İtnigün, 9-nçu awgustda (2010 y.), Mahaçqaladağı Milli kitapxanada tamazalanı sowetini cıyını boldu. Şo cıyınğa qumuq rayonlanı yurtlarından qurulğan camyat sowetleni wakilleri, Temirqazıq Osetya-Alanyanı Mozdok rayonunda yaşayğan qumuqlar, intelligensiyanı wakilleri gelgen edi. Dörgelide qurulğan camyat sowetni çleni Absalitdin Murzayew cıyınnı açdı wa girişiw söz bulan gelgenlege maʼlümat berdi.
«Tamazalanı sowetine wakiller ayırağanda üç talap göz alğa tutulğan. Birinçisi, har yurtda da hakimler bulan qıyışıp bolmayğan, birigip iş yürütüp bolmayğan camyatlar bar. Ullu yurtlarıbızğa, har rayonğa barıp, cıyınlar etip, haqlaşıp, añlawlu adamlardan delegatlar ayırıldı. Soñ da, yurtlarda qurulğan camyatlar tuwulunğan masʼalalanı çeçmek uçun yerlerde işley. Munisipal quruluwlar dep sanalağan Tarğu, Kaxulay, Albörügent, Mahaçqala şaharğa gire busa da, ayrı yurtlar hisapda olardan da delegatlar ayırıldı.
Mahaçqalada yaşayğan intelligensiyabızdan da olar çıqğan yurtlanı da hisapğa alıp delegatlar saylandı. Ullular dep aytabız. Tek ullulağa qarasa, yurtlarda tuwulunağan masʼalalar çeçilmey. Çağına göre olar har türlü masʼalalanı göterip ördegi qurumlağa barıp aylanıp da bolmay. Olanı sınawuna, sözüne tıñlamaq — bizin borçubuz. Cahiller busa masʼalalanı güç bulan çeçme süye. Şo yol bizge qıyışmay. Fevral aydağı ahwalatlar esigizdedir, cahiller maydanğa çığabız dep. Bir cumağa artğa saldırdıq. Tek tamazalar qoşulup, nasihat berip aylanmadı, Tajutdin Bijamowdan qayrısı. 6-nçı fewralda men RF-ni Prezidentini Administrasyasında bölüknü naçalnigi Rafayenko bulan yoluqdum. Yañı Prezidentibiz, Hukumatnı Predsedateli saylana, belgilene dep şo zaman atları da aytılmağan edi.
REGNUM agentliginde işleygen curnalist Kazenin Qaziürtnu tarixini haqında da yazdı, qumuqlanı haqında yaza, qumuqlağa Hukumat borçlu, onu aldında ayıplı dep yaza, bizin hayıbıznı ete.
Dağıstannı barı da masʼalaların bizin xalqnı hisabına çeçip turma bajarılmay. Mıçığışlanı da, qaziqumuqlanı da masʼalasın qumuqlanı, Tarhunu topuraqların berip çeçdiler. Tarğululanı alıp qarağız, birini bir teregi yoq. Federalnıy sentr eki keren xata etdi.
Topuraqlarıbıznı paylağanda bizin xalqnı rağmuluğun hali osallıqğa hisap ete. Şo şolay tügül. 50-60-nçı yıllarda çıqğan gazetlege qarasağız, köp sawboluğuz, bizin qardaş qumuqlarıbız dep yaza tawdan tüpge tüşgenler. Birdağısı, qumuq xalqğa ne etip qoysa da yaray, innemey turalar dep oylaşasız dedim Prezidentni administrasyasını şo wakiline. Etmegiz şolay, turmajaqbız, cahilleni arasında aylanaman, olanı oyların, umutların bilemen dedim. Sovet qurup, ustawın da ayan etip, qabul etip, cahillege de añlatıp, zakon yolu bulan iş görme bizge zaman bolğan. Mitiñler, yol begitiwler, maydanlağa çığıwlar bulan masʼalalanı çeçegen zaman getdi.
Balqarlar şu bizin yimik topuraq masʼalaların Konstitusya suddan taba utdu, qaytarıp aldı. Men üç keren barıp olanı tamazalarını soweti bulan haqlaşıp turaman, programması bulan tanış boldum. Bizge yaxşı bilimi bulanğı yürist, ekonomist tarıq, bizin programmalanı zakonnu yolu bulan, Konstitusyağa qıyışağan küyde tizmek uçun.
Lwowskoye yurtdağı masʼalanı barığız da bilesiz. Men bir de görmegen edim, 500-den de köp cahil yaş, topuraqlarıbıznı bersin, taptap qoyabız dep talpınğan edi. Camyat sowetler iş görme gerek şulay zamanlarda. Hali bu yurtnu topuraqlarına baylawlu Hukumat neçik qarar etse, gelejegibiz de şondan hasil bolajaq.
