XVI-nçı yüz yılnı axırlarındağı tarixlerde, Tarğu şawxalları rus paçalarına yazğan kağızlarda rutul bekleri esgerile. Amma mundan soñ bu tuxumnu üç naslusu tuwup-alışınıp, XU11-nçi yüz yılnı axırlarına yerli ömürlerin uzatsa da, olanı tuxum tarixi ilmuda bu günge yerli axtarılıp, açıq bolup bitmegen. Olar kimlerdir, kimlerdendir, bu sorawlağa baylawlu alimleribizni ne yimik yorawları wa pikruları bar eken?
S. Qazbekow, İzberbaş
Gertiden de, Tarğulu Surxay-şawxal 1597 yıl rus paçası Fedoru İwanowiçge yazğan kağızında özünü asger güçlerin esgere turup, olanı arasında "rutul çeriwü" (dokumentlerde: "rutulskaya rat") de barlığın aytmağa unutmay. (Pamätniki diplomatiçeskix i torgowıx snoşeniy Moskowskoy Rusi s Persiyey. Sost. N.İ. Weselowskiy. T. 1, s. 27). Bir başğa dokumentlerden añlaşılağan küyde, XU1-XU11-nçi yıllanı dazusunda rutulnu Şinaz yurtunda şawxalnı wakili ("xalifa") de belgili (Aytberow T. Ob obşestwennom stroye rutulsew — SE, 1981, №6, s. 112-118).
Geltirilgen bu maʼlumtalağa baylawlu birdağı bulay bir zatnı da esge alsaq yaxşı. Tawarixler görsetegen küyde, sefewi şahlarından Taxmasp-şahnı zamanında (1544-1578) Şirwan topuraqlarında wa lezgilerin watanlarında qumuq şawxallanı wa o tuxumnu wakillerini hakimligini taʼsiri yaxşı artğan dewür bolğan. Qumuq şawxalları hatta sefewi şahlarını taxğa baylawlu erişiwlerine de baş qoşup, özleni xıyalarına, muratlarına qulluq ete bolğanlar. Misal uçun, Taxmasp-şahnı qumuq şawxalnı qızından tuwğan ulanı II İsmail (atası 1578 yıl ölgen soñ ol biraz zaman Sefewi paçalığını şahı bolğan) köp zamanlar Şirwannı beglerbegi (walisi) bolup, bu yaqlarda hakimlik sürgen. Bu dewürlerde Dağıstanda wa Şirwanda nakşibendi tarikatnı başçısı dep qumuqlardan Şeyx-Amir hisap etile. Onu munda yüz miñ mürüdü bolğan (Kirzioglu F. Karapapaklar Dedem Korkud Oguz-namelerin isiginda. Erzerum. 1972, s.10). İran wa Türkiya maʼlumatları açıqğa çığarağan küyde, rutul beklerini hakimiligi yañız Rutulnu qurşap qoymay bolğan, ondan qayrı da Axtığa, İxrekge, Xnowğa wa Şinazğa yayıla bolğan.
