May aynı 27-nde Qarabudağgentde qumuq xalqnı madanyatını milli bayramı ullu wa şatlı ahwalat hisapda otdü.
Yaşaw kitap, yazbaşlardan söyleygen,
İssi yeli işlerden küy çalağan.
İnsanlanı qardaşlığı sönmeygen,
Yawsa tammas yarıqlı üy salağan.
(H.ANWAR, Dağıstannı xalq şairi)
...Aldağı günlerde salqınğa salıp turğan çaq şo gün alışınıp, yaynı günü yimik issi edi. Gömmek kök de bulutsuz edi.
...Qarabudağgentde qumuq xalqnı gezikli, şabağatlı milli bayramı ötgerile. Bayramda alim, camyat çalışıwçu Salaw Aliyew özünü bu bayramdağı söylewünde de aytğanlay: "Şoğar alğış eteyikler!"
Qarabudağgentni ortasındağı maydanğa, onu qaburğasındağı "şahar bawğa" bayramğa cıyılğan, bayramça giyingen xalqdan tolğan. Munda bu yurtlulardan qayrı, Qarabudağgent rayonnu barı da yurtlarından, Buynaksk, Qayagent, Sergoqala wa özge rayonlardan, Mahaçqala şahardan gelgenler köp. Munda respublikanı ministerliklerinden gelgenler de bar. Bayramğa gelgenleni arasında Dağıstannı madanyatğa wa turizmge qarayğan ministri Zumrut Suleymanowa, Qayagent rayonnu yolbaşçısı Murat Şixsayitowiç Şixsayitow, Buynaksk rayonnu yolbaşçısı Battal Rajabowiç Battalow, Dağıstan paçalıq pedagogika uniwersitetni rektoru Ş.İsmayılow, Qumuq teatrnı direktoru M.Babatow, Babayurt rayonnu yolbaşçısı Adilxan Hanaqayew, teatrnı çeber yolbaşçısı A.Aygumow, artistleri, respublikanı belgili alimleri, camyat çalışıwçular görüne.
Bayramğa Xasawürt, Babayurt, Qızılürt, Xumtorqali rayonlardan gelgönler de az tügül. Bayramda Temirqazıq Osetyanı Mozdok rayonunu Qızlar yurtunda yaşayğan qumuqlanı atından wakiller bolup, başında tarixçi Abas Dasiyew de bulan dört adam ortaqçılıq ete.
Örde esgerilgen rayonlanı yolbaşçıları bulan birge, şo rayonlanı çeber kollektiwlerini ortaqçıları da gelgenler.
- Qara çı, — dedi yanımdağı bu yurtlu esli gişi, — bir adam sama barmı oylu, şonça xalqnı barısını da yüzlerinde irjayıw, süyünç his etesen, — dep uzatdı sözün öktem küyde.
Bawdağı skameykada sıdra bolup olturğanlanı birisi — dawnu ortaqçısı, 87 yıllar bolağan Mahammat Abdurahmanow:
- 1938-nçi yılda şu bawdağı terekleni xıylısın men de ornatğanman. Siz şulay bayramlar ötgermege imkanlıq alsın dep, men de, bizin naslu da dawnu yıllarında san sökdük, qan tökdük. Ya Allah, nasipli yaşamağa sizge Yaratğanıbız güç de, quwat da bersin, — dep Mahammat ağaw, asatayağın örge göterip, yaş yimik irjaydı.
- İşleri oñup qalsın rayon başçıbıznı zamestiteli Ağalawnu, — dedi onu qaburğasındağı tamaza Arsanali Umalatow, — maşalla, maşalla, neçe de arımayğan, talmayğan adam bar. Şunça xalqnı da cıyıp, bayramnı oñarmağa tınç masʼalamı...
- Milleti sayalı canın bermege de razi ulan Ağalaw, — dep qoşdu özge tamaza, — wollah, qulum, rayon başçıbız Qapur da milletine, xalqına qulluq etmege hazir turağan ulan...
Şo pikrunu 1990-nçı-1995-nçi yıllarda Qarabudağgent rayonnu administrasyanı başçısı bolup turğan Haci Hajaqayewiç de yaqlay, ol başına alsa, kütmeygen iş yoq...
Bayram hali de başlanmağan. Har kim tanış-bilişi, qonaqlar bulan qolalış etip, quçaqlap salamlaşalar, güp-güp bolup xabarlaylar...
Bawnu bir boyunda surat wıstawka açılğan. Belgili xudojnik, özüne 80 yıllar bola busa da hali de iş üstde turağan Abdulwahap Şamsuwarowiç Muratçayew, pahmulu xudojnikler ata-ulan Nabiülla wa Abdulla Bammatowlar, töbenqazanışlı xudojnik İzamutdin Nadırow, Rasul Aliyew özleni suratların geltirgenler. Şonda belgili bolğanı yimik, Abdulla Bammatownu — Dağıstandan birewnü bir suratın Rossiyanı ölçewünde ötgerilejek wıstawkağa qabul etilgen degen şat xabar yetişdi.
