Bagawowa Z.A., MBOU № 3, g. Kaspiysk
M. Atabayew
Qumuq til – lap ariw yeñil, qoñurawlu tilleni biridir dep esime gele. Ana tilibizde tolu küyde oylarıbıznı, pikrularıbıznı aytıp wa yazıp bolağanıbız ullu yaxşılıq.
Adamnı til baylığı onu leksikanı qollap bilegenin görsete. Til baylığını üstünde işlep turağan adam, ana tilde oyun, halın pikrusun rahat, añlawlu, yeñil, çeber küyde aytıp bolajaq.
Söz – tilni aslu maʼnalı gesegi.
Bizge belgili küyde birinçi klasğa gelgen oxuwçulanı orus til baylığı ana til bulan teñleşdirgende xıylı artıq. Ana tilinde söylep bolağanları da köp az. Bir-bir geziklerde ana tilinde añlamayğanları da yoluğa. Ana til dars beriwçünü aslu muradı: birinçi klasğa gelgen yaşlanı ana til baylığın ösdürmek wa yıldan-yılğa onu artdırmaq. Yañız awuz yanından tügül, onu yazıw yanına da bir teñ ahamiyat bermekni hayın etmek.
Yañı sözleni üyreniw belgili bir yoruqda yürütülse, ahamiyatlı bolar. Şo sebepden oxuwçular üyrenegen sözleni tüz wa tolu añlasın uçun işni muallim özü yolbaşçılıq etip yürütme gerek.
Şahar şkolalarda sözlük işni aslu muradı:
- Söz baylığın artdırıw, demek, oxuwçulanı söylew tiline bolğan çaqı köp sözleni giyirmek, olanı söz tağımlarda cumlälarda qollap bajarmaq;
- Qumuq tilge xas harplanı yazılışın üyreniw, takrarlaw wa bekleşdiriw.
- Sözlerde yoluğağan orfogrammalanı bekleşdiriw.
Örde esgerilgen muratlanı göz alğa tutup har ana til darslarda sözlük iş ötgeremen. Misal uçun, birinçi klasda sözlük işni ötgerme bolağan küyleri:
1) Başlap buwunlar doskağa yazıla, soñ yaşlar axırına bir harp qoşup yañı sözler ete.
- Qoy, qoz, qol;
- qız, qıl, qır, qıs;
- qaş, qar, qal;
- qum, quş, qur.
2) Sözler orusça oxula, yaşlar busa onu qumuqçağa tarcuma etip yaza. Misal:
- golowa – baş;
- kamen– taş;
- brow– qaş.
3) Berilgen sözler bulan söztağımlar quralar.
Ekinçi klasda ötgerme bolağan sözlük işleni birleri:
1) E, yö, yü, ya harplanı yazılışına tergew bere turup, sözlük iş ötgeriw.
Qumuq tilde söznü ortasında gelegen [ö], [ü] awazlanı yö yü harplar görsetegenin añlatmaq. Satırlanı bir-eki sözler bulan dawam etmek. Misal:
- yel – terek
- yol – töşek
- yüz – kürek
- yaz, yat – yaman
2) Q harpnı sözde türlü-türlü yerlerde qollanışına ahamiyat bermek, olanı harisi bulan söztağımlar, cumlälar qurmaq. Misal:
- Qış, qazan, saqat, baqa, balaq.
- Qumuq, qalaq, qabaq.
3) Ñharpnı sözde yazılışı wa qollanışı. Har sözge göre qıyışağan suratnı qollayman wa olar bulan cumlälar qurula. Ñ harp söznü başında birde yolqmayğanın ayan etile. Misal:Zeñ, teñ, geñ, yeñ, oñ, tañlala, deñiz, yañur, yañız.
3-4 klasda ötgerme bolağan sözlük işleni birleri.
Erinli wa erinsiz sozuqlanı taklarlaw wa bekleşdiriw.
Berilgen sözleni muallim ayta, yaşlar yaza. Bu işni öteregende inçe wa sozuq harplanı yazılışın bekleşdirmek uçun bir-bir söznü gelişlege göre türlendirme yaray. Tapqırlağa inçe wa qalın sozuqlar yoluğağan sözler yazma wa olar bulan cumlälar qurma bola.
Til gesimleni takrarlamaq uçun wa sözleni maʼnasına göre tüz qollama üyretmek muratda şulay sözlük iş yürütme yaray.
Bir başlap sözleni eki tapqırğa til gesimlege göre yaza. Berilgen atlıqlağa qıyışağan işlikleni görseteler. Misal:
5-7 klaslarda ötgeregen sözlük işni wa sözlük diktantnı temalağa göre, q, ğ, h, ñ, ü, ö, c, w harplar yoluğağan sözleni qollap ötgerme yaray.
- – çalmük sözleni yazılışı;
- – qoşma sözleni yazılışı;
- – qır wa üy haywanlanı;
- – terekleni atlarını yazılışı;
- – çeçekleni atlarını yazılışı;
- – sawut sabanı bulan baylawlu sözleni yazılışı;
- – adamlanı sanlarına baylawlu sözler;
- – qarşıdaş sözler;
- – tüsleni;
- – cumanı günleri wa ş. b.
Bir sözden, onu harpların qollap yañı sözler etme bola. Misal: Taqalıbaqa(taqa, baqa, aq, qal, qıbla, balıq, qabaq.).
Doskağa bir söz yazıla, oxuwçular onu axırınçı harpına gelegen söz oylaşalar. Misal: Tüken – namus – sari – iş – şaptal – lay – yılan – nizam wa. ş. b.
Esgerilgen qaydalanı har darsda yañı darsğa göçgünçe 8-10 minutnu içinde ötgerse asuwlu. Geçilgen temalanı takrarlama muratda yazılğan diktantdan bir söznü alıp, cumlä qurup, sintaksiz razbor etme, til gesimleni hız tartıp ayırma bola. Diktantdan bir söznü alıp, awaz wa söznü tizim yağından çeçiwün etmekde şahar şkolanı oxuwçuları uçun paydalı.
Örde esgerilip getgen sözlük işni türlü qaydaları oxuwçulanı til baylığın ösdürme, tüz yazıw qaydalanı bekleşdirme kömek ete.