Qazi-bek — rutul beklerini tuxum atası
Rutul beklerinden tarixlerde iñ birinçi bolup görünegeni Qazi-bek degeni (Ramazanow X. X. , Şixsaidow A.R. Oçerki istorii Yujnogo Dagestana. Maxaçkala, 1974, s. 103, 149; AKAK, t. II. Tiflis. 1868, s. 1086; t. 6. Ç. II. Tiflis. 1875, s. 771). Ol 1597-nçi yıl İran şahı 1-nçi Abbasnı tabiiligindegi yerli hakimlerden sanala. Bir yıl getip busa, 1598-nçi yıl tarğulu Surxay şawxal onu atın tutup esgermese de, "rutul çeriwnü" başın o dewür tutğan adam şo bayağı Qazi-bek bolğanı añlaşıla. 1583-nçü yıl busa, İran şahı Muhammat Xudabende şo Qazi-bekni türklege, yani osmanlılağa qarşı dawğa çıqma çaqırağanına baylawlu maʼlumatlar bar. Mundan soñ beş yıl getip, 1588-nçi yıl, osmanlı padişahı III-nçü Murat şo Qazi-bekni özünü firmanı bulan xanlıq darajasına götere. Axırınçılay bu Qazi-bek tarixlerde 1606-nçı yıl esgerilgen. Şo yıl oğar Gürjüstanğa etgen saparları wa ör qulluqları uçun Şah-Abbasnı öz firmanı bulan Şekini yuwuğundağı Nudguşi degen yurt sawğat etilgen. Onu ulanı İbragim-xanğa busa 1635 g osmanlı padişahı üstewüne dağı da Nidam i Loytkam eki yurtnu oğar mülk etip bergen (Umaxanow M.-S. K. Wzaimootnoşenya feodalnıx wladeniy i oswoboditelnaya borba narodow Dagestana w 17 w. Maxaçkala. 1973, s. 103; A. R. Magomedow Narodı Dagestana. Maxaçkala. 2003 g., s. 74). Mundan soñğu dewürlege baylawlu tarixlerde Qazi-bekni atı yoluqmay demege yaray.
Ördegi maʼlumatlardan añlaşılağanı yimik, 1583-1606-nçı yıllar Qazi-bek Rutulda hakimlik süregen dewürler bolup çığa. O dewürlerde munda bir başğa özge biyni atı da esgerilmey. Şonu uçun bolma yaray, Qazi-bek rutul beklerini tuxumbaşı, yani ullatası, sanalağanı da.
Qazi-bek — kimdir?
Qazi-bekni ataları kimler bolğan? — bu sorawğa baylawlu inamlı tarixi maʼlumatlar saqlanmağan demege yaray. Şo sayalı oğar baylawlu bir-neçe yorawlar bar. Rus alimleri N. Xanıkow wa A. Dirr (X1X asru) esgeregen küyde, xalqnı awzunda aytıla gelegen xabarlanı birleri bulanı tuxum tamurların araplar (VII asru), birleri busa yerli xalq bulan baylay. Amma bu birinçi yorawnu isbat eter yimik inamlı tarixi maʼlumatlar heç bir yerde geltirilmey. Şo sayalı da men ekinçi yoraw artıq inamlıq qazanadır degen pikrudaman.
Gertiden de, 1578-1588-nçi yıllardağı osmanlı-iran dawlarına baylawlu geçgi osmanlı-iranlı tawarixlerindegi bir-bir maʼlumatlar bu masʼalanı bir mekenli kürçüge olturtma wa rutul beklerini tuxum tamurların belgileme imkän beredir dep esime gele.
Olar ne maʼlumatlarıdır, — açıq eteyik.
İñ başlap Qazi-bekni atına tergew berme tüşedir dep oylaşaman. Xalqnı awzunda aytıla gelegen tarixi xabarlarından añlaşılağanı yimik, islam dinni taw xalqlanı arasında qumuq şawxallanı politikası bulan yayılıwunu dewürlerinde (XVI-XVII asrular) bu dinni güçdenden (qazawat bulan) qabul etgen xalqlağa adatlı halda şawxalnı tuxumundan hakim etilip wali yiberile bolğan. Oğar da qazi-bek dep titul atı qollana bolğan. Aytağanıq, rutul bekleni tuxum başı sanalağan Qazi-bekni gerti insan atı, ilmu qaydada aytğanda, antroponimi, başğa bolmaq bar. Yani o dewürgü tarixi dokumentlerde onu gerti atını ornunda "qazi-bek" degen titul atı qollanıp turğan bolma yaray. Artda da o titul atı bolup qalğan. Bulay bir gerekli añlatıw sözden soñ, tarixi maʼlumatlanı üstünde toqtayıq.
