Hali-halilerde bizin hürmetli tamazabız Burhan Bammatow dağı da bir-eki yoldaşnı yardımçılığı bulan toplap çığarğan «Qumuqça-orusça sözlügünü» gürenine, tüz etip aytğanda, deñizine tergewügüznü baqdırma süyemen.
Birinçiley – sizge barakalla qumuq til degen ullu qoşnu orunun, qalqısın çökme qoymayğan birdağı-bir «tirew» salğanığızğa. Hazir aytıp qoyayım, bu sözlüknü bahası yoq. Onu örlügü dağı da zalim bolajaq edi, eger de sanawu köp bolğan edi busa. Axır cıltında 500 ekzemplär dep yazılğan. Artından tüşüp aylanğanda da, şo sözlük mağa tüşmedi. Gözden geçirip qaramaq, esim-pusumnu dağı da bay etmek uçun, men şo sözlüknü «Yoldaş» gazetni redaktoru Kämil Aliyewden zamanlıqğa aldım. Meni yimik dağı da neçeler bar eken o sözlük tüşmegen?
Es etgensizdir, artdağı zamanlar «Yoldaşda» ana tilni masʼalası köp göterile. Har kim tilni qısmatı, ösüwü, azıwu haqda öz pikruların ayta. Tilni yeñil etme tarıq, sayki, «xalq» añlamayğan sözleni qollama hajat tügül, esgilengen sözleni «tuwarma» yaray, nagäh yañı söz tuwsa, şonu tilge giyirme yarayğannı yada yaramayğannı çeçegen komissiya bolmasa bolmay... degen meselde söyleygenler de bar.
Bizin aslularıbız bırında tuwdurğan wa dewürleni eleklerinden ötgen sözleni wa özge kalimalanı tilden yulqup alıp taydırma birewge de yaramay. Şolanı qaysın da, heç amaldan gele turup, gazet sözde de, awuz sözde de qollamaqnı ullu maʼnası bar.
Burhan ağaw tizgen wa tirkegen sözlükde maʼnasın añlap bitmeygen bir tabun sözlege ras boldum. Birinden-biri ariw sözler. Şolanı awadan köbü bizin tezgi tarixibizden, ruh warislikleribizden es wa ses alğan.
Sözlük usta küyde tizilgen. Añlatıwlar geng küyde berilgen. Özünde de 30 miñden de qolay söz bar. Tek bir söz wa şonu türlülükleri (wariantları) artıq sozulup takrarlanğanmı eken dep esime gele.
Qaytarıp aytaman – adabyat dep sanalağan tilge sıydırılmayğan, tek maʼna beregen ariw har söznü qoralap sözlüklege yazma bek tarıq! Adabyat til... dep tutağan bir-bir yoldaşlar qaydan alıp taşdıra, masala, xipti, xorda, xoti, gompara degen wa özge men bilegen köp sözler adabyat tilden köp arek dep. Xipti dep ayta giççi gölemli, oñsuz görünüşü bulanğı adamğa yada haywanğa. Gompara — o dür «girä» degen söz. Biz busa şoğar pudluq deybiz. Pudluq o — 16 kiloluq. Xorda — liliput, xoti — ondan da giççisi, xotika dep ayta alaşa tiştaypağa.
Capa — degen söz ezilip yayılğan dögerek zat. Misal, capa bet... matiw — matke — slawän betli tiştaypa degen zat. Malay busa — moñol taypa betliler (tiştaypa aslu halda). Şaytan tirmen – wodoworot). Sap yel — o dür orusça «smerç» yada «tornado». Hoqa boyu ullu wa dew yimik sanları degen zatnı añlata. Haka – «rotozey, rasseyannıy». Harka — tağımı yoq ayrı taw. Partlama — wzrıwçatka («nika-nika hop-hop, qursağıña orus top, urğan nikam artlansın... pelenni pelen yeri partlansın» dep biz giççide sazdan nikalar etip oynay edik).
