Ülkede yañırtıp quruw işler, demokratya qurum boldurabız dep aytılağan dewür başlanğanlı köp türlü oñlu-tersli alışınıwlar etilip tura. Ekonomika, politika tarmaqlağa yimik, ilmu, bilim beriw wa şolay özge tarmaqlağa da yañı gözden yanaşıw barı açıq küyde görüne. Ayroqda ilmunu tarix tarmağına baqğan yaqda etilegen qıñırlaşdırıwlar, ayrı-ayrı politikleni, alimleni, tarixçileni Watannı tarixine öztöreçe yanaşıwu, onu özler süygen küyde, bir taypalanı oñayına wa paydasına göre tizme, görsetme qarayğanlığı tergewnü tarta wa talçıqdıra. Bu masʼalağa baylawlu bolup bizin muxbiribiz, RF-ni İlmular akademyasını çlen-korrespondenti, belgili alim-tarixçi professor, RF-ni İlmular akademyasını Dağıstan ilmu sentrını prezidentini oyçusu Ahmat İbrahimowiç İBRAHİMOW bulan yoluhup, şo haqda laqır etgen. Oxuwçulanı tergewüne şo laqırlaşıwnu aslu maʼnasın berebiz.
- Ahmat İbrahimowiç, sizin qarawuğuzda, bugün Rossiya, şonu içinde Dağıstan ilmunu da halı ne darajadadır? Paçalıqnı yağından o tiyişli küyde yaqlaw tabamı?
- Tarix ilmu har daim de ülkeni politika yolunu qulluqçusu bolup gelgen. O politikadan ayrılıp ösme bolmay. Şo sayalı daim de politika oğar taʼsir ete. Paçalıqnı yanından yaqlaw bolmasa, ilmu ösme de bolmay. Tüzü, paçalıqda qurum alışınma başlağan bulğawurlu, belgisiz yıllarda, özge köp türlü masʼalalar, tarmaqlar yimik, ilmuğa da bir neçe yıllanı boyunda yoruqlu tergew baqdırılıp, tiyişli yaqlaw bolmay qalıp turdu deme yaray. Amma ilmu neçik şartlarda da ösme gerek. İmkanlıq, xarj yaqdan tiyişli darajada yaqlaw bolmasa, ilmunu da yoruqlu küyde ösdürme, alğa yürütme bajarılmay. Ülkeni Prezidentini, Hukumatını yağından artdağı yıllarda tiyişli tergew, xarj yaqdan yaqlaw bolma başlağanda, ilmuda, şonu içinde tarix ilmuda da ösüw his etilegeni, alğa barıwu bizin süyündürmey bolmay. Eger ülkede yañı alışınıwlar etilme başlanğan dewürde bizin ilmu esgi qaydadağı ösüw yolun uzatma borçlu edi busa, paçalığıbız bir qadar ayaqğa turma, ekonomika yaqdan bekleşme başlağanda, ilmuğa yañı güçler qoşulma, yañı yolda ösme başladı. Hal bütünley alışınğan, ilmunu xarj yaqdan taʼmin etiwü de yaman tügül. Demek, ösüwge yol açılğan. Hali ilmuğa, şonu içinde RF-ni İlmular akademyasını Dağıstan ilmu sentrını Tarix, arxeologya, etnografya ilmu-axtarıw institutuna da yañı güç — yaş alimler qoşulğan. Aspiranturağa tüşüp, ilmusun terenleşdirme süyegen cahiller de az tügül.
Bizin institutnu xarj bulan Rossiya bücetden taba paçalıq taʼmin ete. Biz de şo xarjnı yaqlawu bulan ösebiz. Ondan qayrı, ilmu fond da bar, tış ülkeleni grantları da bar. Soñ da, bizin respublikanı Prezidenti de, Dağıstannı Rossiyağa axırınçılay qoşulmaqlığın belgilewge baylawlu bolup monografya çığarmaq uçun 450 miñ manat aqça görsetgen. Demek, biz hali sentrdan da, respublikadan da xarj yaqdan tiyişli yaqlaw tababız dep aytma yaray.
- Ullu alim-tarixçi hisapda, dağıstannı tarix ilmusunu ösüwüne neçik qıymat berer edigiz? Bugünlerde respublikanı tarix ilmusunda yañılıqlanı arağa çığarılıwunu halı neçikdir? Dağıstannı har milletini tarixine baqğan yaqda ösüw barmı?