Tarixlerden yaxşı belgili bolğanı yimik, Tarğu şawxallarından Çopan-şawxal wa onu qardaşı (inisi) Tunc-Alaw (ol "Burxan-ut-Din Melik-ut-Din" degen hürmetli busurman atları bulan da esgerile) osmanlılanı yanı bolup (dokumentlerde yazılağan küyünde, olanı "doslarına dos, duşmanına duşman bolup") 1577-1578-nçi yıllardağı sefewilege (iranlılağa) qarşı dawlar da qanığıwlu küyde ortaqçılıq ete. Osmanlı padişahı bu qulluqları uçun bulanı yaxşı sawğatlay. Tarğulu Çopan-şawxalğa ol arpalıq (yeslik) etip Şaburan sanjağın (wilayat), Tunc-Alawğa da Axtı bulan İxır sanjağın bere (Kirzioglu, Fahrettin. Osmanlilarin Kafkas-Ellerini Fethi (1451-1590). Ankara. 1994. s. 285,303,308).
Örde esgerilgen maʼlumatlardan maqalabızda salınğan masʼalağa baylawlu bir hasil çığara busaq, şunu atma gerekbiz: 1577-78-nçi yıllar Axtı bulan İxırnı (İxrekni!) topuraqları wa xalqı şawxalnı inisi Tunc-Alawnu hakimligine, yani tabiiligine tüşgen. Bulay aytğan da, Tunc-Alaw Axtı bulan İxırda, yani lezgiler bulan rutullanı topraqlarında, osmanlılanı "sanjaqbegi", "qaazibegi" bolup toqtay. Muna tap şo tarixlerde rutullarda "qaazi-bek" de esgerilme başlay. Bu, ozoqda, tegin bolma bir de küy yoq. Açıq etip aytğanda, bizin yorawubuzğa göre, şo tarixlerde rutullanı hakimi sanalağan Qazi-bek de, Çopan-şawxalnı inisi Tunc-Alaw da bir adam bolma gerek.
Tarixler şahatlıq etegeni yimik, bu topuraqlar (Atı, Rutul, Saxur) geçgi dewürlerde de (1636-1640) osmanlılanı, yani olanı mundağı walileri — qumuq şawxallanı, tabiiliginde bolğanlığı bu yorawlarıbıznı bir mekenli kürçüge olturta. Tuwradan bolmasa da bu pikrunu geçgi dewürlerde (XV1-nçı asrunu ortalarında) Dağıstanda eki keren saparda bolup yurtdan yurtğa yürüp tanış bolğan ullu türk sayahatçısı Ewliya Çelebini maʼlumatları da gertiley demege yaray. Ol munda, Qıbla Dağıstanda özü bolğan bir "Xiten" (yañılış yazılğan bolma yaray, tek, geltirilegen maʼlumatlardan añlaşılağanı yimik, Axtı, Saxur bulan Rutul boyları bolma tüşe) dep aytılağan ülkeni esgere wa oğar baylawlu bulay dep de qoşa: "bu ülke Dağıstan hakimini (şawxalnı.-awt.) biylerinden emir Yusuf-beyni idarasındadır. Amma mundan alda bular bir-neçe kerenler acam şahlarına tabiilikde bolğanlar. Hali busa xalqı şafii wa sunni bolup, yetti miñ asgeri bardır. Bu biy (emir) bulan men sawlay bir geçe laqır edim" (Evliya Celebinin Seyahati. C.I-II. Istanbul. 1986, s. 623). Ewliya Çelebi bulan şo bir dewürde Dağıstanda saparda bolğan A. Oleariy de Tarğu şawxallarını tawlardağı bir "Zaxur" degen qalasın esgere (Dagestan w izwestiyax russkix i yewropeyskix puteşestwennikow. Maxaçkala. 1988, s. 124 ).
Hasilikalam, bu maʼlumatlar barı da bizin yorawubuz kürçüsüz tügül ekenni isbatlay. Demek, rutul beklerini tuxum tamurları Tarğu şawxallanı tuxum teregi bulan baylanağanına xıylı dalliler qazandıra.
Opublikowano: gazeta "Yoldaş", 2004, 18 sentäbr