Dağıstannı xalq artisti Nariman Akawow bulan Qumuq teatrnı binasında yoluğup etgen bayanlıq onu sahnağa baqğan yaqdağı hasiretliginden, şo hasiretlikni baş alıwundan başlandı.
— Orta şkolanı oxup bitgende atama men teatr institutğa oxuma tüşme süyemen dedim,– dep başladı Nariman sözün. — Ol mağa bağıp qarap: – Dür teatralnıy, ne teatrdır o? Bar, hona, selxozğa tüş, injener-mexanik bol!– dedi.
Aytğannı etmesem, amalım barmı? Tüşdüm yurt xozäystwo institutğa. Birinçi kursnu bitdirgen edim, armiyağa alıp getdi. O zaman ör oxuw ojaqlardan armiyağa ala edi. Qulluq etip qaytdım, oxuwumnu zaoçnoğa çığardım, özüm tokar bolup iş başladım. Atama o zaman bu käsbu tarıq edi. Bir başlap yasandırıwlanı yaraşdırağan zawodda şo kasbuğa üyrendim. Leningentde atamnı yanında bir hawur işlep turdum.
Bir gezik şahardaman. Gözüm bir bildiriwge ilindi. Tbilisidegi teatr cahilleni qabul ete...
Bardım. Komissiyanı çlenleri olturğan. «Şiʼru oxu»,– dedi. Oxudum. «Yaxşı, yaxşı, hali yırla»,– dediler. Men de «Şiroka strana moya rodnaya» degen yırnı qıçırıp yırlap yiberdim. Komissiyadağılar külep qatıp qaldılar. Soñ bir masal da oxutdular. «Molodes, bar»,– dep yiberdi. Şolaylıqda institutğa tüşdüm.
Hali teatr institutğa tüşgenimni atama neçik aytma gerek, oydaman. Başlap aytğanda da, artist bolup tuxumubuzda birew de bolmağan dep qıçırıp qoyğan edi. Ağalarıma tiledim, geligiz, kömek etigiz, institutğa tüşgenni atama aytayım...
Barı da cıyıldılar. Axşam aşdan soñ astaraq: «Men institutğa tüşdüm»,– dep awzumdan çıqdı. «Wah, bilemen, oxup turasan çı»,– dey atam. «Başğa institutğa»,– deymen. «Neçik, özüñ tüşdüñmü, birew de kömek etmedimi?»– dey. «Etmedi»,– deymen. Hali uruşma başlar dep turaman. «Yaxşı busa, oxu, oxu, tarıq bolsa, men de kömek etermen»,– dep qoydu. Aytağanım dağı, özüñ uşatağan, yüregiñ alağan käsbu bolmasa, işlep de bolmaysan.
— Birinçi rolüñ esiñdedir, Nariman?
— Birinçi rolüm «Tengir terekde» edi, ozoqda, esimde. Birinçi aktda Qawumbaş edim. Ekinçi aktda qumuq tarixni beşinçi yüz yıllarında bolağan ahwalatlardağı baş igitni rolün oynadım. Sahnağa çıqğança şarşawnu artından zalğa qaradım, xalq tığılıp tolğan. Onça göz sağa qarağan, tıñlağan... yüregim alğasap işleme başladı... neçik bolur, neçik oynarman, qorquw bar. Ullu rol bulan sahnağa birinçi keren çığaman... Şarşawnu artından sahnağa çıqma aralıq bir metr bar. Şonu tartına turup ötdüm, sahnağa çıqdım, barı qorquwum tayıp qaldı, kelpetge girdim, soñ gete, xalqnı da görmeysen, qorquw da taya.
Bir-birde sahnada oynap qaytağanda, sahnağa çıqma gerek artist: «Köp xalq barmı zalda?»– dep soray. «Wollah, es de etmedim»,– deymen. Gertiley de, men kelpetge girsem, zalnı es etmeymen, tergew bermeymen, aslusu, oyun, aytılma gerek sözler, qarqarañ, qollarıñ bulan görsetme gerek işaralar, harakat.
— Şo birinçi rolüñdan başlap aradan köp zaman ötgen. Neçe kelpet de yaratğansandır?
— Sanap da çı turmağanman, tek altmışğa yuwuq rol çu oynağanmandır...
