Ruhanyat Musayewa – Qarabudağgentdegi gimnazyanı direktorunu oxuw-metodika işlege qarayğan zamestiteli. Ana tilni wa adabyatnı muallimi bolup bir neçe yıllar işlegen. Artdağı yıllarda orus tilden wa adabyatdan dars bere. Filologya ilmulanı kandidatı. Tarbiyalaw wa oxutuw işinde aldınlı qaydalanı qollay. Meni tergewümnü ol özüne İnternetdegi qumuq masʼalalanı haqındağı haylı pikruları bulan tartdı.
– Ruhanyat, busa da ana tilni qoyup, orus tilden dars berme başlağanıñnı sebebin añlap bolmay turaman…
– Şoğar yañız bir sebep bar: ana tilden wa adabyatdan sahatlar az bolğan. Tek men qumuq tilni axtarıwğa iştahı bar yaşlağa ilmu-yaratıwçuluq işlerini yolbaşçısı hisapda kömek etemen, olanı ilmu-praktika konferensiyalağa hazirlep, aldınlı yerler almağa bajarğanbız. Şo da meni wa meni oxuwçularımnı bugün göterilegen ahamyatlı masʼalalağa qoşumubuz bolup toqtay.
– Sizin gimnazyada ana tilni üyreniwnü masʼalası salınğan küyü neçikdir?
– Bilim beriw ministerlik görsetegen oxutuw programmalağa göre, gimnazya ekinçi oxutuw planğa göre, demek, darslar orus tilde yürülegen, ana til wa adabyat predmet hisapda yürülegen qaydada iş göre. Şo programmağa göre ana til wa adabyat darslağa az sahatlar görsetilgen. Tek zamannı talaplarına, qıyın şartlağa da qaramaylı, gimnazyanı ana tilden dars beregen muallimleri, özleni darsına ekinçi darajalı darsğa yimik yanaşmay, yaşlanı ana tiline, adabyatına, milli adatlarına süyüwün artdırmaq murat bulan çalışa. Bizin şkolanı aldında toqtağan aslu masʼalalardan birisi – ana tilden wa adabyatdan kitaplar bulan barı da yaşlarıbız taʼmin etilmeygenlik. Ata-analar satıp almağa süyse de, bir-bir kitaplar tükenlerde de, bazarlarda da yoq. Misal uçun, qumuq tilden 5-nçi klaslar uçun oxuw kitap wa şolay başğaları.
– Ruhanyat, ana tilni üyreniwnü, saqlawnu, artdırıwnu haqında köp aytabız wa yazabız. Aslu namus gelip şkolağa, ana tilleni muallimlerine tiye. Şo masʼalä üstünlü küyde çeçilsin uçun dağı da ne yimik yollar bar?
– Paçalıq ölçewde alıp qarağanda, ana tilni ahamyatın artdırıwğa baylawlu etilmege tiyişli çaralanı haqında köp aytıla, tek şo çaralanı köbüsü yaşawğa çıqmay.
Dağı da. Şo masʼalalanı çeçiwde paçalıq qurumlar görsetegen grantlanı üstünlü küyde qollama bola. Dağıstannı yolbaşçısını grantlarını arasında milli peçat qurallağa, til politikağa görsetilgen grantlar bar. Şolar bulan, yaşawğa çığarıp bolarday proyekt hazir etip, paydalanma bola.
– Sizin gimnazyada barmı şolay grantlardan paydalanğanlar?
– Bar. Men özüm de paydalanğanman. Dağıdalar da bar.
– Ana tilge baqğan yaqda yaşlanı özleni yanaşıwu neçikdir? Birewler yaşlar ana tilinde oxuma süymey, köbüsü ata-analar da şoğar qarşı dep bola. Sen neçik oylaşasan?
– Ana tilge baqğan yaqda yaşlanı süyüwü, ozoqda, şkolağa gelginçe ahlüde toqtaşa, ata-anadan hasil bola. Ata-ana özler neçik ruhda tarbiyalanğan busa, özleni tiline, milli kulturasına neçik yanaşıwu bar busa yaşların da şo ruhda tarbiyalajaq. Eger ata-ana, öz ana tilinden ilığıp, yaşğa orus tilde söylese, yaş özünü tabiatına yat ruhda tarbiyalanajaq, onu öz milleti bulan tamur baylawluğu bolmajaq. Amma şkolağa gelgende busa, yaşnı tilge baqğan yaqdağı süyüwü muallimden, onu pahmusundan, ruh dünyasından, öz işine yanaşıwundan hasil bolajaq. Eger yaş muallimni süyse, o beregen ana til darsnı da süyejek, ana tilge süyüwden taba Watanına, milletine süyüwü de artajaq. Watanğa süyüw ana tilden başlana. Bizin şkolada köbüsü halda qumuq yaşlar oxuy, tek dargi milletli yaşlar da barısı da qumuq tilni bile, qumuq til darslağa girip, oxup tura. Bir-bir dargi yaşlar qumuq tilden qumuq yaşlardan qolay diktantlar yazıp da, şiʼrular oxup da bajara.
