Temirqazıq Kawkazdan busa ol boş kiseleri bulan da san da görmey aylanıp gele. Munda tawakallıqdan qayrı da, özü özüne, adamlağa, Allah özün yazıq etmejek dep inanağanlıq da bar. Özünü şo yoq madarı bulan İsaxan haci sadağa etme küy de taba.
Wladikawkazdan qaytıp, Xasawürtğa yetişgende awtostansiyada qarşılaşğan tilençige yolğa çığağanda alğan 10 manatından qalğan 1 manatın da berip, Botayurtğa yayaw gelgen.
Haci
İsaxan hajini teñlileri namaz qılmağa artdağı 20 yılnı içinde başlağan busa, ol Allahğa köp giççiden berli de qulluq ete. Teñlileri cahil yıllarında şo sayalı özüne küley bolğan busa da, ol tutğan yoluna bir de şeklik etmegen, yüreginde imanı bulan yaşağan.
Özü imanlı bolsa da ol, bir-bir haligi dinçiler yimik, ateistlege qarşı tügül. Ol Soltansayit Qazbekow, Zaynalabit Batırmurzayew yimik belgili rewolüsionerleni esdeligine de bek abur ete wa yaş naslunu şolaylanı ruhunda tarbiyalama gerek dey. Nege tügül, şo igitler xalqnı paydası uçun özler añlayğan tüzlük uçun yaş canların qurban etgenler, dep hisap ete.
İsaxan haci yurtda bolağan barı da mawletlerde ortaqçılıq ete, tazyatlanı da qutğarmay.
Orazasın da ol qutğarmayğanı xıylı yıllar bola. Bolağan sadağaların, seketlerin de ete. Aslusu — şo borçlanı birin de ol görmemişge, atın aytdırmağa, xalqnı gözü uçun dep kütmegen.
Ahlüsün, awletlerin de şo ruhda, gerti imannı yolunda tarbiyalağan.
Hasil
Biz cıyınlarda, gazet-curnallarda, radio-telewideniyeden taba dawnu igitlerin, ullu hakimleni, deputatlanı, alimleni köp maqtaybız, olanı paçalıq da qaytıp-qaytıp sawğatlay. Şolay maqtalağanlanı köplerine abur-sıy tiyişli busa da, olanı arasında xalq nalät beregenler de yoluğa. İsaxan haci yimik ruhnu igitlerine busa tergew yetişmey. Köpleribiz payxammarlarda bolğan halallıqnı, gertilikni, salamatlıqnı, özge sıylı qılıqlanı tüz göre busaq da, şo payxammarlar yimik yaşayğan zamandaşlarıbıznı eslemey, hatta sansımay qoyabız. Dünya buzulmay turağanı busa — arabızda İsaxan haci yimik taza adamlar bar ekenge.
«Sıylı adam», «şayıx» degen atlar busurman dinde kimlege berilegenni men mekenli bilmeymen. Tek İsaxan haci şolaylardan dep esime gele.
Nasipge, Qumuqtüzde şolay adamlar az tügül. Biz özübüz de olağa tergew bermey gerekbiz.
"Yoldaş", 06-04-2012