— Şolardan sağa lap ayawlusu, oynama, yaratma qıyın tiygeni...
— Bilemisiz, rol qoluña tüşgenden başlap şo ne adamdır, xasyatı, iç dünyası... añlama bolsañ, repetisya yürülegen zamannı içinde kelpet yaratma tınç bola. Şonu bilme bolsañ, işni elli prosenti etilgenge hisap. Qalğan yartısı busa sahnada, seni oyunuñdan, demek, pahmuñdan hasil bola. Hamit Rustamow Temirbolat Biybolatownu haqında spektakl salğan edi. Men çekistni rolün oynay edim. Artist Aselder busa Temirbolatnı rolün oynay edi. Süjetge göre çekist – qarşılıqlı rol, Temirbolatnı qatınını artından aylana. Qatınını muradı – erine kömek etmek. Çekist Temirbolatnı tusnaqğa sala. Qatını çekistge art bere, qaramay... Yurtlağa barıp oynayğanda, neçaqı qarşılıqlı rol bolsa da, adamlar gelip qolumnu ala edi, raziligin bildire edi.
Buynakskide oynaybız. Spektakl bitgen soñ yanıma bir qart gişi geldi. «Ber çi qoluñnu,– dedi ol.– Sağa qarap, meni yaş zamanım esime geldi, bek ariw oynadıñ, çekistni kelpetin «toç w toç» (özünü sözlerin aytaman) yaratıp bolduñ, xasyatıñ, soraw alağan küyüñ, papiros tartağan küyüñ, lap şo adam ediñ sen, barakalla»,– dedi. Qarawçudan bulay sözleni eşitmek de aktörğa ruh bere, birden-bir yaxşı işleme göñüllü ete.
Tezde şawxal Adilgerey Tarkowskiyni haqında spektakl salındı. Men Pötr paçanı kelpetin de oynay edim. Rolnu mağa bergençe köp söz yürüldü. Bolarmı oynap, bolmasmı... Xalq çeber kinolarda görüp de onu kelpetin tanıy çı. Başğa artistler neçik oynağan, yürüşü, özün tutağan küyü, söylewü... Bizin artistleni arasında yürülegen sözge de tıñlap oylaşdım. Şo kelpetni yaratıp bolsam, teatrda qalaman, bolmasam, tayaman dep, öz-özüme söz berdim, oynajaqman dep borç da saldım. Repetisyada İslam bulan erişme de erişe edik. Men bulay oynayman deymen, ol busa başğa küyde oyna dey turup sözübüz bola edi. Onu xasyatın bilmek uçun men Pötr paçanı haqında yazılğan 7 kitapnı oxudum. Tolstoynu kitabı bek kömek etdi. Onu iç halı, xasyatları açıq küyde berilgen. İgitni xasyatın mekenli bilseñ, oynamağa yeñil, tınç bola. Dağı da kitaplanı, broşüralanı oxudum, Gollandiyada bolğan küyün, özün ondağılar bulan tutğan, söylegen küylerin... ne bileyim, köp maʼlümat aldım. O maʼlümat rejissörda yoq çu, şo sayalı İslam bulan erişebiz, olay tügül, bulay bolma gerek dep. Hasili, aldıma salğan borçnu, paçanı kelpetin yaratıwnu zamanı bitip, oynama zaman geldi. Spektaklni tapşurabız. Ministerlikden bar, kasbuçular, kritikler cıyılğan. Onda turup birisi: «Pötr paçanı kelpeti bolmağan busa, spektakl mekenli bolmay edi»,– dedi. Ondan soñ qurdaşlar: «Pötr paça, netdiñ»,– dep bola edi.
— Tilge baylawlu sorama süyemen. Bir-bir aktörlar aytağan sözünü axırına yerlu tolu aytmay, yutup qoya. Tıñlawçunu da ol ne ayta eken dep oylaşa, talçığa qalağan gezikleri az bolmay.
— Tüz aytasız. Til – aktörnu sawutu. Şo haqda repetisyalar yürülegende rejissör da, artistler de köp haqlaşa, dawlaşağan yerge de çığıp gete. Aytağan sözüñnü añlatıp, tolu ayt, tıñlawçunu qıynaltma degen nasihatlı sözler daim cahil zamanıbızda bizge de aytıla edi, hali cahillege de aytıla.