Yüriy Karpow "Yoldaş/Wremena" gazetde getere bizin masʼalanı, "Nezawidnaya sudba Kaziürta" degen maqalası çıqdı. Bizin masʼalalanı özge xalqlar da bilsin uçun şulay maqalalanı yaza turma gerek. Başğa gazetde qaziqumuq qız yazıp çıqdı "Ne otgonnıye, a ugonnıye zemli" dep. "Çernowikni" redaktoru. 73 miñ gektar topurağı bar Lak rayonnu, özler yaşayğanlar 1100 ahlü bar busa da, harisine 70 gektar tiye. Babayurt rayonda 50 miñge yuwuq xalq yaşay, 45 miñ gektar tügül topurağı yoq. 1995-nçi yıldan berli bir forum, bir cıyın bolmağan Dağıstanda topuraqğa bağışlanıp. Tiyişli yerde söyleme, gertibizni gerti etme bizin ullularıbıznı, tamazalarıbıznı haqlaşıw soweti yoq.
Bizin qumuqlanı bir masʼalasın da Moskwa bilmey. Rossiyanı region ösüwnü ministerliginde milli aralıqlağa qarayğan bölük bar. Bir kurator bar Martınenko sawlay Temirqazıq Kawkazğa belgilengen. Şonu gelejek etgen edik Bahawutdin Uzunayew de bulan barıp. Añlataman, 60-nçı yıllar Qızılürt rayonda gelginçiler 4 prosent, yerli qumuq xalq 78 prosent bolğan busa, hali yerli xalq 7 prosent, qalğanı gelginçiler dep.
Öz topurağıbızda az xalqğa aylanıp bitgenbiz. Konstitusyanı yolu bulan şu masʼalanı çeçmesek bajarılmay. Soñ da, taw rayonlağa berilgen topuraqlar xayırlı küyde paydalandırılmay. Bir neçewnü paydasına qazanç uçun paydalandırıla. O zamanda da bizin topuraqlanı paylap bolmay bir-biri bulan erişeler. Topuraqnı tolu küyde qollap bolmaylar. Kuli rayonda SPK-nı 2400 malı bar, 1 miñ gektar topurağı da bar. Şonu xayırlı qollamay dep gazetde de çıqdı. Bu bir misal. Taw rayonlağa berilgen topuraqlağa göre birisini de yoq saqlayğan malı, köp az. Qoylarıbız munça bar dep artıq etip göpdürüp, qopdurup yazalar.
Region ösüwnü ministerliginde hali sawlay Temirqazıq Kawkazğa qarajaq uprawleniye qurulajaq. Bizge aytdı Moskwağa barğanda, ne programmağız bar, ne yollar bulan çeçme süyesiz, bizge berigiz programmağıznı dep. Şo da bizin güçübüz bulan çeçip bolağan masʼalä tügül, tamazalanı soweti çeçme gerek masʼalä. Oktäbr ayda Tarğuda tamazalanı sowetini syezdin etme göz alğa tutulğan. Şonda şo programmanı da qabul etme gerek. Şo tamazalanı sowetini programması da bolajaq.
Qumuqtüznü de, Qızlarda orus xalqnı da, Noğay çölleni de topuraq bulan baylawlu bir-birine oşawlu masʼalaları bar.
Topuraqlar tüz qollanmayğanlıqdan buzulma başlağan. Olanı wakilleri bir bolayıq, birçe işleyik degen edi. Meni ixtiyarım yoq, tamazalanı soweti de mağa şo ixtiyarnı bermey degen edim. Hali yañı sovet saylanğanda, şo masʼalä arağa salınıp oylaşılar, sovet aytğan küyde etme de eterbiz. Birigip iş görse paydası bolur. Olanı ustawı da qıyışa. Şolay masʼalalanı tamazalanı sözü, nasihatı bulan çeçme gerekbiz.
Hali bizge bu cıyında sentralnıy sovet de, ispolnitelnıy komitet de qurmaq uçun, adamlar ayırma gerek.
Sentralnıy sowetde ullularıbız olturup, şulay masʼalalar arağa salına, şu qaydada çeçilme gerek dep sözün aytsın. İspolnitelnıy komitetni çlenleri busa şo masʼalalanı çabıp aylanıp çeçme gerek, qararlanı yaşawğa çığarma gerek. Şolay etsek işleribiz de alğa barar».
* * *
A.Murzayew söylep bitgen soñ tamazalanı yañı qurulağan sowetini haqında özü maʼlümat berdi.
