20-nçı aprelde Xasawürtda «Wodnik» degen madanyat qalada «Soltan-Mahmut wa onu nasluları Dağıstannı tarixi barışında (17-18 yüz yıllar)» degen at bulan ilmu konferensiya ötgerildi. Bu konferensiyanı ötgerme sipteçi bolğan Soltan-Mahmutnu atın daimleşdiriw camyat komitetni wa Soltan-Mahmutnu fondunu prawleniyesini harakatın Xasawürt rayon administrasya yaqladı. Konferensiyağa Temirqazıq Kawkaznı barı da degenley respublikalarından gelgen belgili alimlerden qayrı da, bu gezik Azerbayjannı Milli ilmu akademyasını tarixi institutundan gelgenler de bar edi.
Ruslan Cambulatow çığarğan surat
Konferensiyanı aça turup, Xasawürt rayon administrasyanı başçısı Zahir Botaşew cıyılğanlar bulan salamlaşdı wa olağa rayonnu başçısı Cambolat Salawownu atından qutlaw sözler aytdı.
- Belgili asgerbaşçı wa camyat çalışıwçu Soltan-Mahmutğa wa onu dewürüne köp yıllanı uzağında tiyişli baha berilmey, unutuluwda qalıp turğan, — dedi ol. — Unutulup köp yıllar tursa da, tarixibizni bu bölügün taşlap qoyma yaramay wa Soltan-Mahmutnu sıylı atı Dağıstannı birleşiwünde aburğa layıqlı. Eki ullu Tarğu wa Endirey yurtlanı belgili ulanını maqtawlu atı yıldan-yılğa Dağıstandan tışğa da belgili bolağanı bizin süyündüre. Bugün konferensiyağa gelgen belgili alimleni sanawu wa axtarıwları da şonu isbat ete. Pahmulu paçalıq çalışıwçu, bajarıwlu asgerbaşçı saw ömürü özünü xalqın yaqlap wa saqlap getgen ondan bizge ülgü alma köp zat bar.
Professor Mahammatsalam Umaxanow özünü söylewün Endirey biylikni quruluşuna bağışladı wa şo dewürnü haqında yazğan W.A.Potto, N.M.Karamzin, artdağı yıllarda Rasul Mahammatow, Sakinat Hajiyewa, Zabit Aqawow yimik alimleni atların esgerdi.
- Soltan-Mahmutnu haqında inqılapdan al zamanda axtarıwlar yürülgen, — dedi ol. — Olay demek, sovet dewürde onu haqında unutulğan demek bolmay, az axtarılğan. Muna men Soltan-Mahmutnu çalışıwu bulan 1973-nçü yıldan berli maşğulman. Bugüngü konferensiyağa 50-ge yuwuq doklad hazirlengen. Dağıstannı belgili ulanını atı tışdağılağa da belgili bolma gerek. Orus paçağa qarşı yabuşup, öz elini birligin wa dosluğun saqlap turğan Soltan-Mahmutnu atı tarixlerde altın harplar bulan yazılma gerek.
Azerbayjannı Milli ilmu akademyasını tarix institutunu bölügünü zaweduüşiyi Tofik Mustafazade Teüb oğlı qumuqlanı wa azerbayjanlılanı 18-19 yüz yıllardağı aralıqları haqda aytdı wa cıyılğanlanı özünü tilinde qutladı.
- Men sizge aytma süyegen tema az axtarılğan, biz bir boyda yerleşgen ekenge göre, ekonomikadan qayrı da, eki de xalqnı arasında politika aralıqlar da yürülgen, — dey alim. — Nege tügül de, Dağıstanda ayrıça, xarlısız yeslikdegi biylikler bolğan. Şolanı aslusu Tarkowskiyleni şawxallığı bolğan. Orus kupesleni öltürgen bahana bolup, Pötr paça 1721-nçi yılda qıblağa bağıp 100 miñ asger yibere. Qarşılıq bildirgen dep, Endirey yurtdağı 3 miñ üynü buza wa yallata. Şolay da, oruslağa Haydaq wa Ötemiş biylikleni başçıları da 10 miñ asgeri bulan qarşılıq bildire, tek utdura.
