Tamurları terendegi terekni butaqları wa yapıraqları da güçlü bolağanı bizge belgili. Bu yerde terekni men tarix bulan teñleşdirmege süyemen. Yer yüzünde yaralğan xalqlanı yıllar bulan yasalıp gelegen tarixi, madanyatı, inçesanyagı, tili bar çaqı, şo milletni tamurları da güçlü bola. Haligi cahiller, esli naslular yürütüp gelegen yoldan çıqmay yaşasa, gelejek yaşawu yarıq wa talaylı bolğannı añlamağa gerek.
Bu masʼalağa – milletni tarixine – terenden ahamyat beregen yaş naslunu adamları bizin arabızda yoq tügül. Şo murat bulan 2008-nçi yılda «Anjiqala» degen at bulan qumuqlanı tarixin axtarağan cahil naslunu birleşiwü yaratıla. Madanyatnı wa tarixni axtarılmay, arağa çıqmay qalıp turağan maʼlumatları bulan maşğul bola turup, bir muratğa qulluq etegen yaş naslunu wakilleri yoluğuwlar ötgereler.
Biraz alda «Anjiqala» degen camyat birleşiwnü yolbaşçısı Eldar Urazayew wa tarix ilmulanı kandidatı Yusup İdrisow bulan bolğan yoluğuwnu barışında pikru alışdırmağa imkanlıq boldu. Gazetni oxuwçularına, ayroqda ösüp gelegen yaşörümlege, şo haqda bilse paydalı bolar dep esibizge gele.
– Eldar, birleşiw yaratmaqnı birinçi sebebi ne edi?
Eldar Urazayew:
– Başlap biz birleşiw yaratmağa gerek degen muratnı salıp yoluqmay edik. Artdağı yıllarda tarixibizge, tilibizge, madanyatıbızğa ahamyat osal bolağanı qaysıbıznı da talçıqdırmay bolmay edi. Şo sebepden biz başlapğı waqtide içibizdegi talçıqlanı aytmaq, birew-birewge bildirmek uçun yoluğuwlar ötgere edik. Soñ şo yoluğuwlanı çaqda-çaqda ötgermege başladıq. 2008-nçu yıl busa camyat birleşiw yaratmağa gerek edi degen bir oyğa geldik. Bu yerde añlatıw bermege tüşedir dep esime gele. Federal zakonğa göre biz yaratğan qaydadağı birleşiwnü xas küyde tasdıq etmek borç tügül. Birleşiwübüzge «Anjiqala» dep at bermekni de maʼnası yoq tügül edi. Göz alğa tutulğan işleni yaşawğa çığarışda biz qumuq milletni yaşawunu barı da tarmaqların, tarixi ahamyatı bulanğı maʼlumatlanı arağa çığarmaq wa ösüp gelegen yaş oxuwçularıbıznı arasında şonu yaymaq degen muratnı göz alğa tutup işlemege urunduq. Örde esgerilgen işge qurşalğanlanı arasında ilmunu yolunda çalışağanlar da, başğa kasbulanı yürütse de, milletine canı awruyğanlar da bar.
Birleşiwnü işi haligi zamanda bek qurumlu yürüle dep taşdırıp aytmağa bolaman. Bir yanından, biz, aldın yerli qurulğan planğa göre ara bölmey yoluğuwlar ötgerebiz. Şolanı barışında har adam etmege tüşegen işler arağa salınıp oylaşıla. Ondan qayrı da, har gezik belgilengen temağa baylawlu bir yada eki doklad oxula. Şolanı biz soñ İnternetni saytlarında wa anadaş gazetibiz «Yoldaşnı» betlerinde yerleşdirebiz.
– İnternet barı da adamlar qollap bolmayğanı belgili. Baylawluq yoq yurtlarıbız da bar çı. Şondağı yaşörümler bulan ne iş yürütesiz?
– İşibiz natijalı bolsun uçun, cıyılğan çaqı maʼlumatlanı kitap etip çığarabız. Har yarım yılda bir keren qaysı busa da bir proyektni yaşawğa çığarabız. Misal uçun, 2011-nçi yılda M. İbrahimownu wa S. Bahawutdinownu awtorluğu bulan «Bogatıri i sportsmenı Kumıkii» degen kitap basmadan çıqdı. B. Qaramanlı hazir ztgen «Bitwı naşix otsow» degen kitapda qujurlu wa paydalı, hali bolğança arağa çıqmağan maʼlumatlanı tapmağa bola.
