Qumuq adabyatda bir cura — saparlanı, dünyanı gezewleni, yolawçuluqnu haqındağı, asarlar — az-köp busa da yoluğa. Munda olaylardan bir neçesin oxuwçularıbıznı esine salayım. Misal uçun, belgili yazıwçubuz Mahammatsoltan YAhyayewni "Arabistanğa sapar" degen asarı (1967 y.), şair wa curnalist qatın Uzlipat İbrahimowa yazhan "Makkağa sapar" (1998 y.). Haligi zamannı yolawçusu, botayurtlu qumuq ulan İsaxan-haci Hajiyew de, özü bugünge yerli qılğan segiz de saparın qısğaça busa da suratlap, olanı yazıp basmadan çığarğan "İsaxan-haci özü wa onu saparları (1988-2003)" degen kitapçasın da oxuwçular bek iştah wa ullu barakallalıq bulan, layıqlı qarşıladılar (2005 y.).
Bu adabyat curada — saparçılıq, yolawçuluq temada — yazılhan ayrı-ayrı maqalalar da qumuq curnallarda wa gazetlerde, cıyım kitaplarda tabulmay qalmay. Qumuqlanı tarcuma adabyatından alıp qarasaq, bu temada iñ de görmeklisi — öz zamanında N. Batırmurzayew qumuqçağa göçürgen "Deñiz Sindibatnı" sapar xabarları bolup toqtay. Biz munda bu asarnı haqında toqtap, artı bulan o asarnı tekstin de geltirmege süyebiz.
Güntuwuş ellerde yaşayğan xalqlanı arasında iñ de köp yayılğan ajayıp xabarlanı lap ullu ölçewdegi cıyımına — "Miñ bir geçe" dep aytıla. (Arapça — "Alf läyla wa läyla", bir-birde qısğartıp buğar "Alfu läyla" dep de qoyalar; türkçe — "Bin bir geje", tatarça — "Meñ de ber kiçe", qazaxça "Mıñ bir tun", orusça "Tısäça i odna noç"). Nege tügül de, asarda esgerilegen barı da xabarlanı, onu igiti Şahrazada degen gözel qız, miñ bir geçeni uzağında paçağa aytıp turğan.
O cıyımğa Güntuwuşnu türlü-türlü xalqlarını — hindleni, farslanı (iranlanı), grekleni (yunanlanı), araplanı, türkleni wa özgelerini ötesiz qujurlu xabarları wa yommaqları qurşalğan.
"Miñ bir geçeni" içine qurşalğan miñ birden de artıq, oxuğan adamlanı qurçun qandırağan xabarlanı arasında, iñ de qujurluları, tıñlawçulanı kepine gelegenleri — Deñiz Sindibatnı saparları haqındağı xabarlarıdır. Sindibatnı atı sanskrit (bırınğı hindleni yazıw-adabyat tili) bulan çeçile: onu maʼnası — "teren haqıllılanı başçısı" demek bola. Oğar "Deñiz Sindibat" dep aytılmaqnı sebebi de, ol deñizlerde gemeler bulan köp kerenler yüzüp, har türlü deñizlege-okeanlağa barıp, olarda köp saparlar qılıp, gezep aylanğanı sayalı.
Sindibat har zatnı bilmege, görmege, sınap qaramağa ötesiz bek amıraq; gezemege-qıdırmağa, dünyanı yüzündegi har türlü şaharlanı, ülkeleni, atawlanı, deñizleni, tawlanı, özenleni, qollanı, ormanlıqlanı görmege iştağı gelegen; özge ellerde yaşayğan türlü-türlü xalqlanı, canlanı-haywanlanı, topuraqlarında ösegen ormanlanı, ösümlükleni yuwuqdan tanıp bilmege süyegen; başğa yerlerde ömür süregen adat-qılıqlanı axtarıp bilip, özü bilgenlerin de başğa adamlağa xabarlap, olağa da bildirmege harakat etegen, xasyatı-bitimi de ariw tabiatlı, xalq budan gelişli sözü bulanğı adam bolğan. Gezewü de boş-boşuna tügül, payda-kar geltiregen satıw-alıw, tijarat etiw bulan maşğulluqda bolğan.
