Xalqıbıznı temel tarixine mekenli kürçü salğan "Qumuqlanı" wa özlege biz sıy etip gelegen xıylı ilmu kitaplanı awtoru, baş tarixçibiz bolğan professor Sakinat Şihammatowna Hajiyewağa ol özü bir yıl alda dünyalar Yesine tabuşmağan edi busa, oktäbr aynı 14-de 90 yıl tamamlanajaq edi.
Sakinat Şixametowna Hajiyewa "el namusğa" baylanğan ullu adamlarıbıznı biri edi. Ol xalqıbıznı namusu-yahı edi desek de yañılış bolmajaqbız. Nege tügül de. Ol özünü ilmudağı birinçi abatlarından tutup da xalqıbıznı tarixin axtarmaqnı, onu xalqnı özüne añlatamaqnı wa şolaylıqda da onu özünü tarixi esin uyatmaq, tarixi yaqdan bilimli etmek edi. Yaşawunu büs-bütünün ol şo muratğa qızğanmay bağışlama da bağışladı.
Sakinat Şixametowna tuxum-taypa tamurları biyke qatın edi, haydaq biykelerden edi, madanyat genleri bulan busa öz ömürünü bütünün ilmuğa bağışlağan bir adam edi, pir adam edi. Ol haydaq qumuqlanı başgenti — Başlıgentden edi. Ol özünü tuxum atın, insan atın har daim de ör etse tügül, heç bir de yer etmey yaşadı. Şonuuçundur, biz oğar öz arabızda Sakinat-biyke dep aytıp gelegenibizde. Öz anadaş xalqı da oğar şolay ör baha bere edi. Qumuq madani camyatı 1999-nçu yıl ötgergen sosiologya axtarıwları görsetgen küyde, Sakinat-biyke qumuqlardan çıqğan "XX-nçı yüz yılnı iñ ullu alimleri" degen hürmet at berilgenlerden edi. 1961-nçi yıl basmadan çıqğan "Qumuqlar" degen tarixi-etnografya, ilmu asarı busa "XX-nçı yüz yılnı iñ tiziw tarixi kitabı" degen atğa yes bolğan edi.
Amma netersen, insan bir metafizik barlıq, bugün bar busa, tañalası yoq zat. Bu dünyada daimge qalğan da, qalajaq da yoq... Sakinat-biyke de özünü ömürünü 89-nçu yılında dünyalanı Yesine tabuşdu. Bu çağında adamlar getegenlik, baliki de, tabii de sanaladır. Busa da, Sakinat Şixametowna geçingende biykebizni tas etgenlik har bir qumuqnu yüreginde his etilmey bolmadı. Nege tügülde, ol bu çağına, teşekge baylanğanlığına da qaramaylı, yaratıwçuluq planların tamamlamaq qastda yaşay edi. Öz borçların birin de qoymay özü tölep getme süye edi wa "Qumuqlar" degen tarixi etnografya axtarıwuna baylawlu yañırtılğan wa tolumlaşdırılığan eki tomluq kitabını ekinçisi çığajaq günnü hasiret gözden qarawullay edi. Amma çaqsız dünyadan getdi.
Sakinat Şixametownanı öz yaşawu tınç-tegiş bolmadı. Aldağı syasi rejimni onu tuxum-taypa baylawluqlarına baylawlu talapları hattan ozup güçlü edi. İlmuda etgen qoşumuna da qaramaylı Sakinat paçalıq sawğatlardan köp zamanlar mahrüm qalıp turdu. Nege tügülde ol o rejimni bir-bir siptelerine, camyat-ekoneomika wa madanyat çaralarına qarşı çıqma, qarşı pikrusun aytma tartınağan adamlardan tügül edi. Misal uçun, 60-nçı yıllanı başlarında dağobkom bırıñğı Tarğunu üstünde taş uwatağan zawod qurma gerekligin bahana etip, yurtnu buzup, xalqın haligi 5-nçi posöloknu yerine göçürme süyüp xalqnı başın çırmap turağanda, Sakinat-biyke oğar qarşı çıqğanı özgeler uçun bir unutulmas ülgü edi. Kawkazda iñde bırıñı yerleşim yerlerden sanalağan wa asrular boyu xazar paçalarını, olardan soñ da qumuq şawxallarını taxşaharı bolup turğan bu "Şexr-i Azim Tarğuğa" tiyme yaramas dep göterinki tawuşun götergen Sakinat-biyke edi. Xalqıbıznı yaşawunda har bolup getgen ahwalatlanı hamanda gözden geçirip turağan hürmet layıqlısı, yesisi Atğay-ağaw da 90-nçı yıllanı başlarında gazetler de onu ne haq esgermedi.