— Seni nasluñ, Nariman, hali Qumuq teatrnı kürçüsü dep aytma yaray. Sizin tabanığıznı taptap degenley gelegen aktörlarıbızdan pahmuluların esgerme bolamısan?
— Neçaqı da bolaman. Qumuq teatrda pahmulu, cahil aktörlarıbız bar. Paxrutdin İxiwow. Sahnada özün bek yaxşı tutup da, kelpet yaratıp, bajarıwlu küyde oynap da bola. Soñ – Mahammat Kasimow. Bulanı oyununa qarap, yaş zamanımdağı özümnü görüp qoyaman. Men de yañı gelgende ullulağa qarap oynama qast ete edim. Naslulardan-naslulağa dep ayta çı. Öz zamanıbızda biz ullulardan ülgü alağanda yimik, hali yaşlar da bizden ülgü alma qaray. Nege tügül ese, biz sahnada yaşaybız. Oynamaybız, yaşaybız. Şo bizge bizden aldağı naslulardan gelgen, olardan warislikge qalğan. Olanı tilin, oynayğan qaydaların alabız. Hali cahiller de biz ullulardan şolay sınaw ala gelgende yimik, bizden sınaw ala. Şonu uçun da men bu aktörlarıbız oynayğanda özümnü görüp qoyaman. Şolay bolma da gerekdir. Dağı da Sabyat, Eldar, Camilä... qaysın-birin aytayım, pahmulu cahilleribiz bar. Pahmu bolğan bulan da bitip qalmay, işleme gerek. Teatrda aytıla gelgen: «Pahmuñ bar busa, şonu 99 prosenti – iş, harakat»,– dep. İşleme gerek, işleme göñüñ bolma gerek. Oynayğanda da göñülsüz oynasañ, qarawçu şossahat seze, soñ da, özüñ kelpetge girip, qarawçu inanarday kelpet yaratıp da bolmaysan. Cahilleni birleri bulan erişip-uruşup da yiberebiz işge baylawlu. Gelip, boş laqır da etip yürüse, iş yürülmey, kelpet yaratılmay, qarawçunu tergewün tartıp bolmay deybiz. Etegen işiñni göñüñ bulan, yüregiñ bulan etmeseñ, qarawçu sağa inanmay.
— Bizin oxuwçularıbızğa ahlü yaşawuñnu haqında da aytayıq. Pahmu busa da, süyegen kasbuñ busa da, ahlü yaqdan da paraxatlıq, bir mekenlik bolmasa, işler de tüzewlü yürümey dep esime gele...
— Razimen. Ahlüm Naida medisina ilmulanı doktoru, bizdegi medisina akademyada kafedranı yolbaşçısı bolup işley. Eki ulanım bar. Meni yolumnu tutmadılar, anasını yolun tutdu. Ullusu medisina akademyanı 5-nçi kursunda oxuy, leçebnıy fakultetde, giççisi birinçi kursda, stomatologyada.
— Erkeç Ali dep de sen at alıp yürüdüñ...
— Bu kelpetni mağa tapşurğanda, birinçiley oynayğanda Najmutdin ağaw şo spektaklde meni ağawum Abdulbaşir bolup oynay edi. Spektakl bitgen soñ ol çığıp aytdı. «Şunça yıllar men oynap turdum şu rolnu. Xalq arada Erkeç Ali bolup da qaldım. Bu günden soñ Nariman, inanıp, şu rolnu sağa tapşuraman. Dağıdan-dağı yaxşı oynap bolajağıña inanıp tapşuraman»,– dep, qolumnu da alıp, tarlanıp da yiberdi. Şondan berli aradan 14 yıl getgen, men de oynap turaman. Yılnı başında Groznıyğa barıp oynap da geldik. Onda çı zal ökürüp qalğan edi. Bek ariw qabul etdiler. Ondağı qumuqlarıbız zakaz berip 30-nçu aprelde de oynajaqbız. Awtobuslar da tutup gelejekler bizge şo spektaklge qarama. Olar çı bizin çaqıra edi, 5–6 spektakl de alıp geligiz Groznıyda, Winogradnoyede, Borağanda oynama dep. Grafikge göre barma bajarılmay. Aytağanım, hali 30-nçu aprelde oynajaqbız qonaqlar uçun. Olarda bu spektakl 1965-nçi yıl birinçiley salınğan. Erkeç Alini rolün oynayğan mıçığışlı, Rossiyanı xalq artisti: «Muna seni oynayğan küyünge qarap, hali bildim men bu rolnu neçik oynama gerekni»,– dep, gerti-masxara bulan qolumnu aldı. Ozoqda, har kim bir yimik oynap bolmay. Har aktörnu öz pahmusu, özünü oynayğan qaydası bola. Adamlar da birni yimik bolmay. Harisini öz qarawu, öz oyları degenley. Najmutdin ağaw oynayğan qayda başğa edi, meni oyunum başğa, İmamğa berse şu rolnu, başğaça oynajaq. Sahna – yaşaw, yaşaw – sahna.
