Bir-bir adamlağa tabiat köp pahmulanı birçe bere. Eger şolay adamnı pahmuları bulan birge artıq salamatlığı da bar busa, ol arağa çığıp belgili bolmay qala. Şolay adamlanı biri – qarabudağgentli Hajimurat Abdullayew. Ol – muallim, kompozitor, muzıkant, xudojnik, parapsixolog, gipnolog. Diplomsuz kasbuları – şair, dağı da ol sınlar yaza, xalq medisinanı imkanlıqları bulan awruwlanı qolay ete, ağaçqomuzlar ete. Ol ağaçqomuznu çertegende busa orkestr soğulağanda yimik çalına. Tek lap aldın meni tergewümnü ol asil, salamat, özden xasyatı bulan tartdı. Hajimuratğa 65 yıl bola. Qıyınlı qısmatı onu qayda da taşlağan. Ol Moskwa, Saratow oblastlarda yaşağan wa işlegen. Qarabudağgentde tuwğan busa da, Qaqamaxi, Qaqaşura, Parawul, Heli yurtlarda da turğan. Bussahatğı waqtide Leningentde yaşay.
– Hajimurat, munça kasbularıñnı, yaşağan yerleriñni köplügünü sebebin neçik añlatıp bolasan?
– Men giççiden berli de qaysı «qazanda da qaynap» üyrengenmen. Yaşlığım ağaçlıqda ötgen desem de yaray. Bussahat meni adamlardan ayırıp, ağaçlıqğa taşlap qoysa da, yazıq bolmajaq edim. Nege tügül, barı da otlanı, xaltalanı aşama yarayğanın-yaramayğanın ayırıp bolaman. Fitoterapya bulan köp awruwlanı qolay da etemen… Men, Mahaçqaladağı kultproswet uçilişeni bitdirip, orkestrolog wa xudojnik kasbulağa yes bolğan soñ, bir neçe yıllar Qarabudağgent rayonda madanyat tarmaqda, şkolada muallim, soñ xudojnik bolup işledim. Men kim bulan da qıyışaman, tek işleygen yerimde hakimimni öktemligin yada ters işin görgende, şoğar qarşı turup, erişip tayğanman. Birewge de qoymağanman özümnü mısğıllamağa wa menligime tiymege, neçaqı ullu hakim bolsa da. Men bir işge de öktemlik etmeymen. Ne işge urunsam da, qolumdan da gele. Adamlağa bajarağan qulluğumnu qaysın da etgenmen, bir de haq berigiz dep de aytmağanman. Yañı üyler qurağanlanı çırların işlep, qapuların naqışlap, sınlar yazıp, zuwap qazanğanman. Şo zamanda da meni añlamayğanlar qarşı bola edi… Dağıstandan qolaydır dep getip, bir neçe yıllar Saratow oblastda da yaşadım. Şonda men yurt şkolada surat darsdan muallim bolup işledim. O yurtdağılar mağa bek abur ete ediler. Awrusa, olar wraçğa barmaylı, mağa gele ediler. Rayon gazetde meni haqımda maqalä yazıp da çığardılar. Men awruwnu biotoklar bulan qolay ete edim. Yerli hakimler: «Seni awruwlanı baqmaq uçun tiyişli dokumentiñ yoq», – dep toqtatğanda, yerli xalq, aqça da cıyıp, şo gazetni de berip, meni Moskwağa parapsixologğa oxuma yiberdi.
– Soñ uzaq oxuduñmu?
– Oxumadım. Onda meni barı da yandan tergep-sınap, ekzamen aldılar. Soñ parapsixolognu şahatnamasın tapşurdular. Gipnoz etip bolağanımnı bilgende, gipnolognu şahatnamasın da berdiler. Oruslar meni alma-salma yer tapmay ediler. Tek yaşaw şartlağa göre watanıma qaytma tüşdü.
– Munda gelemi sağa awruwlar?
– Tanış-bilişge bolağan kömegimni etemen. Geng küyde awruwlanı qabul etip işleme meni lisenziyam yoq. Lisenzya alma dep, barı da tarıq kağızlanı da oñarıp, Minzdrawğa barğanda, uruşbat berme gerekni añlatdılar. Men de şoğar razi bolmay, qaytıp geldim.
– Sen awruwnu neçik qolay etesen? Qaysı awruwnu da yeñip bolamısan?
– Bir-bir teren awruwlanı qolay etemen dep aytıp bolmayman. Awruw degen nedir? Eger adamnı bir sanını aylanasında qannı işlewü osallaşğan yada toqtağan busa, şo san awruma başlay. Men energiyamnı, biotoklanı güçü bulan şo awruwlu yerdegi qannı işletemen. Bu yerde mağa awruyğan adamnı özünü kömegi de tarıq bola. Ol mağa inanmay busa, payda yoq. Dağı da, awruyğan adamnı energiyası menikine qıyışma gerek. Bir-bir awruwlar meni barı da güçümnü alıp qoya. Olardan soñ xıylı zaman tınış alıp etegen uprajneniyeler bulan yañı güç cıyma tüşe. İnanmayğan adamdan ese, inanağan adamnı qolay etme tınç. Bir-bir adamlanı betine qarağandoq: «Menden sağa payda yoq», – dep, yolğa salaman.