Sakinat Şixametowna özünü yaşawu wa bütün ilmu çalışıwu bulan zamanlanı baylawçusu, namuslu elçisi ekenni görsete edi, öz xalqını bilimli adamı ekenin har abatında isbat etip yaşay edi. Bizin bu haligi bilimli (Abusupyan-efendi "maripatlı" der edi) adamlağa onça sıy etilmeygen pitne-dewürlerde, baliki de, Sakinat Şixametowna yimik haqılbaylanı xadirin onça bilegenler de yoqluğu yürekleni sındırmay bolmay.
Baliki de, Sakinat Şixametownanı yoqluğu bizin uçun geri tabulmayğan tas etiw, nege tügül de, heç biribiz de onu yerin tutup bolmasbız. Deñizleni tolmayğan tolmajaq yeri edi ol. Biz de haligi zamanda, neçağı süymesekde, insanlıq xasyatları da ilmu käsbu talapları da bir-birine çalmük bolup turağan adamlar köp siyrek yoluğa. Ozoqda, Sakinat Şixametownanıkinden artıq darajasındağılar da bardır, tek dağı Sakinat Şixametownabız yoq, bolma da bolurmu, bugün biz bilmeybiz. Amma Sakinat-biykeni sıylı atı enniden soñ da Dağıstan watanı bar çaqı da qumuq milleti bulan birge daimge yaşajağı şeksiz.
Sakinat-biykebiz yimik bir tarixçi dünyabızğa bir dağı gelermi-gelmesmi, belgisiz, amma ol özünü bizin ilmuda, ruh warisligibizde barlığın enniden soñ har daimde his etdirejegi bir şeksiz zat. Öz menligin, öz ana tilin, madanyatın axtara turup qumuqlardan tarixge sapar çığajaq har yaşörüm öz saparın Sakinat-biykeni kitaplarından başlajaq, onu ötgenge bek hasiret wa tergewlü gözleri bulan bağajaq...
Sakinat-biykebiz bu dünyadan getip Haqğa tabuşğanda xalqıbız bir haqılğa tügül pir haqılğa yarlı boldu. Nege tügül de, onu haqılı miñ kitapğa tügül, pir kitapğa tiye edi.
Sakinat Şixametowna xalqın bek süye edi, esgeredi (hali süymesin, hali esgermesin). Bugün onu tuwğan günü. Bugün bizde onu esgereyikler! Onu da canı quwansın!
Sakinat Şixametowna getgen yıl dekabr ayda awruwundan töşekge baylanıp turğan soñ geçindi. Özünden soñulağa bir ullu tarixi xazna, tarixi warislik qoyup getdi. Ölümünden alda özünü "Qumuqlar" degen kitabını tolumlaşdırğan wariantını birinçi kitabın basmadan çığıp da gördü. Amma ekinçi kitabı xarjnı qıtlığından... muna bugün bolğança çıqmay da qaldı...
Şo qulluqnu kütmege bizden milletibizni hayın etegen birew tabulmasmıken dağı... Wollah, şo birewnü izlep-axtarıp turmay, şo masʼalağa milletçe yanaşıp, qoldan-qolğa axça toplap — kitapnı çığarmaq bizge tüşgen bir sıylı borçdur desek de tüz bolur.
Qaydasız, barmısız, siz, milletni süyegenler, xalqıbıznı patriotları, el namusğa baylanğanlar?! Zamanlar, ozoqda, har ne yaqdan da qıyın. Tek, oğarda qaramaylı, quru, söz etip, känt etip turma yaramas, geligiz şo borçnu öz boynubuzğa alayıqlar. Bir-birewge qol yalğayıqlar. Şo çu bir zat da tügül zat.
Biz "Yoldaş" gazet xalqıbıznı birgine-bir milli gazeti hisapda şo borçğa baylanıp öz qoşumubuz etmege hazirbiz.
Siz neçik göresiz bu taklifni — sesleneyikler! Sözümnü de alda yimik tamamlayım: Qayrat bizden, Kömek sizden, Bereket de Allahdandır!
Opublikowano: gazeta "Yoldaş", 2004, 14 oktäbr