— Bayanlıq bergeniñ uçun barakalla.
— Sen de sawbol.
* * *
Laqır etip bitgen soñ onu iş yoldaşları bulan da yoluğup, xalq artistibiz Nariman Akawownu haqında ne aytma bolasız dep, bir soraw berdim.
Dağıstannı xalq artistkası Totuxanım Osayewa:
– Narimannı haqında men yañız yaxşı yanından wa köpnü aytma bolaman. Nariman bulan men sahnada köp bolaman. Qatını bolup, geleşmişi bolup, oynaşı bolup oynayman... Nariman pahmusu bolmağan busa da, sahnağa çığıp yañız özünü görünüşü bulan da utajaq edi. Özün süydürüp bajara. Yüregi taza degende, ayta çı, özden adam dep. Özden xasyatlı, taza yürekli ulan, üstewüne, pahmulu ulan. Bir rolü bir rolüna oşamay, görünüşleri de oşamay. Muna, tünegün biz Molla Nasrutdinni oynadıq. Bir lezzet alabız Nariman çıqğanda. Onu özün tutağan küyü, qarqarası, aylanışı, Börünü oynayğanda, birdoqda başğa xasyatğa, qalipge girip qala, klassika kelpet, qarap quwanasan. Sahnada «yeñil» aktörlar da bola, «awur» aktörlar da bola. Nariman – yeñil aktör. Onu bulan sahnağa çığıp oynamağa ullu lezzet.
Qumuq teatrnı çeber yolbaşçısı Aygum Aygumow:
– Nariman Akawownu haqında aytsam, ol qumuq teatrnı götere-ala yürüygen pahmulu aktöru. Bizin kollektiwde çi onu neçik de aburu bar, qarawçulanı arasında da abur-sıy qazanma bolğan bajarıwlu artistibiz. Onu ahlüsün tanıyman, atasın yaxşı tanıyman, ülgüge layıqlı ahlülerden biri. Şolay ahlüden çıqğan ulan Nariman da rahmulu, adamğa ne yaxşılıq eteyim, ne kömek eteyim dep turağan ulan. Oğar tapşurulağan kelpetler de Pötr paçadan başlap Soltanmutğa yerli nehaq tügül, onu pahmusuna, bajarıwluğuna göre berile. Kimge busa da bulay ullu rollar berilmey. Sahnağa çıqğanda inamlı küyde oynap bolağan adamğa tapşurma qast ete rejissörlar da. Şolay inamlı aktörlarıbıznı birisi Nariman. Enniden soñ da oğar kelpetleni pahmulu küyde yaratma, xalqın süyündürme nasip bolsun.
Teatrnı baş xudojnigi Nabi Bammatow:
– Nariman Akawowğa men Pötr paçanı rolün oynağanda, giççi busa da ol yaratğan kelpetni taʼsiri bolup tergew berme başladım. Gertiley de, özüne tapşurulğan işni, kelpet yaratıwnu ustası dep aytma bolaman. Şondan soñ onu oynayğanın uşatıp, yañı rolların qarawullayğan boldum. Qarawçular da onu köp süyüp qabul ete. Görmekli artistibiz, gelejegi bar ulanıbız Narimanğa men enniden soñ da käsbu üstünlükler yorayman.
«Yoldaş», 12-04-2013