Salaw Mahammatsalihowiç Aliyew student yıllarımda mağa dars bergen, şo yıl-bu yıl degenley, ol mağa ilmu-axtarıw yaqdan da, ruh-ilham yaqdan da ullu nasihatçı bola gelgen desem, qopduruw bolmas. Ozoqda, yañız mağa tügül, ol hazirlegen muallimler wa alimler sawlay Dağıstanda az tügül, qumuq adabyatnı axtarıw-üyreniw yaqdan busa ol tabıp, arağa çığarğan asarlar, onu kitapları, maqalaları, çığıp söylewleri aslu yerni tuta deme yaray.
Gerti ilmunu yolu bir zamanda da tınç bolmağan. Şo yolda birinçi hıznı salağanlanı aldında busa arqa-torqalar, oytanlar, qıñır-çuñur yerler ayroqda köp yoluğa. Şonu uçun busa yaray, Salaw Mahammatsalihowiçni de aldında köp purşawluqlar yoluqdu, tek ol qaypanmadı, saburluq-salamatlıq bulan, hatdan ozdurup yiberegenler bolsa, haq yürekden qazaplanıp, özünüki tüz ekenni isbat etdi wa aldın oğar qarşı çıqğanlanı köbüsü oğar mükür boldu.
Başlap esgereyim Abdulhüseyn İbrahimow-Qızlarlı yazğan «Amanxor» degen romannı wa onu aslu igiti şair Amanxornu. Şo romannı qolyazması geçge taba belgili boldu. Peçatdan busa dağı da geç çığarıldı, şoğar türlü-türlü sebepler de boldu. Men yorayğan küyde, günçülük de bolmay qalmadı: şo asar qumuq adabyatnı tarixine giyirilse, Dağıstanda çı neçik de, sawlay Temirqazıq Kawkazda da birinçi roman qumuqlarda yazılğan bolup çığa. Şoğar busa «kepi bürüşegenler» yoq tügül edi. Olanı birisi, qumuq tügül ullu hakim, «Amanxor» köp geçde yazılğan roman bolajaq, onu ilmu axtarıwlağa qurşamaq tüz tügül dep, mağa tuwradan da aytdı. Tek men şo pikrunu yaqlamadım, biraz geçge taba Zabit Aqawow wa men Çağarotarda «Amanxornu» Orta Azyada yazılğan qolyazma wariantın da tapdıq. Hasan Orazayew, Malik Hüseynow wa başğalar tapğan materiallarda S.M. Aliyew bizin adabyatıbız uçun zor ullu ahamyatı bar çeber asarnı arağa çığarğanı mekenli kürçülege asaslanağanı açıqdan isbat etildi.
Qumuq adabyatnı wa folklornu tarixine Salaw Aliyew etgen dağı da ullu qoşum – «Anci-name». Xalq awuz yaratıwçuluğuna wa tawarixlege tayanıp, bu asarnı kaxulaylı (Amirxangentli) Qadir-Murza 1780-nçi yılda yazğan. Xalqnı awuzunda şo asarnı haqında aytıla bolğan busa da, peçatdan onu wa oğar bayanlıqlanı birinçiley Salaw Mahammatsalihowiç çığardı. Ol Mahammat-Hanipa Akayew bulan birçe tizgen «İnqılapdan aldağı qumuq adabyat» (1980-nçi yıl) degen xrestomatyada wa «Asrular seze gelgen asil söz» degen kitabında «Anci-nameni» çığarğan soñ şu asar geng küyde belgili boldu. Amma oğar da geçge taba birew çığarğan asar dep aytağanlar boldu.
Salaw Mahammatsalihowiç özü beregen maʼlumatlar, soñ da Abdulqadir Abdulatipow, Hasan Orazayew, Kämil Aliyew, men wa başğalar beregen bayanlıqlar «Anci-nameni» Qadirmurza yazğanına şeklenme yol bermey. Soñ da, Salaw Aliyew hali-halilerde «Yoldaş» gazetde çığarğan «Derbentni wa cumlä Dağıstannı tawarixi» degen Qadirmurzanı asarı ol ullu tarixçi wa yazıwçu bolğannı görsete. Ol yazğan «Anci-name» busa – qaysı millet de suqlanarday ajayıp çeber wa maʼnalı asar.
Tatarstanda, Türkiyada, özge ülkelerde geng küyde belgili bolğan zor pahmulu şair wa sufiy Ummu Kämal (15 asru) bizin qumuğubuz bolğannı da birinçiley mekenli küyde Salaw Mahammatsalihowiç arağa çığardı.
