Rus teatrnı baş rejissöru Mawlet (Skandarbek) Tulparownu curnalistler köp süye. Şo sebepden orus tildegi gazetlerde onu haqında köp yazıla. Nege tügül de, ol – oylaşağan küyünde söyleygen, aldınlı qarawları bulanğı pahmulu, açıq adam.
- Şulay adam bizin Qumuq teatrda nege işlemey?
– Men käsbu saylayğanda da, soñ Moskwada oxuyğanda da, özümnü Qumuq teatrğa hazirley edim. İnçesanyatnı men Qumuq teatrdan taba tanığanman wa süygenmen. Şo teatr uçun barı da pahmumnu, bilimimni salıp, onu dağı da güçlendirmek uçun çalışma qastım bar edi. Yañız meni tügül, 1982-nçi yılda meni bulan birge Şukinni atındağı teatr institutnu bitdirip gelgen 14 yaş da şolay edi.
Qumuq teatrda şo dewürde qaytıp-qaytıp şo bir komedyalar («Qısır tabuldu», «Bir qısır gerek edi» wa başğaları) salınıp turağanı bizin razi etmey edi.
– Qısğaça, atalanı da, awletleni de bir-birine qarşılığını masʼalası arağa çıqğan. Yaş naslu yaşaw alışınğannı, alğa yürügenni süye. Ullularıbız busa, ayroqda issi yerlerde olturğanları, barı da zat bar küyünde qalğannı yanı... 90-nçı yıllanı başında Qumuq teatrdağı qarşı turuwlar barı da xalqnı tergewün tartdı. Şo qalmağal neden başlanıp, ne bulan bitdi?
– Başından aytmasa, añlama qıyın bolajaq. Men 4 yıl aktör bolup işlegen soñ, Moskwağa rejissörnu kasbusuna oxumağa getdim. 1990-nçı yılda men teatrğa qaytğanda, kollektiwde teatrnı repertuarı bulan razisizlikler bar edi. Cahiller Moskwadağı teatrlanı darajasındağı psixologyalı spektakllerde oynama süye ediler. Meni bulan Şukinni şkolasında oxuğanlanı teatrnı yaşawdağı yerine, inçesanyatnı ahamyatına qarawu, tarbiyası esli naslunu, ayroqda teatrnı baş rejissörunu kepine gelmey edi.
Olar: «Qumuq qarawçu komedyadan qayrı zatnı süymey», – dep, üyrengen küyde işlep tura ediler.
Biz busa: «Biz komedyanı görsetegenge gele az bilimli komedyanı qarawçuları. Dramalanı, tragedyalanı salsaq, intelligensiya, bilimli adamlar gelme başlajaq. Qarawçu komedyadan qayrı canrnı qabul etmey busa, biz o qabul eter yimik darajada oynap bolmaybız», – dey edik. Ozoqda, adamnı kületme bek tınç, oylaşdırma, yaxşı yanğa alışdırmaq uçun taʼsir etme qıyın.
1990-nçı yılda men özüm köp süyegen A.P.Çexownu 3 asarından bir etip, spektakl saldım. Meni uçun şo ullu utduruw boldu.
– Nege?
– Premyera başlanğanda zal tolğan xalq gete-gete turup, axırda 30-40 adam qalğan edi. Men özüm de zalda olturup qarawçulanı güp-güp bolup getegenin görüp turdum. Çığıp getip barağan bir qatın: «Şu spektaklni salğan adamnı toğanaq bulan toqalama gerek edi», — degeni esimde qalğan.
– Şolay nege boldu?
– Şo zamanlarda teatrğa xalqnı yuwuq aradağı yurtlardan taşıp geltire edi. Şo, bayağı, komedyanı qarawçuları. Mağa busa afişalağa qarap, özler süyüp gelegen qarawçular gerek edi. Aytağanım, şo premyerada axırına yerli qalğan 30–40 adam spektaklni güçlü xars uruwlar bulan tamamladı.
– Busa, spektakl osal tügül, qarawçu hazir bolmağan, bişmegen, dep hasil çığarayıqmı?