Zamanlar gete turup, bizde de, sizde de ayrı-ayrı biylikler wa xanlıqlar qurula. Fatali xan tarğulu şawxal Murtazali bulan qurdaşlıq yürütgen. Ol geçingende şawxal bolup Mehti turğan, ol Fatalini qızın qatın etip alğan. Şulay, aralıqlar dağı da tığıs bolğan, olar har zamanda da bir-birine kömekleşip yaşağan. Ozoqda, aralıqlarda tatıwsuzluqlar da bolğan, tek bir zamanda da çort ayrılıp qalmağan.
Mıçığış Respublikanı İlmu akademyasını prezidenti Şahrudin Gapurow dağıstanlılanı wa mıçığışlanı azatlığı uçunğu yabuşuwu bulan birge, Qumuqtüzde 1816-1819-nçu yıllardağı ahwalatlanı haqında aytdı.
Belgili şairibiz Badrutdin Mahammatow "Ülkerden eki yulduz" degen kitabından Soltan-Mahmutnu haqındağı gesekni oxudu wa elin, xalqın onu yimik süyme gerekni de esgerdi.
Qaraçay-Çergesni gumanitar yaqdan axtarıw institutunu ilmu qulluqçusu Aminat Qurmanseyitowa aslu halda qumuq-noğay aralıqlanı haqında aytdı.
Konferensiyanı ekinçi yartısında 3 bölük bolup iş seksiyalar da yürüldü. Birinçisinde Endirey biylikni quruluwu, ösüwü, Soltan-Mahmutnu wa Tarhu şawxallıqnı tış wa iç politikası, orus-dağıstan aralıqları haqda tolu dokladlar etildi busa, ekinçisinde Temirqazıq Kawkaznı wa Rossiyanı xalqı bulanğı satıw-alıw-ekonomika, madanyat wa politika aralıqları haqda söylendi.
Üçünçü seksiyada dokladlar maʼlumatlar alınğan kürçü materiallanı, adabyatnı wa folklornu aylanasında boldu. Şonda alimler Hasan Orazayew, İsmayıl Xanmurzayew, Malik Hüseynow, Rossiyanı at qazanğan xudojnigi Abdulzahir Musayew, Abdulhakim Hajiyew, Kämil Aliyew wa şolay başğaları da dokladlar etdiler.
Axırında seksiyalanı yolbaşçılarını maʼlumatlarına da tergew etilindi. Soltan-Mahmutnu haqında ayrıça kitap çığarma gerek, onu esdeligine belgisi açılma gerek degen taklifler berildi, iñdesi, onu haqında material oxuw kitaplağa salınma gerekligi aytılındı.
Konferensiyanı camın çığara turup, Rossiyanı İlmular akademyasını çleni, professor Ahmat İbrahimow şu konferensiyanı ötgermek uçun çabıp aylanğan Wahit Wahitowğa wa Mahammatamin Mahammatowğa, bulanı taklifin yaqlağan "Xasawürt rayon" degen munisipal quruluwnu başçısı Cambolat Salawowğa barakalla bildirdi.
Konferensiyanı paydalı yanların aytsaq, bir waqtide özüne teñi yoq camyat çalışıwçu wa asgerbaşçı Soltan-Mahmutnu atın Dağıstandan tışdağılar da bilegen boldu. Ekinçisi — Soltan-Mahmut yaşağan boyda onu atın esgerip bulay ölçewdegi konferensiya ötgerilmek de ullu daraja. Qonaqlar esgergen küyde, qurum komitet yaxşı işlegeni hazirlikden de görüne edi. Şonu uçun da konferensiya qurumlu ötdü. Qonaqlanı qarşılaw, yolğa salıw, aş-suw bulan taʼmin etiw ör darajada edi.
Madanyat qalanı foyesi Soltan-Mahmutnu tamur teregi, ata-babalarını suratları, onu maʼnalı sözleri bulan bezendirilgen edi. Şonda kitap yarmakü wa bufet işlep turdu.
Tez arada konferensiyadağı dokladlar cıyılıp, ayrıça kitap bolup çığajaq.
Opublikowano: gazeta "Yoldaş", 29 aprelä 2011 g.