Üzbekistanda, İranda Alikulixan Walai Dağıstanlı (1712–1757 yy.) Tarğu şawxallanı tuxumundan bolğan ekenni haqında az-maz yazılsa da, şo saw dünyağa belgili zor ullu şairni wa alimni atın Qumuq eline mekenli qaytarğanlanı birinçisi de S.M.Aliyew boldu. Ol M-H.Akayew bulan birçe tizip wa Badrutdin Mahammatow redaktor bolup, 2013-nçü yılda çığarğan «Asrular seze gelgen asil söz» degen kitabındağı dağı da köp şairleni de göz alğa tutsaq, qumuq adabyatnı tarixi 1miñ yılğa yuwuq zamannı uzağında bölünmey-üzülmey ömür sürgeni görüne. Şonu görsetmek de ruh batırlıq, nartlıq tügülmü?!
Salaw Aliyewni alimlik yolun suratlayğanda, ol Yırçı Qazaqnı asarların cıyıwda, basmadan çığarıwda, axtarıwda etgen ullu işni haqında aytmay qoymaq da, ozoqda, tüz bolmas edi. Qazağıbıznı süymeygen bir qumuq da yoqdur dep esime gele. Tek Salaw Aliyew yimik canı-qanı bulan berilip, yaşawunu köp yanın oğar bağışlap, onu alğışlap aylanğanlar azdır. Şairni 150 yıllığına bağışlap, Salaw Aliyew onu asarlarını cıyım kitabın çığardı, şo kitapnı alma süyegen adamlar gezik tutup degenley, bas-basdırıq bolup turğan ediler. Şondan soñ da S. Aliyew Qazaqnı kitapların bir neçe keren çığardı, şairni yaşaw, yaratıwçuluq yolun axtarıp köp yazdı, Qazaqnı warisligin yaxşı tolumlaşdırdı.
Şair Aybala Dadawnu da arağa Salaw çığardı. Ol kim bolğan ekenni men Salaw Mahammatsalihowiçden taba bildim – ol «birinçi qumuq proletar şairi» (S.Aliyew) torqalili Mikayıl Mahammatow bolğan eken, onu yaratıwçuluğun geng küyde arağa çığarğan, axtarğan alim de Salaw Aliyew boldu.
S.M. Aliyew qumuq adabyatnı wa folklornu cıyıwda, arağa çığarıwda, ilmu gözden ayanlaşdırıw-bayanlaşdırıwda etgen qoşumnu bir maqalada tolu küyde suratlama, ozoqda, bajarılmay. Ol, az bolsun, köp bolsun, axtarmağan qumuq yazıwçu yoq da yoqdur deme yaray. Men munda dağı da ekewnü esgerip qoyayım.
Türk xalqlanı tarixin, madanyatın geng küyde axtarağan, qumuqlanı atın busa köp ülkelege belgili etgen alim, yazıwçu wa curnalist Murat Acini yübileyin bizde geng küyde ötgergenlikni sipteçisi wa aslu yolbaşçısı Salaw Aliyew boldu.
Biraz aldın Nuhay Batırmurzayewni 150 yıllığına bağışlanıp, konferensiya ötgerildi. Şonu ötgeriwnü sipteçisi de, aslu ötgeriwçüsü de S. Aliyew boldu wa çinkdesi – şo yübiley tarxğa ol N. Batırmurzayewni çeber wa publisistika asarların cıyıp-toplap, «Dünya biz ne etsek tüzelir?» degen bek ahamyatlı kitap hazirledi wa şo kitapnı Raşit Harunownu qastı bulan, O. Hajiyewni, M. Salawatowanı, M. İbrahimownu, Ş. Duğujewni, M. İsayewni, G. Qonaqbiyewni, D. Botaşewni, İ. İrisbiyewni kömekligi bulan Xasawürtda «Abusupyan» degen izdatelstwosu çığardı.
Salaw Aliyew camyat çalışıwçu hisapda da Dağıstanda tanıwlu adam. Esime gele 1990-nçı yıllar. Yañırtıp quruw ullu şabahatlıqlar berip qoyma tura, xalqlanı arasında da dosluq, teñlik bolur, köp zatlağa erkinlik bolur dep köpler inana, çalışa. Şo umutlanı köbüsü yaşawğa çı neçik de çıqmadı, hatta oñsuz, yaman yanına tartdı. Aradan 20–30 yıllar ötüp, hali biz onu añlaybız, tek ne ahwalatğa da şo ahwalat bolup turğan zamandan da qarama tüşe.