– Axırına tıñla. Şo yıl Taganrogda Çexownu yübileyine bağışlanğan teatrnı festiwalı bola edi. Şonda men da zayawka yiberdim. Moskwadan gelgen komissiya şo spektaklni uşatdı wa biz Taganrogğa getdik. Onda busa MXAT wa özge türlü atları aytılğan teatrlar gelgen. Bizinkiler birleri: «Şarayıp bolmay, qaytıp qalayıq», – dep de aytdılar.
Neçik de festival bitdi. Qarawçular wa komissiya bizin spektaklni bek ariw qabul etdi. 15 teatrdan 3-sü Saxalinde bolajaq festiwalğa barma gerek edi. Şolanı arasına biz de girdik. Şo ullu üstünlük edi.
– Şo spektaklde kimler oynadı?
– Dadam Sayitnurow, Yusup Muratbekow, Halimat Tatamowa, Bariyat Cumaqayewa, Baysoltan Cumaqayew, İmam Biybolatow. Ayroqda, İmamnı oynawu qarawçulanı bek kepine geldi. Bek pahmulu aktör edi. Hali teatrda tügülü yaman.
– Soñ, bardığızmı Saxaliñe?
– Taganrogdan biz qanatlanıp qaytdıq. İş yoldaşlarıbız bizin ullu süyünç bulan qarşıladı. Bizin ullu gelejegibiz bar dep bek inanıp başladıq. Qaytıp işge çıqğan gün men ministr Naida Abdurahmanownanı yağına barıp, oğar da süyünç aytma alğasadım.
Tek ol meni qabul etmege de süymey edi. Men getmejekni bilgende bek suwuq küyde qarşıladı. Men SSSR-ge aytılğan ullu teatr kritikler Qumuq teatrğa ör baha bergen küynü xabarlayman, bizin Saxalindegi festiwalğa çaqırğan kağızlanı uzataman. Ol busa bir küyün eki de etmey: «Polojite etu bumagu won tuda», – dep, stolnu bir müyüşün görsete. Bizge busa Saxaliñe barmağa yolğa xarj tarıq edi. Kömek bolmajaqnı bilip, bek göñübüz buzuldu.
Şo yıllar, sen bilesen, perestroykanı, barı yañılıqlanı waqtisi edi. Qumuq teatrda da baş rejissörnu kollektiv saylajağı açıq boldu. Zubayıl Xyasow teatrdan tayıp, başğa işge çıqdı. İslam Kaziyew o zaman Rus teatrda baş rejissör edi. Men oğar barıp tiledim: «İslam Amaşewiç, teatr yayılıp qalma tura. Geligiz». Yuwuq da etmedi. Biymurza Mantayew o zaman «Koleso» degen özbaşına çalışağan teatrnı qurup işlep tura edi. Şoğar da bardım. Ol da: «Portda gruzçik bolup işlermen, tek şo teatrğa barmasman», – dedi.
– Sen özüñ barma süymeymi ediñ?
– Meni yoldaşlarım mağa şolay dep ilinme de iline edi. Men özümnü sınawum yetişmeygenni bile edim. Ondan qayrı da, baş rejissörnu köp türlü borçları bar, yaratıwçuluqğa zaman az qala.
Bolsa da yoldaşlarım meni kandidaturamnı saldılar. Şo waqtide Moskwada Lübimownu teatrında (Teatr na Taganke) meni 3 aylıq rejissörluq stajirowkam bar edi. Men şonda getgende, saylawlar bolğan…
– Soñ…
– Men Qumuq teatrda işleygen har ayrı adamğa abur etemen. Ayroqda, ullulağa. Olar meni teatrnı süydürgen, kasbuma tüşünme üyretgen. Barı da bolğan işleni xabarlama süymeymen, getgen-bitgen zatlar. Tek bir zatnı aytmasam bolmay. Saylawlarda men utsam da, Kultura ministerligi şoğar razi bolmay, meni belgilemegen. Şoğar qarşı çıqğan 12 adam iş taşlağan. Men Moskwadan qaytğanda, yañı baş rejissör İslam Kaziyew bulan söyleşip, kollektiwni yaraşdırma qaradım.
Bajarılmağanda: «Men dağı şu teatrğa gelmeymen», – dep bildirdim. Meni bulan 12 adam getdi.