İlingen bu suratlağa qarap, Qumuqda, özge tarmaqlarda yimik, pahmulu adamlar barına qarap, yüregim öktem bola.
Birden köp xalq bir yanğa barıp sürlügüp yiberdi. Men de şo yanğa bağıp alğasadım. Bayramğa Rossiyanı İgiti, faşistleni başqalası Reyxstagnı töbesine SSSR-ni al bayrağın qaqğan, çağı toqsanğa tarmaşsa da, bu bayramğa yetişip gelgen Qumuqnu öktemligi Abdulhakim ağaw İsmayılownu gördüm. İgitni munda olturğanlar ereturup, köpler aldına barıp, quçaqlap qarşıladılar. Şo mühletlerde bayramnı ortaqçılarını gözlerinde süyünçnü gözyaşları yırtılladı, yüzlerinde öktemlik bar edi.
Bayramğa Töben Qazanışnı wa Erpelini erenlerini "Bayterek" wa "Madigin" degen xor ansamblleri de gelgen. Bu eki de ansamblge Qarabudağgent rayonnu belgili yırawu Ağay Qaplanownu atındağı ansamblni ortaqçıları da qoşulup yırlayğan bırınğı qumuq yırnı güçlü sesi çalına. Şo xor bulan bayram şatlıq başlana.
Qumuq xalqnı madanyat bayramın açmaq uçun Qarabudağgent rayonnu başçısı Qapur İsayewge söz berile.
- Bu bayram, — dey ol, — milli madanyatnı bayramı. Bu bizin rayonda ötgerilegen bayramğa, göresiz, respublikada yaşayğan wa ondan tışda turağan köp adam gelgen. Bayramıbızda Dağıstan Respublikanı madanyat wa turizm ministri de ortaqçılıq ete. Ministrni bu birinçi saparı. Onu qumuqlanı milli bayramında ortaqçılıq etiwü sıralı bolajaqğa men inanaman.
İsayewni pasih wa hasiret küyde aytğan sözlerin qarawçular xars uruw bulan qarşılay.
Madanyat wa turizmni ministri Zumrut Suleymanowanı qutlaw sözüne xalq ayroqda xoşuna gelip tıñladı.
- Dağıstannı içindegi xalqlanı sıqlaşğanlığı, Rossiyanı xalqlarını arasındağı dosluq-bizin milli baylığıbıznı kürçüsü, — dedi Suleymanowa.
Suleymanowağa hali-halilerde tuwğan günü bolğanlığı bulan baylawlu bolup aslam gül baylam sawğat etdiler.
Sergoqala rayonnu yolbaşçısı Qadiyew, Mahaçqala şaharnı başçısını zamestiteli Haydarow cıyılğanlanı bayram bulan qutlay. Mahaçqala şaharnı başçısını atından Haydarow Sayit Amirownu qutlaw kağızın oxuy. Esgerilgen kağızda: "Qumuqlanı milli bayramı olanı özleni tarixine iştahlı küyde yanaşağanın isbatlay. Har kes xalqnı öztöreçeligi wa alamatlığı bar...", — dep aytıla.
"Teñlik" qumuq harakatnı yolbaşçısı Salaw Aliyewni qısğaraq, tek maʼnalı sözü tıñlawçulanı qastlı küyde xars urma borçlu etdi.
- Bu bayramğa baylawlu meni bugünge dep hazirlengen haq yürekli wa hasiretli sözlerim bar edi, — dedi bayramnı barışında çığıp söyley turup, Salaw Aliyew, — tek zaman qıstayğanğa şolanı barısın da aytmağa bolmayman.
Salaw Mahammatsalihowiç sözün uzata:
- Birinçiley, Qarabudağgent yurtnu, rayonnu, gelgen qonaqlarıbıznı bugüngü bayramıbız bulan qutlayman. Esigizge salmağa süyemen, qumuq xalqnı talabı wa harakatı bulan ötgerilgen bu yettinçi bayram. Şolanı ötgeriwü bulan biz neni ayan etebiz? Şonu bulan biz bulay bayramlar bizin özdenligibizni, milli birligibizni milli alamatı bolğannı süyebiz.
Bu gezik biz qayratlı xalq yaşayğan rayonda cıyılğanbız. Men oylaşağan küyde, şo nehaq tügül. Şo Tengiriden gelgen purman...
Bugüngü bizin bu şatlığıbız — ullu alämat. Bu alämat bizge bergen aslu ideya, dep esime gele, gerti dağıstanlı, mekenli rossiyalı bolmaq uçun, iñ başlap, har xalq özden, qayratlı dargili, qayratlı awarlı, laklı, lezgili bolmağa gerek.
Bizge bugün özden xalqıbıznı menligin saqlamaq uçun ne etmege gerek? Birinçiley, bussahatğı bar halıbıznı haq gerti küyde görmege, qabul etmege gerekbiz. Ekinçiley, bizin gertiligibizni añlağan soñ, onu haqılğa qatnap, qastğa salma wa qayratlı küyde harakat etmege gerekbiz. Üçünçüley, gelgen oylarıbızğa, qastlarıbızğa göre, gelgen hasilibizge göre olanı yaşawğa çığarmaq uçun çalışmağa gerekbiz. Şu üç de haqılğa tüşünmeyli, Dağıstan milli ideyağa yetişmek yoq.