– Dargi yaşlanı qumuqça oxuma siz borçlu etemisiz? Yada?.. Sizin şkolada dargi yaşlar köpmü?
– 20 prosentge yuwuq bar. Biz olanı qumuq darslağa güçden giyirmeybiz. Şolay ixtiyarıbız da yoq. Dargi yaşlanı ata-anaları özler şolay süyeler. Qumuq ata-analanı arasından da yaşları qumuq tilni bulay da bileler deygenler siyrek yoluğa. Şolaylağa biz ayıp etip, yaşların ana til darslağa yürüme borçlu etebiz.
– Milli peçat qurallanı yaşlanı oxutuw işde paydası, kömegi neçikdir? Oxuwçular wa muallimler qumuq kitaplanı, gazetleni wa curnallanı oxuymu?
– Bizin anadaş «Yoldaş» gazetibiz tilin süyegen har adam uçun paydalı maʼlumatlar tabıp bolarday bolğan, san yanı artğan. Tek milli curnallarıbıznı bussahatğı waqtide çığağan küyünde kömegi az deme yaray. Qumuq tilde yaşlar uçun çığağan kitaplar az, bar busa da, olanı san yanı osal. Bugüngü dewür başğa türlü gazetler, curnallar, kitaplar çığarmağa imkanlıqlar yaratğan. Şo işni kasbusuna berilgen adamlar boynuna alsa, öz işin bajarağanlar bulan haqlaşıp, yaşawğa çığarıp bolur edi.
– Ruhanyat, seni hisabıñda, bugüngü qumuq xalqnı ruh halı, millet hisapda saqlanma süyegenligi ne darajadadır? Özge milletler bulan teñleşdirgende, qumuqlanı halı neçik görüne?
– Bizin qumuq xalqnı milli ruhda uyanıwu, xozğalıwu bar yimik his etemen. Şo oyğa men İnternet saytlardağı qumuq milletni masʼalalarını üstünden haqlaşağanlar, bugüngü qumuq xalqnı halına canı awruyğanlar artğannı görüp tüşündüm. Özge milletler bulan teñleşdirgende, şolay hal lezgilerde, artdağı waqtilerde bizin qardaş noğay xalqıbızda da görüne.
– Birewler, az sanawlu xalqlanı gelejegin globalizasya bulan baylap, bizge de millet hisapda saqlanma bajarılmajaq dey. Sen şoğar razi bolmajaqnı bilemen...
– Men birdoqda milletibiz özge sanawğa ullu milletleni arasında tas bolup qalar degen oy bulan razi tügülmen. Nege tügül, köp milletli Yewropanı içinde de bizinkinden köp kerenler sanawu az milletler de saqlanmağa bajarğan. Tek milletni aslu belgisi, orta bağanası bolup til toqtay. Til bolmasa, millet yoq. Şo sayalı da har kim ana tilin bilmege, yaşlarına ana tilin üyretmege, olanı qumuq ruhda tarbiyalama, biz bırınğı tarixi bulanğı Yewropadan Kitayğa yerli yeslik etgen türk xalqlanı wakilleri ekenibizge öktem bolmağa üyretme gerekbiz. Har ahlüde, har oxuw ojaqda yaşlanı qanına, canına şo oynu siñdirme bajarsaq, bizin gelejegibiz bolajaq.
– Axırınçı soraw: ilmu işiñ ne haldadır: toqtalğanmı, uzatılamı?
– Meni kandidatlıq ilmu işim de köp bay tarixi bulanğı qumuq tilni tarmaqların axtarıwda bir giççirek qoşum bolup toqtadı. Tek men şo işimni toqtatmağanman, qumuq tilni onomastikasını üstünde axtarıw işler yürütüp turaman. Yuwuq arada ilmu maqalalarım da çığajaq. Allah buyurup, nasip bolsa, doktorluq dissertasya yaqlama umutum bar.
– Allah oñarsın!
– Sawbol!