Bizin tañalabız bugün başlana. Şo sayalı tañalağa göregen hazirligibizni terenden oylaşıp etmesek, tañalabız talaysız bolma imkanlı.
Globallıqğa aylana barağan dünyada globallı xasyatlar, üyrençiklikler yayıla. Bir-bir kelpetler, özleni artında güçlü yaqlawlu dewletleri barnı sebebinden, sawlay dünyağa yayılıp, har-bir milletge özünü payın tiydirmey qoymay bolmay. Qumuq millet özü o globallı kelpetler iñ de bek çığağan Awropa topuraqda yerleşgenge, qumuqlanı öz kelpetin yaqlaw, dünyanı yelep boran bolup gelegen Awropa kelpetden, saqlaw syasatı bek güçlü bolmağa tarıq. "Özün saqlaw" degen ne desegiz, "qarşılıq" dep cawap berer köpler. Wa amma, haligi zamanda globallıq toqtalağan zat tügülün añlamaha gerek. Olay bolğan soñ, qumuqlağa wa başğa giççi milletlege ne qala? Qolun sillep, bolğanı bolar dep qoymaqmı?
Ozoqda, olay etmek barından da tınçdır. Tek gerekli wa ahamyatlı zat bir de tınç bolmay. Özübüznü masʼalalarıbıznı biz özübüz çeçmesek, bizge olanı birew de çeçmes. Özübüznü sorawlarıbızğa özübüz cawaplar tapmasaq yada dewletge-naslubuzğa onu etmekni taʼsir etmesek, bizge onu kim eter? Tek bugüngü bizin halıbız masʼalalarıbıznı çeçmekden buzulmay, onu neçik çeçmekni bilmekden buzula.
Bizin awaranı maʼnasın bugün añlamayğan heç bir qumuq da yoqdur. Mekenli küyde aytmağa yaray, o maʼna — öz milletni kelpetin-edebin saqlamaqda wa artdırmaqda der edim. Wa amma biz bugüngü cahiller tünegünlü özleni ata-analarından başğalaşağanın bilebiz. Olanı xasyatları, üyrençiklikleri, yaşawğa qarawu özleni ata-babalarında bolğanlarından başğa yaqğa getgen. Onu sebebi dünya alışınğandandır. Amma bizin özübüzden de dür. Alışınıw har zamanda — artdırıw, alğa getiw tügül. Şo alışınıwlanı arasında birleri, teren oysuz qarasa, artdırıw yimik bolup da görüne, wa amma olar bir maʼnalı zatlar tügül. Misal uçun, bilim alıwğa qarayıq. Ozoqda, bilimli bolmaq — ahamyatlı wa gerekli zat, awropalı pikruda o zat "yaxşılar" degen añlawğa gire, bizde de şolay. Tek biz hazirbizmi bilim almağa? Yada olay salmayıq sorawnu. Bizge, öz kelpetibizni de saqlap, bilimli bolmağa küy barmı? Bir-eki adamnı haqında aytmayman, saw milletni haqında söyleymen.
Men bilegen küyde, yoq. Bilimli adamlar bizin milletde köp bolğan sayın, ruslanğanlarıbız (awropalanğanlarıbız) köp bola. Şo eki zat bir-birine baylawlu. Olay bolğan soñ onu sebebin añlamağa tarıq. Men bilegen küyde, şo baylawnu sebebi bizin bilim alağan küy de dür. Bizge bilim rus tilde wa rusça gele, şo sayalı ömür uzatılğan sayın, yaşaw da ruslana. Bilimden qayrı, maʼlümat barı da yaqdan rusça gele. Yoq bizde qumuq maʼlümat qural, bir "Yoldaş" gazetden qayrı. Şo sayalı bizin oxuwxanalarda baş klasları qumuq tilde kütülmege gerek, orta wa ör klaslarda qumuq milletni tarixi (qumuq tilde), tili, adabyatı kütülmege gerek. Şo masʼalä yurtlarda bir awarasız bajarıla, nege tügül yurtlar köbüsü bir milletli. Şaharlarda klaslanı şo dars zamanda geseklege bölmege yaray, har kim özünü tilin üyrenip bolağan küyde.
Ozoqda, rusça bilmege gerek, biz Rusda yaşaybız, wa amma onu bilebiz dep, öz tilibizni qollamay, unutmağa yaramay. Öz tilin unutmaq — milletine art bermek. Bizin bilim sistema tüzelgençe köp bilimli adamlar bolsa, o milletge ölümge yol açılajaq.
Maqalanı başında aytğan küyde, Awropadan gelegen globallıqğa qarşı bolmay, biz gelegen yañılışlanı özübüzge taba aylandırıp qollamağa gerekbiz. Yayılışda sayfalar qurup, olanı öz tilibizni artdırıwu uçun qollamağa gerekbiz. Har-bir yañılıq bizge yetişgende, qumuqlanmağa gerek yada o yañılışnı qumuqlanı gereklerine qulluq etdirmege tarıq. Biz bir-birde xaparlamaybız, tek bir giççi görünegen zatlar bizge ullu zaral ete, amma olanı tüz qollasa, olardan ullu qulluq bolmas. Bizin cahiller türlü-türlü programmalanı qollap, bir-biri bulan söylerler (olanı arasında ICQ, masxara etip qumuq cahiller o programmağa "asiyat" deyler). Neçe keren eşitgenmen, qumuqlar onda qumuqça söylemeygenini sebebi, o qumuq sözleni añlamay wa almay dep, şo sayalı olar rusça laqırlaşabız dep. Bir neçe yıl olay rusça söylep tursa, başğa til üyrençiklik bolup qalajaq. Misallanı neçeni gerek busa da geltirip bolabız, amma bizge masʼalanı çeçegen küy tarıq.
Qumuqlanı arasında bugün köp adam türlü-türlü bilimler alğan, olağa cıyılıp yaramaymı bir maʼlümat ojaq qurmağa? Onda bilgisayarçılar, tarixçiler, curnalistler, til bilimliler w.b. harisi öz işin eter edi. Şo ojaq turğan sayın öser edi, özünü maʼlumatlıqları bolar edi, qumuq tilni qollayğan iş yerler de çığar edi. Ösegen yaşlar taza qumuqça söyler edi, qumuq tilni qollawu da yayılar edi.
Globallıq asruda, men añlayğan küyde, özleni sorawlarına cawaplar tabıp bolağan milletlerden qayrı dağı milletler qalmajaq, qalğanları busa, süymesek de, ölejek. Bizin tatar qardaşlar, meni esime gelegen küyde, özleni masʼalaların çeçeler, olay milletleni gelejegi bar, özgeleniki yoq.
Haligi zamannı bir zat bilmey maʼlumatlı asruğa hisaplanmay, bulaylıqda bizge maʼlumatnı qumuqlağa işletegen küyün tapmağa tarıq.
Belgili çi, globallıq, yañız awropalıq (günbatarlıq) yada güntuwuşluq tügül ekeni, kim güçlü busa, ol özünü edebin, kelpetin, darajasın yibere tışğa, kim osal busa, o gelegen güçlüleni edebin ala. Güçlülük degen asger yada daw sawut tügül haligi zamanda, globallı asruda, o maʼlümat sawutlanı yelemekdir, güçnü görsetişidir.
Opublikowano: gazeta "Yoldaş/Wremena" 06.02.2009