Söylewleni köp sanawdağı ajayıp añlı yırlar, tamazalanı xoru aralaşıp töşley. Qarabudağgent rayonnu Qaplanownu atındağı biyiw kollektiwni yolbaşçısı, belgili biyiwçü İbadulla wa Apaw sahnağa çıqğanda, qarawçular götere alıp xars urup yiberdiler. Yırlar söylewler bulan aralaşa.
Qumuq biykeler Zaynap Absamatowanı, Albina Qazaqmurzayewanı, 2005-nçi Yırçı Qazaq tuwğan yıllığına bağışlanğan çığışda laureat atğa yes bolğan oxuwçu giççipawlanı çığışların tıñlawçular hazı gelip, xars urup qarşılay.
Tıñlawçular Burliyat İbrahimowanı, Burliyat Elmurzayewanı qoñuraw tawuşlarına hamanday kepi gelip iştahlı küyde qulaqasalar.
- Biy, qarağız çı, qumuqlanı şabağatlığını darajasına,- dey Ağalaw Halimow, -olanı asilligine, rayondağı haqılğa muq yaşlanı şkolasını direktoru Umhaybat Malikowağa, bayramğa tepsi tolturup qoz haliwa geltirgen. Muna milletçi!!! Öz xalqın hatsız süyegen qatın!!!
...Dağıstannı sportğa wa fizkulturağa qarayğan ministrini zamestiteli Zaynal Salawutdinow respublikada yılnı belgili sportsmeni hisapda uşu-sanda yabuşuwdan Rossiyanı, Yewropanı wa dünyanı çempionu bolğan xalimbekawullu Muslim Salihownu atın esgergende, güçlü xars uruw ökürdü.
Sahnağa Rossiyanı İgiti Abdulhakim çıqğanda, onu har sözüne xalq xars ura turup tıñlay edi. Ol taʼsirli küyde şo bayraq qağıw ahwalatnı haqındağı xabarına xalq tınış almay degenley tıñladı.
Söylewler seyir bolğanda bayramnı aslu ahwalatı ötgerildi. Bu bayram günge qumuq xalqnı atından görmekli wa halal qulluq etgen wa etegen belgili adamlarına altı türlü sawğat tapşuruw göz alğa tutulğan edi. Bayramda şo şat ahwalat da ötgerildi. Soltanmutnu atındağı sawğatğa — Watanını aldındağı qulluqları, qoççaqlığı uçun Eduard Qalsınbekowiç Qaçalayew, Yırçı Qazaqnı atındağı sawğatğa — "Teñlik" milli harakatnı yolbaşçısı, alim wa camyat çalışıwçu Salaw Mahammatsalihowiç Aliyew, Ullubiy Buynakskiyni atındağı sawğatğa — alim, medisina ilmulanı doktoru, professor Sahadulla Abdullatipowiç Abusuyew, Calalutdin Qorqmasownu atındağı sawğatğa — 1987-nçi — 1997-nçi yıllarda Dağıstan Respublikanı Hukumatını Predsedateli bolup turğan Abdurazaq Mardanowiç Mirzabekow, Bariyat Muratowanı atındağı sawğatğa — Dağıstannı madanyatını at qazanğan çalışıwçusu, pahmulu rejissör Zubayıl Canbekowiç Xyasow, "Yılnı belgili adamı" degen sawğatğa — pahmulu yazıwçu wa tarixçi, türkleni tarixine öztöreçe qarawnu yaratğan, şo haqda köp asarlar yazğan Murat Aci layıqlı boldular.
Bayramda yırawlanı konkursu-yarışı da ötgerildi. Şolanı natijalarına göre birinçi yerge Latip Şayıpow wa Niʼmatulla birge yırlayğan yır birinçi yerni aldı. Ekinçi yerge Qarabudağgent rayonnu Ağaçawul yurtlusu Bayramqız Ağalawowa yırlayğan xalq yırı wa Buynaksk rayonda töbenjüñüteyli Sapiülla Malikow çıqdılar. Üçünçü yerge dört adam layıqlı boldu — ağaçqomuz soğağan Abdulla Rabadanow, şawxaläñıyurtlu yıraw Oybolat Oybolatow, çağı esli busa da, cahillerden qalışmay biyiygen wa yırlayğan Anaw İbaydullayewa, Babayurt rayonlu arğançı Batır Apayew.
Bayram axşam geç bolğunça uzatıldı. Saw gün yırawlanı añı çalınıp turdu, biyiwler toqtalmadı...
... Yaşıl otda etgen edik yır bayram,
Tawuşları taymay hali de qulaqdan.
(H.ANWAR, Dağıstannı xalq şairi)
Opublikowano: Gazeta "Yoldaş"