Bu yerde bizin laqırıbızğa Yusup İdrisow da qoşuldu.
Yusup İdrisow:
– Kitaplar bolup çıqmasa da, bizin birleşiwdegi yaş naslunu wakilleri hazir etgen maqalalanı da esgermekni ariw göremen. Şolar sanaw yanından köp busa da, biz aslu tergewnü san yanına baqdırabız. Tek bu yerde aytıp qoymağa süyemen: biz barı da masʼalalanı qurşap bolmaybız. Axtarılmay turağan tarix, madanyat ahwalatlar dağı da köp bar.
Şondan qayrı da, biz bir neçe keren özübüznü yoluğuwlarıbıznı Xasawürt şaharğa çığıp da ötgergenbiz. Aslu muradıbız, yerinde turağan yaş naslu bulan yoluğup, olanı da bizin işge qurşamaq edi. Bu yolda biz İnternetni aktiv küyde qollamasaq da bolmay. Nege tügül, köbüsü ulanlar wa qızlar şondan gözlerin ayırmaylar. Şo sayalı camyat setlerden (sosialnıye seti) taba biz işibizni görsetebiz, tarixi ahamyatı bulanğı suratlanı yerleşdirebiz. Yurtlardan seslenegenler bulan tığıs aralıq yürütüp maʼlümat toplamağa qast etebiz. Misal uçun aytğanda, Heli yurtda yaşayğan, milletini tarixi bulan maşğul bolağan Xosar Xosarow bulanğı aralığıbız işibizge bek payda geltire.
– Haligi dünyada bulay işleni etegenlege kömek qol uzatmağa süyegenler bolmay dese de yaray. Kitaplanı çığarmaq uçun xarj qaydan tabasız?
Eldar Urazayew:
– Qumuq millet tarix yaqdan da, madanyat yaqdan da bek bay. Tek şolanı barın da qurumlu küyde ösüp gelegen yaş nasluğa yetişdirmege imkanlıqlar yetişmey. Ondan qayrı da, bir-bir madanyat ahamyatı bulanğı materiallar sovet dewürde hazir etilgen küyde hali de taxçalarda yata. Şolanı, haligi texnikanı imkanlıqların qollap arağa çığarmağa gerek. Bu işler barı da xarj bulan baylawlu ekenni barıbız da añlaybız. Tek iş toqtalıp turmayğannı da oxuwçular bilgenni süyer edim. Axtarıwçularıbız, milletine baqğan süyüwü ruh berip, qırdan kömek qaçan geler eken dep qarap turmay, maqalalar yazalar wa qumuq yurtlardağı muzeyler bulan tığıs aralıq tutup işleyler. Tek xarj çığarmaylı ötmeygen işler de bola çı. Şolay zamanda bizge bir keren de bay adamlar kömek etmegen. Xalqına, onu gelejegine yüregi awruyğan, halal zahmatı bulan qazanağan adamlardan kömek tapğanbız. «Bogatıri i sportsmenı Kumıkii» degen kitapnı çığarağanda, RGWK kanalnı generalnıy direktoru Aznawur Hajiyew wa Milli kitapxananı direktoru bolup işlegen A. Temirow bizge aslam qoşum etgenni esgermey bolmayman.
Bu kitapda aldın yerli arağa çıqğan maqalalardan qayrı da, hali bolğança belgisiz turğan arxiv materiallar barı oxuwçulanı tergewün tartğandır dep esime gele. Sportda yaxşı üstünlüklege yetişgen bir-bir sportsmenleribizge kitapnı çıqmağa tarığın aytğanda, bir cawap da almadıq. Şolay say yanaşıwlağa da ras bolduq. Temirqazıq Kawkazda bir milletni de şolay kitabı yoq.
Yusup İdrisow:
– Birleşiwge aslam qoşum etip yürüygen bizin yoldaşıbız Sapiülla Bahawutdinow «Axmedxan Ceñutayewskiy – zabıtıy geroy Kawkaza» degen kitapnı hazir etip çığardı. Şonda Nadirşahğa qarşı yabuşğan Ahmatxan degen asgerbaşçını (polkowodes) haqında geng küyde maʼlümat tapmağa bola. Qumuqlanı arasında watanın yaqlap arağa çıqğan köp igitler bar. Şolanı haqında, kitaplar bolsun, maqalalar bolsun, yazıp arağa çığarsaq, gelejek naslunu patriot ruhda tarbiyalamağa bolajağına şeklik yoq.