Amma o zatlanı etmek uçun, yaşawğa çığarmaq uçun bolmasa yaramağan, gerekli şartlar bola. Birinçisi — bilimge hawaslıq Sindibatda bar Ekinçisi — qoççaqlıq wa tawakallıq — bular da, Allahnı yaxşılığından, o adamda bar. Üçünçüsü — pahmu wa hüner — taman qadarda bar. Dörtünçüsü harakatçılıq — neçaqı da bar. Beşinçisi de — baylıq, imkanlıq gerek. Bulanı busa Sindibat öz harakatı bulan, çalışıwu, mañalay teri bulan qazanıp, qolda ete.
Gertiley de, qolda baylıq, qazanç, üzülmey gelegen gelim, xarj bolmasa, adam yıraq-alıs ellege saparğa çığıp getip, gezip-aylanıp bolurmu? Sindibat sawdügerçilik, satıw-alıw bulan maşğul bolup, paydalı-asuwlu iş yürütüp, kar çığara, xarj qazana.
Amma qazanğan aqçasın-malın o, üyünde aşap-için, "yatğanğa berer yallıq" degenley paraxatına yantayıp, rahat yaşap, yañız öz kebine tarıqsız-boşuna xarjlap turmaylı, paydalı işlege qollay: malın-mülkün dağı da bek artdırmağa harakat ete, satıw-alıwda etgen karına-xayırına yañı saparğa çığıp gete; getegeni de — aqçağa-malğa suturluqdan tügül, o çaqda-çaqda paqır-miskinlege de üleşip köp seket-sadağalar da etmege unutmay.
Misal uçun, Deñiz Sindibat bir paqırlıqda yaşayğan başğa gişi bulan (Hammal Sindibat bulan) tanış bolup, onu halın-günün sorap bilip, oğar köp qadarda sadağalar berip, kömekleşe, oğar özü qılğan yetti de saparında görgen tamaşalıqlanı haqında xabarlay. Bugüngü baylığı, bu zamanğı halı, darajası birdenden yada yoq yerden bolup qalmağannı, onu etmek uçun köp ter tökgenlikni, harakat etgenlikni xabarlap, bay Sindibat yarlı Sindibatğa açıq etip görsete; "Harakatğa — bereket" degen aytıwnu durusluğun, gertiligin, özünü yaşawunu misalından alıp, isbat ete.
Xabarda aytılağan küyde, Deñiz Sindibat ömür sürgen dewür — Harunurraşid degen arap xalipanı-paçanı zamanı bolğan. Belgili küyde, olay atı bulanğı maşhur xalipa (oğar "Harun-Raşid" dep de aytıla) orta asrularda, 763-809-nçu yıllarda gertileyoq da yaşağan. Demek, yaşawda, tarixde bolğan adam. Onu zamanında Arap paçalıqda (Xalipatda) yurt xozäysto, har türlü kasbuçuluq-sanyatçılıq, satıw-alıw işler köp güçlengen wa alğa getgen bolğan.
Bu xabarlanı igiti Sindibat da o dewürde gertiley de yaşağan adammı yada tügülmü — bu belgisiz ahwalat. Tek, bu xabarlarda suratlanağan ahwalatlar, neçik alay da, Harunurraşid degen xalipanı dewürü bulan baylanıp görsetilgen. Xabarlağa qarağanda, o özü busurman, arap, Bağdad degen şaharlı.
İş şolay bolsa da, bolmasa da, aslusu o tügül — başğa. Bu xabarlar, tıñlawçulağa wa oxuwçulağa açıq görsetip beregen küyde, şo üstde esgerilgen beş de şart bulan — bilimlilik, pahmululuq, qoççaqlık, harakatçılıq wa gerek darajalığı baylıq bulan — yaşawda xıylı muratlağa yetişmege bolağanı şeksiz zat. Xabarlanı umumi maʼnası oxuwçulanı muna şu haqılğa tüz ete.
"Miñ bir geçe" tolu küyde halige qumuq tilge tarcuma etilmegen. "Miñ bir geçe" degen cıyımdağı miñden de artıq birinden biri qujurlu xabarlanı arasından ayırıp, iñ gözellerinden hisaplanağanları — Sindibatnı haqındağı xabarlar — qumuq tilge haliden tam 100 yıl alyaqda, 1909-nçu yılda göçürülgen. Olanı çeber küyde göçürgen (tarcuma etgen) gişi — Dağıstannı belgili yarıqlandırıwçusu, pahmulu qumuq yazıwçu wa tarjumaçı (özü yazağan küyde — "mutarjim"), yaxsaylı Nuhay Batırmurzayew (1865-1919 y.). Qaysı tilden göçürgeni de kitabında esgerilgen — tatarçadan.