– Esimde. Toturbiy Toturbiyew «Pazik» awtobus da berip, siz gastrollar bulan yurtlağa yürüy edigiz.
– Bir sezon yurtlağa yürüp turduq. Olay uzaq bajarılmay edi. Men tilep-ilinip, köpler teatrğa qaytdılar. Qaytmağanlar da boldu. Qahir Atagişiyew, İmam Biybolatow başğa işlege çıqdılar.
– Sen de Rus teatrğa getdiñ.
– Biraz geçde 1993-nçü yılda meni onda barma süyegen dağı adam yoqğa göre yibergen ediler. Birewleni esine gelgen edi, Rus teatrnı kollektiwi meni qabul etmey, tez quwalajaq dep. Men busa olar bulan tez ortaq til de tabıp, işlep turağanım 19 yıl bola.
– Bussahat Qumuq teatrğa yolbaşçı bolup çıqma imkanlıq açılsa, barar ediñmi?
– Bir şart bulan. Eger Qumuq teatrnı hali yimik eki-üç tügül, bir yolbaşçısı bolajaq busa. Şo zamanda da men şonda bar çaqı adamnı işinden azat etip, soñ harisin yañıdan, kontraktğa göre, yewropa standartlar bulan işleygen küyde alajaq edim. Qumuq teatrğa başından tutup da pahmulu adamlar qurşalğan. Bizin xalq özü de – teatrğa, inçesanyatğa tabiatdan gelgen pahmusu bulanğı wa teatrnı añlayğan xalq. Başğalağa tiydirip aytmayman, tek fraknı qumuq akter giyse, ol özün ömür boyu şonu bulan yürügende yimik tuta.
Men maqtanma süymeymen, tek şo 1990-nçı yıldan berli bizin naslunu aytağan küyünde işleme qoyğan busa, bugün biz tış ülkelerdegi gastrollardan üyde oynama zamanıbız da bolmajaq edi.
Getgen yıl Mahaçqalada ötgerilgen teatrlanı Xalqara festiwalında men oñarğan «Zapiski sumasşedşego» degen monospektaklni İmamutdin Akawutdinow oynağan küy cürini wa qarawçulanı ullu raziligin qazandı. Hali şo monospektakl bulan biz fevral aydan başlap Ukrainağa, Makedonyağa, Bolgaryağa, Litwağa çaqırılğanbız. Barına da yetip bolmaybız.
– Dağıstanda bir neçe milli teatr bar. Har milletni qarawçularını ayrıça süyegen canrı bolamı?
– Barı da milletler komedyanı köp süye. Tek harisini ayırma bolağan yerleri bar.
Qumuq teatr – igit-romantikalı, lirikalı teatr. Awar teatr – poezyanı teatrı (Rasul Hamzatownu taʼsiri busa yaray), Rus teatr – psixologyalı teatr, Lezgi teatr – epiçeskiy teatr (Şarwili wa başğaları) dep hisap etme yaray. Tek barı da teatrlar komedyanı köp sala. Şo canrnı qarawçuları barı da milletlerde köp.
– Milli dramaturglar yoq dep köp aytıla. Ne etme gerek?
– Teatrda dramaturglanı seksiyası bolma gerek. Rejissör dramaturglar bulan işleme gerek. Qarawçular bugünnü ahamyatlı masʼalalarına göre spektakllar gözley. Har dramaturg bulan dığar etilme tüşe. Pyesa ne temağa, ne canrda, ne darajada yazılğan busa, qarawçu da şonu qabul etegen, küyge qarap, awtorğa tiyişli hağı berilme gerek.
– Bugünnü igiti kimdir?
– Qıyın soraw. Birewlege – wahhabit, başğasına – milisioner, özgesine – teloxranitel, köplege – biznesmen yada çinownik.
– Paçalıq teatrğa beregen xarj tamanlıq etemi?
– Yoqdan qolay degen küyde. Sovet Soyuznu zamanındağı hal yoq. O zaman KPSS-ni ideologyasını tübündegi teatrlağa hukumat aqçanı qızğanmay edi. Hali busa bir-bir spektaklleni salağanda sponsorlağa kömek tileme tüşe.
«Yoldaş», 30.03.2012