"Yoldaş" gazetni baş redaktorunu zamestiteli Dalhat Alqlıçew özünü söylewünde bulay dedi:
«Bu cıyında qumuqlanı masʼalalarına baylawlu aytılağan haylı sözler durus. Tek netesen, söz bar, iş, hasil yoq. Şohar, ozoqda, xıylı sebepler bardır. Amma, men hisap etegen küyde, camyat qurumlanı işinde de, hakimyat qurumlanı işinde de ayanlıq, açıqlıq yoq.
Sözümnü ayanlaşdırayım. "Yoldaşnı" cumagün çıqğan nomerinde balqar xalqnı tamazalar sowetin hakimyat wa sud qurumlar geri urğanınını haqında aytılağan maqalä peçat etilgen. Yani, RF-ni Ör sudu şo geri uruwnu durus görmey qaytarğan.
Mundan men neçik hasil çığaraman. Dağıstannı Prezidenti özünü Xalq Cıyınına yibergen Çaqırıw kağızında informasya qurallanı materiallarına, ayroqda tanqıt sözüne cawaplı, añlawlu wa tıñlawlu küyde yanaşmaqnı haqında esgere. Durus pikru.
Gertiley de, hakimyat yada camyat qurum maʼlümat qurallağa tıñlama wa arqa tayama tüşegenni yaşaw isbat etip tura.
Şonu uçun bu yañı qurulağan qurumnu da gazeti, maʼlümat quralı bolma gerek. "Yoldaş" gazet qumuq xalqnı, ayroqda, bek haleklendiregen topuraq masʼalanı haqında erkin küyde, har nomerinde degenley, materiallar çığara.
Oxuğuz, seslenigiz!»
Söylewlerde professorlar Sahadulla Abusuyew, Mustapa Bilalow, Qaqaşuradan Abdulqapur Kamilow, Parawuldan Haci Bilalow, Lwowskoyeden Yusup Baygişiyew, Muxtar Adilxanow, Mahaçqaladan Hüsen Adilow, Tarğudan Abdulqadir Camalutdinow, Mahammatnabi Mahammatnabiyew wa özgeleri ortaqçılıq etdi, paydalı taklifler berdi.
"Qumuq xalqnı tamazalarını soweti" dağıstan region camyat qurumu dep hisaplana. Xalqnı zakonlu ixtiyarların wa masʼalaların çeçmek uçun qurulğan bu qurumğa Ustawına göre 50 yıl çağından ötgen adam girme bola. Qurumnu harakatı göñüllü küyde birçe qoşulğanlanı teñ ixtiyarlığına wa zakon yolu bulan iş yürütegenligine asaslana. Qurumnu yolbaşçılıq etegen organı — sentralnıy sovet.
Aslu borçları: yerlerde tamazalanı sowetlerin qurmaq, qumuq xalqnı RF-ni wa DR-ni Konstitusyaları bulan berilgen ixtiyarların wa erkinligin yaqlamaq; qumuq xalqnı umumi sosial-ekonomika masʼalaların respublika wa federal ölçewde çeçmek; qumuq xalqnı ruh baylığın, madanyatın, bilimin artdırmaq wa şolay köp tarmaqlanı qurşayğan çalışıw.
Şo borçlanı yaşawğa çığarmaq uçun şulay masʼalalanı çeçme gerek: xalqnı yaşayğan, turağan yerine, camyat topurağına Konstitusya beregen ixtiyarlanı qorumaq wa yaqlamaq; topurağın wa tabiatnı baylıqların xayırlı küyde qollawnu, ekologya tazalıqnı taʼmin etmek; Dahıstan camyatnı birikdirmek muratda munda yaşayğan barı da xalqlanı talapların göz alğa tutup iş görmek; Ustawda esgerilegen barı da borçlanı yaşawğa çığarmaq uçun paçalıq wa yerli qurumlanı, camyat qurumlanı wa harakatlanı, xalqara qurumlanı wakilleri bulan iş görme gerek.
Cıyında yurtlardan gelgen wakiller, qumuq intelligensiyanı wakilleri çığıp söyledi. Tamazalanı soweti quruldu. Camyat sowetleri oñarğan ustawnı borçları malim etildi. Cıyınnı ortaqçıları aslu dokument hisapda şonu bir tawuşdan qabul etdi. Soñ qumuq xalqnı tamazalarını soweti wa 11 adam qurşalğan ispolnitelnıy komiteta quruldu.
Qumuq xalqnı günden-gün örçüygen topuraq wa özge masʼalaların çeçmek uçun qurulğan bu qurumğa işinde yaxşı natijalağa yetişmekni yoraybız.
Opublikowano: gazeta "Yoldaş", 13 awgusta 2010.