– İnanmayğan adamnı inanağan adamdan betine qarap neçik ayırıp bolasan?
– Bek tınç küyde bilemen. Köpleni betine, mimikasına qarap, kim ekenin oxuyman. Tek siyrek busa da, oxulmayğan betler de yoluğa. Köplege men otlar bulan da darman etemen. Ayrı-ayrı geziklerde gipnoz etme de tüşe.
– Şolay güçüñ, pahmuñ barı qaçan belgili bolma başladı?
– Şo haqda aytsam, köpler, inamsızlıq etip, külep qoya. Seni de inanmayğanıñnı his etemen. Busa da aytayım. Men cahil zamanda mağa bağıp gelegen adamnı tuwra gözlerine qarasam, şo adam sürüne edi. Men o adam sürünsün dep aylanmay edim, özlügünden bolup qala edi. Şolay neçe keren de bolğan. Adamlar mağa açuwlanağan bolup bara edi. Soñ men yürüp gelegen, kanzilerden örlenip-tüşüp gelegen adamnı betine tiklenip qaramayğan boldum. Şo hal meni bek qıynay edi. Özümnü qıyınlı halımnı Qaqaşuradağı Hüsen qadi degen bir haqıllı gişige aytğanda, ol mağa: «Tuwra günge qarap tursañ, gözleriñdegi şo güç tayajaq», – dedi. Men şolay etme başladım. Başlapğı waqti günge köp zaman ayrılmay qarap turup bola edim. Soñ-soñ çıdamayğan boldum. Şondan soñ meni gözlerim osal göregen bolma başladı. Xudojnik işimni de qoyma tüşdü. Men bir de doktorlağa barğan adam tügülmen. Bir waqti yoga bulan maşğul edim. Soqur bolup barağanımnı añlağanda, yoganı uprajneniyeleri bulan gözlerimni göregen yerine geltirdim. Men şo zaman Saratow oblastda yaşay edim. Muna şolay, tabiat bergen güçnü yoga bulan tolumlaşdırıp, adamlağa kömek etme başladım.
– Sen qolay etgen adamnı aytıp bolamısan?
– (Hajimurat mağa men tanıyğan üç adamnı aytdı. Soñ-soñ şo adamlar onu sözün gertiledi).
– Hajimurat, seni başğa pahmularıña geleyik. Hali-halilerde Qumuq teatrnı zalında bolğan bir konsertde seni ağaçqomuz soğuwuñnu xalq güçlü xars uruw bulan uzatıp turdu. Seni konsertleriñ bolğanmı?
– Qaydan bolsun?! Şo konsertge de qurdaşlarım qoymay eltgen edi. Men özüm uçun, yuwuq adamlarım uçun soğaman. Özüm qomuzlar etip, köplege sawğat da etgenmen.
– Şair Badrutdin atı aytılğan «Getemen» degen yırnı maqamın da sen yazğan dey edi. Dağı barmı sen çığarğan maqamlar?
– Neçaqı da bar. Köpleri Badrutdinni sözlerine yazılğan wa radiodan da köp berilgen. Olanı birlerin «xalq küyü» dep bildirip qoyalar. Men de şoğar qaynaşmayman. Ne başğa, men de xalqman çı. Meni yaşlığım Badrutdin bulan qurdaşlıqda getgen. Bizin analarıbız da yuwuq qurdaşlar edi. Bara-bara, Badrutdinni taʼsiri bolğan busa yaray, men de şiʼrular yazma başladım. Badrutdin şolanı peçatğa bereyik dep köp kerenler ilinse de, razi bolmay edim. Bu yıl neçik busa da, cıyım kitapğa qoşmağa dep bir neçe şiʼrulanı alğan. Şo kitap yılnı axırında çıqma gerek, dey.
– Adabyat bulan aralığıñ neçikdir? Qumuq gazet-curnallanı, kitaplanı oxuymusan?
– Rossiyağa getgençe aldın qumuq kitaplanı bek iştahım gelip oxuy edim. Hali az oxuyman. Tek köbüsü qumuq yazıwçular bulan aralıqlarım bolğan. Badrutdinni aytdım. Abzaydin Hamidow, Ataw Atayew bulan da köp kerenler yoluqğanbız. Ahmat Caçayewni yaxşı tanıyman. Artda tanış bolğan Musa Şixawownu kitabın bek kepim gelip oxuyman.
– Hajimurat, seni yaşawda ne hökünçüñ bar? Dağı da pelen kasbunu da üyrengen bolğay edim dep esiñe gelmeymi?
– Men olay zatlanı oylaşmayman. Ne iş ete busam da, adamlağa qulluq, yeñillik bolağan işni etme süyemen. Allah bizge nasipli bolmağa, awrumay yaşamağa barı da imkanlıqlanı, yollanı bergen. Men adamlağa şo yollanı tapmağa kömek etme gerekmen. Meni bulay dewizim bar: «Tabiat – emçi, doktor – kömekçi, Allah – sebepçi». Bussahatğı waqtide men adamlağa awruwlarından arçılmağa kömek etip bolağanımnı bilemen. Şonu uçun barı da bolağanımnı etejekmen.
– Barakalla. Yüregiñe tutğan muratlarıña yetme nasip bolsun!
«Yoldaş», 09-11-2012