N. Batırmurzayewni tarjumasın ariw xat bulan yazıp alıp, taşbasmaxanağa oñarğan adam — töbenqazanışlı Kätip-Hasan degen gişi bolğan.
"Deñiz Sindibat" birinçiley, N. Batırmurzayewni göz terisinde, 1912-nçi yılnı may ayında, Temirxanşura (haligi Buynaksk) şahardağı taşbasmaxanda 64 yapıraqlı ayrıça kitap bolup, arap yazıw bulan basılıp çıqğan.
Ekinçi gezik onu tekstin, belgili qumuq muallim wa yazıwçu, "Dağıstannı şkolalarını at qazanğan muallimi" degen aburlu atğa layıqlı bolğan töbenqazanışlı Mahammat Xañişiyew hazirlep, "Dawut bulan Läyla" degen atı bulanğı kitapda — N. Batırmurzayewni asarlarını cıyımını içinde, 1965 yılda Mahaçqala şahardağı Dağıstannı paçalıq kitap izdatelstwosunda çığarğan edi.
Esgerilgen eki de gezik o kitaplar 2500-yer ekzemplär bolup çığarılsa da, bugün olanı izlep tapmağa da qıyın. Ekinçiley basılğandan berli de hali qırq yıldan da artıq zaman ötüp tura. Şonu gözalğa tutup, bugüngü naslular da olay gözel xabarlardan qapul bolmasın wa mahrüm qalmasın uçun, "Deñiz Sindibatnı" yañıdan oñarıp, "Tañçolpan" curnalıbıznı redaktoru M. Atabayew bulan da haqlaşıp, bu nomerde (№5, 2008 y.) oğar yer bermege toqtaşdıq. Sindibat qılğan yetti de saparnı xabarların oxuwçularıbız iştahlıq bulan oxurlar dep esibizge de gele, Allah buyursa.
Yaşlar uçunğu wariantın oñarıp, biz "Qarçığa" curnalnı bir neçe nomerlerini betlerinde de çığardıq (1997-2000, 2008 yıllarda).
Tüzü, N. Batırmurzayewni tarjuması qumuq tilni xasawürt dialektinde yazılğan. Ondan qayrı da, esgi kitapdağı tekstlerde bir-bir esgilengen yada siyrek yoluğağan sözler yolugxa. Arap (acam) yazıwdan hali biz köbüsü halda qollayğan orus kiril harplağa aylandırıp, 1912-nçi yılda basılıp çıqğan kitapdan bu curnalıbız uçun hazirleygende, olay sözleni haligi qumuq adabyat tilni orfografyasını talaplarına göre tüzlep, oñarğanbız, bir neçe sözlege öz yanıbızdan tüpde qumuqça bayanlıqlar-añlatıwlar da bergenbiz. Tekstde aldınğı adabyatnı bir-bir elementleri de yoluqmay qalmay, misal uçun, ança, alay, anı, andan, ağar, alanı, alağa, alardan... (haligi adabyat tilde yazılağan gölemleri — onça, olay, onu, ondan, oğar, olanı, olağa, olardan...). Olay orunçalanı-mestoimeniyeleni biz N. Batırmurzayewni kitabında bar küyünde qoyduq.
Aytayıq, esgi kitapda bulay gölemde yazılhan sözler yoluha: paçça, paççalıq, dewerek, tigişli, endi, qıççırmaq, misqal, etmek, yessi, ekki de, turadım... wa şolay da başğaları. Şolar, haligi tüzyazılışnı (orfografyanı) talaplarına göre, — paça, paçalıq, dögerek, tiyişli, enni, qıçırmaq, mısğal, ekmek, yesi, eki de, tura edim... dep yazılma tüşe. Bulanı da biz bayanlıqlarıbızda esgerip görsetdik.
1912-nçi yılda basmadan çıqğan "Deñiz Sindibat" degen kitapda, N. Batırmurzayew yazğan baş sözü de bar. Awtoru oğar — "Muqaddima, yada Bir-eki söz" dep at salğan. O baş sözde, ilmunu-bilimni, oxuwnu, harakatçılıqnı haqında söz yürüle. Biz onu da tüpde geltirebiz.
Deñiz Sindibat
Opublikowano: jurnal "Tañçolpan", 2008 g., №5.