Xalqıbızğa baqğan yaqda bolup turğan tüzsüzlüklege yüregi yanağan, qazabı örçügenler ruhlanıp, çalışma girişdi. Şo harakatnı başın tutğanlanı arasında lap da görmeklisi S.M. Aliyew edi. Ol şo işge girişgenge tamaşalıq etegenler de boldu: filologya ilmulanı kandidatı, 15 yılğa yuwuq zamannı uzağında Dağıstan paçalıq uniwersitetni adabyat kafedrasını zaweduüşiyi bolup işlep turğan belgili alim, dosent, gelejekde ilmulanı doktoru, professor bolmağa da şeksiz bajarajaq adam – oğar ne tarıq edi camyat çalışıw? Yañız özünü öz yaşawun oylaşıp: «Eki ögüzüm aranda, ne qayğım bar boranda», – dep turğan busa, Salawğa yüz keren tınç bolar edi. Amma ol xalqıbıznı oylap, er başı qalamalıqda yaxşı degenley, şo çalışıwğa girişdi. Paydalı işler de az etilmedi, xalqnı milli esi uyandı, sesi güçlendi, qumuqlağa berilegen topuraqlanı ölçewü, nalog beriwü göçüp gelgenlenikiler yimik bolsun uçun abatlar alındı. Qumuq harakatına «Teñlik» degen at nehaq tağılmağan edi. Endireyni töben yanında, Aqtaş boyundağı topuraqlanı gelginçilege berme tura ediler. Şo topuraqlar endireylilege berildi wa xalqıbızğa paydalı şolay başğa işler etildi. Xumtorqali rayon yañıdan quruldu. Tarixi ullu taxgentibiz – Semenderni atı qoyulup, Mahaçqalanı tübünde tarğulular, kaxulaylılar, albörügentliler uçun yañı yurt quruldu. Tek, ne tamaşa, hali birewler olanı unutupmu, bilmeylimi, esgermeyler, tersine tartıp söyleyler. Qumuq harakatnı yañılışları da bolmay qalmadı, olanı bayraqğa çançma qarayğanlar da bar. Şo «bir-birewleni» köbüsü o cawaplı qıstawullu günlerde yada baş qaçırıp aylanğanlar, yada özler-özlege xonturlanıp turğanlar, yada ginnikleri hakimlik stollağa yabuşup qalğan yimikler. Salaw Aliyew olağa çul bermedi.
Salaw Aliyew hali bussahatda da xalqıbız bulan baylawlu maqalalar yaza, ilmu-axtarıw, izlew işlerin dawam ete, biraz aldın ol mağa aytğan küyde, yañı qolyazma kitap da tapğan, onu üstünde işlep tura.
80 yıllıq bizin nartıbız Salaw Aliyewge kawkazlılağa xas sawluq, uzaq ömür wa ilmu yolunda dağı da köp örlükler yoraybız.
Abdulhakim HAJİYEW,
professor.
Salaw Aliyew özü aytğan küyde, qumuq harakatğa «Teñlik» degen at nehaq berilmegen. Ol o söznü belgili inqılapçı Zaynalabit Batırmurzayewni «Teñlikde biz xalqıbızğa tañ qurayıq» degen şiʼrusundan alğan. Ayroqda Dağıstannı şartlarında, millet arada teñlik bolma tüşe.
«Teñlikni» aqçası bulan Salaw Aliyew bay boldu deygenler de bar. Olar Salaw Mahammatsalihowiçni yaşaw halın bile busa, olay söylemes edi dep esime gele. «Asrular seze gelgen asil söz» degen kitapnı ekinçi yartısın ol çığarıp bolmayğanı ne zamandır. Ulanını qayınları gelgende, Kaxulayda Salaw Mahammatsalihowiçni abzarına girip, olanı birisi onu alaşa, yurt üylerine yaxşı qarap: «Biz çi Salaw qalalarda yaşaydır dep tura edik», – dep aytğanı onu «baylığın» yaxşı suratlay dep esime gele.
Xalqnı kepegin de özüne yaratmay, qayta başğalağa bolağan kömegin özü de etip yaşamağan busa, onu özün tanıyğanlanı, camyatnı arasında aburu da bolmas edi.
Qumuqnu har namusun «Teñlik» wa onu başçısı Salaw Aliyew boynuna alıp turdu. Milli camyat masʼalalanı göteregen xalq ne yerge cıyılsa, o xalqıbıznı başında Salaw Aliyew wa «Teñlikni» çlenleri görüne edi. Şo sayalı xalq camyat qurum «Teñlik» çeçip bolmayğan masʼalalanı göterip de başladı. Göterilgen masʼalalanı birisinden de baş qaçırmay, geçesi-günü bulan çalışıp turğan camyat qurum wa onu başçısı Salaw Mahammatsalihowiç Aliyew maqtawğa layıqlı tügülmü dağı?
A. HAMZAYEW,
curnalist.