Tarixi ahamyatı bulanğı kitaplanı yazağanda, milletibizni igitlerin oxuwçular göz aldına geltirmege tüşedir dep esime gele. Şo yaqdan alğanda, bizge tarixde belgili hız qoyup getgen çalışıwçulanı, eposnu igitlerini suratların etmege pahmulu yaş kasbuçu yetişmey.
Dağı da bulay masʼalağa tergew berme süyer edim. Haligi naslular kitaplar oxumay dese de yaray. Şonu kitaplar osal satılağandan da görmege bolabız. Qumuqlar ortaqçılıq etegen bir ahwalat bolsa, şonda biz kitaplar da alıp barabız. Gelejek kitapnı çığarıwda biraz sama da kömek bolmay qalmas edi dep umut etebiz. Ondan qayrı da, biz sponsorlar bulanğı işni de yürütebiz.
Bu yerde «Anjiqala» camyatda çalışağan adamlanı qastı bulan çığarılğan kitapnı bir neçesin esgermekni ariw göremen. 2009-nçu yılda «Wıdaüşiyesä woinı Kumıkii» degen, 2011-nçi yılda «Alan Xazar», 2012-nçi yılda «Bitwı naşix otsow» degen kitaplar çığa, «Şewkalskoye sarstwo w XV-XVI ww. i wassalnıye ot nego territorii» degen baş bulan 2010-2011, 2012-2013 yıllağa ruznama hazir etilgen. Ondan qayrı da, ayrı-ayrı maqalalar bolup «Yoldaş» gazetni, «Kumıkskiy mir», «Elbrusoid» degen saytlanı betlerinde bugüngü yaşawda ahamyatı bar maqalalar yerleşdirile.
– Sizin birleşiwge adamlanı ne şartlar bulan qabul etesiz?
Eldar Urazayew:
– «Anjiqalağa» qoşulmağa süyegen adam meni yolbaşçılığım bulan ötgerilegen laqırlaşıwdan (sobesedowaniye) ötmege gerek. Ondan qayrı da, bir qoşulğan adam daim şonu çleni bolup turmaq da borç tügül. Eger de adamnı yaratıwçuluq pahmusu, tarixden kürçü bilimleri bar busa, biz etegen işlege qoşulmağa yaray dep hisap etemen. Aktiv küyde ortaqçılıq etegen Mahammatsayit İbrahimow, tarix ilmulanı kandidatı Mahammatpaşa Abdusalamow, muallim, kraynı axtarıwçu Sapiülla Bahawutdinow wa özge yoldaşlanı harakatı bulan köp iş etilgen.
– Bizge belgili küyde, şkolalar uçun çığarılağan oxutuw kitaplarda qumuqlanı tarixi haqda ne de aytılmay, ne de tüz maʼlümat berilmegen. Şohar siz neçik qaraysız? Alışınıwlar etip bolamı?
– Tüz aytasız. Şolay yanaşıw oxuwçulağa tarixni tüz añlatmayğanlıqdan bola. Tek olanı arasından tarixin axtarağanlar tüzlüknü qaçan busa da bilmey qalmajaq. Tek taʼsir etmege, alışdırmağa bizin ixtiyarıbız yoq. Şohar cawaplı tiyişli ilmu ojaqlar bar. Amma biz şo yaqdan qoşum etip bolabız dep esime gele. Bu yılnı axırına taba barı da dokladlanı bir kitap etip çığarmağa süyebiz. Şonu şkolalağa barıp yaymağa qastıbız da bar. Ondan qayrı da, ara bölmey bülleten çığarmağa da göz alğa tutulğan.
– Tarixge taş atğan adamnı gelejegi yoq dep aytıla. Bu sözlege neçik pikruğuz bar?
– «Tarixin unutğan talihin yutğan» degen sözler de şu yerde qıyışmay qalmas. Milletni har wakiline özünü tamurların bilmege tüşe. Madanyatıbıznı saqlamaq – har adamnı borçu. Bizin bulan baylawluq tutmağa süyegen adam [email protected] degen elektron adresge yazmağa bola.
– Bugüngü yoluğuwda paydalı maʼlumatlar arağa çıqdı. Şulay milletine canı awruyğan adamlar, yağadan birew gelip bizge qol yalğajaq dep qaramay, xalqına bolağan kömegin etmek saxawatlı iş dep hisap etmege yaray. Köp sawboluğuz.
– Siz de sawboluğuz!
«Yoldaş», 09-08-2013