Beçiway «neaktiwnıy, ne rastoropnıy, kak sonnıy» degen maʼnanı bere. Mığır dep bırında semiz doñuzğa ayta bolğan. Mığır bulan (taş) alda balçıq qalqılanı üstün taptap sıqlandıra edi. Sewernoye syaniyege qumuqça söz yoq deyler. Bar! O dür renklişıq(lar). Qapçığay pelençe, pelen zatdan bolğan deyler. O bolğan taza qumuq qapça degen sözden. Şoğar qoşulğan — ayil (awul) degen söz. Qapçaayil — qapğa oşayğan yerde yerleşgen awul (ayıl).
Sözlükde yesawul paça asgerlerinde ofiser çin degen añlatıw berilgen. Şolay da dür. Tek şonu ana yada baş tamuru qumuq tilge gete. O dür awulnu yesi degen zat, demek awul çaqı asger bölüknü başçısı, şoğar cawap beregen yesisi degen zat. Dağı da, zonqullaw sözlükde yortuw dep berilgen. Yañılış da tügül. Tek şolay aytıla at çabağan bolup görüne busa, zonq-zonq dep santa çabış. Hamazuqa – «pestik» dep añlatılğan. Tek şoğar kelini qoltutarı dep aytğan busa da yarar edi. Kes degen sözge «kajdıy çelowek» dep añlatıw berilgen. O busa añlata — ayrıçalığı, ayrıça görmekligi bulanğı adamğa yada «widnıy» degen maʼnası (xas, kas-kes). Bizde iris, nasip, talay degen sözler bar. Olar nasip degen söznü salqınına sıyınıp qala bulay alğanda. Haqıqatda iris degen söz añlata har yandan nasipli degen maʼnanı (barı da yaqlardan tüzelgen, nasipli). «Konki» qumuqça da konkiler dep berilgen. Biz giççide konkilege ayaqsırğalaçlar dep ayta edik (nege yaramay?). Kukupilaw da tüz berilmegen. O dür «greçka». Qazaq degen söz de tüz berilmegen dep hisap etemen. Oğar «batrak» dep añlatıw berilgen. Qazaq ne qul, ne batrak tügül. Don wa özge qazaqlağa da o at bizin tilde tuwup berilgen zat. Qazaq — o dür özlügü bar, xarlısız soslowiye, rısar degen zat. O dür özden soslowiye, daw-çaw bolsa, quru hazir turağan, sawutların, arnawutların tağıp at minip paçağa asger boldurağanlar.
Qazayaqlandırmaq berilgen «walit s nog» dep. Biraz tüz tügül. O bola haqıqatda urup qaz yimik lawlatıp yiberdi demek. Qalqıwuç – «poplawok» dep añlatıla. Tek bizde poplawokğa — öbek degen söz bar. Qalqan — şit. O da tüz. Tek men bu yerde — qalqı- wa qalqan («zaşita») degen sözleni tamur maʼnası bir ekenni añlatma süyemen. Qalmuq degen söznü ana başı da bizin tilge (türk tilge) tarmaşa. Qalmaq+lar (xalqnı qalğan gesegi yada gesek xalq). Qanawat degen sözge qumuqça tügül deygenler de tabıla. Tap-taza qumuq söz o! Qannı tüsündegi degen zatnı añlata. Qapas degen söznü lap başdağı maʼnası da başına qağıp urmaq ayasın açıp degen maʼnanı bere.
Mende az qollanağan, tek hali de maʼna beregen sözler xıylı bar. Olağa adabyatsız (cınsız) sözler dep sansınmayğanlağa men bütünley qarşıman. Bir dağı da takrar etme süyemen — dialekt sözler dep sanalağan, tek dewren tarixligi, teren rahmuluğu bar qumuq kalimalanı (maʼna darajası barların deymen) milli sözlügübüzge bir de tartınmay giyirmekni men bek tüz göremen. Eger gelejek zamanlarda, sözlüknü qaytara çığarma oñay tüşse, men aytağan, biz haysız bolup qalıp, «ögeylikge» tarıtğan sözleni de qoşsa, bizge «köplük» wa keplik bolsa tügül, heç kemlik bolmajaq.
Hasilikalam, esgi wa yañı anadaş sözlerden qaçma tarıq tügül, şolanı har-birisin göznü bebeyi yimik ayawlap, tas etmey saqlama gerek. Öhese, bara-bara millet bolmas nasipli, tilibiz bolar kasipli.
Abdulla Buglenli
«Yoldaş», 28.06.2013