- Rossiya Federasyanı Hukumatını wa bizin respublikanı yolbaşçılarını yaqlawu, kömekligi bulan, bizge işibizni gengleşdirme imkanlıqlar açılğan. Eger alda bizge Dağıstannı bırınğı tarixin axtarma, şonu uçun arxeologya qazıwlar ötgerme imkanlıqlar yoq edi busa, enni Hukumatnı yanından görsetilegen xarjnı, har türlü grantlanı yaxşılığından bizin alimlege Dağıstannı territoryasında bırınğı adamlanı bolmaqlığına baylawlu axtarıwlar ötgerme imkanlıqlar açıldı. Demek, Rossiyanı İlmular akademyasını akademigi A. Derewenkonu wa çlen-korrespondenti H. Amirxanownu yolbaşçılığı bulan ötgerilgen arxeologya qazıw-axtarıw işleni natijasında Dağıstannı territoryasında haliden 800 miñ — million yarım yıllar alyaqda adamlar yaşama başlağannı toqtaşdırma bajarılğan. Bu alimleni harakatı bulan Dağıstannı, Gürjüstannı territoryalarında xıylı esdelik yerler ayan etilgen. Ayırıp aytğanda, Derbent, Tabasaran, Aquşa rayonlarda etilgen axtarıw-qazıw işleni natijasında tarixi maʼnası bulanğı xıylı esdelikler tabılğan. Bu yıl sentäbr aynı 6-sından 11-ne yerli özüne Moskwadan, Sankt-Peterburgdan, Azerbayjandan, özge paçalıqlardan, hatta Kanadadan gelgen alimler ortaqçılıq etgen simpoziumda bek paydalı laqır boldu. "Daggazpromnu" "Lezzet" degen sanatoriyinde ötgerilgen bu simpoziumdan soñ, alimler, Derbent rayonnu Gecux yurtunu boylarında, Tabasaran, Aquşa rayonlarda etilgen arxeologya qazıwlarda da boldu. Şo qazıwlanı natijalarına baylawlu etilgen pikru alışdırıwlanı da yaxşı paydası tiyejek. Hasili, bussahatğı waqtide dağıstanlı alimler, ayırıp aytğanda, bizin institutnu tarixçileri, arxeologları yañı-yañı axtarıwlanı üstünde işley. Şo muratda olağa rossiyalı wa tış ülkeli alimler de kömek ete. Orta harakatnı natijasında Dağıstannı tarix ilmusu ösüwnü yañı yolunda çalışa.
- Dağıstannı tarix ilmusunu, oğar bağışlap çığarılağan kitaplanı haqında aytağanda, şo asarlarda qumuqlanı tarixine köp az yer berilgeni belgili. Şonu sebebi ne eken? Dağıstanlı har milletni, şolanı arasında qumuqlanı da ayrı tarix asarların çığarma küy yoqmu?
- Dağıstannı tarixine bağışlanğan asarlar bizde epsiz köp çığarıla. "Dağıstannı tarixini oçerkleri" degen asar bar. Dağıstannı tarixini dört wa eki tomluq asarları çıqğan. Şolanı barısında da dağıstan milletni tarixine tiyişli yer de berilgen. Men qumuqlanı tarixine ilmuda osal yer berile deme bolmayman. Nege dese, şo yağından alğanda, bizin belgili alimibiz Sakinat Şixahmatowna Hajiyewa misgin özünü sawunda şo muratda köp iş etgen. Onu "Qumuqlar" degen kitabı, şondan soñ qumuqlanı tarixine bağışlanğan eki tomluğu şoğar şağatlıq ete. Ondan qayrı da, Arsen Aqbiyew qumuqlanı tarixine baylawlu doktorluq dissertasyasın yaqladı. Professor Haci Födorow, soltan-yañıyurtlu tarixçi Bahawdin Hajamatow qumuqlanı tarixini üstünde köp işlegen, tiyişli asarlar çığarğan. "Yeldaş" gazetni baş redaktoru K.Aliyew de bu işge muhkam qoşum etgenni esgerme süyemen. "Yoldaş" gazetni içindegi orusça çığağan "Wremena" bölüknü betlerinden taba ol qumuqlanı tarixin axtarıwda yaxşı iş ötgere. K.Aliyewni maqalalarına özge alimler de bek tergew bere. Şolluqda, bizin alimler anadaş tarixin axtarıwda köp iş etegenni inkär etme bajarılmay. Şo işge kraynı üyrenegen yerli adamlar, şkolalanı muallimleri mekenli qoşum etme bolur edi. Tek olar bu işge bek osal qurşalğan. Misal uçun, awarlarda krayın üyrenegenleni sanawu köp. Öz tarixin axtarıwğa tiyişli qoşum da ete. Bizin alimlege de, kraynı üyrenegen adamlağa da öz yurtunu, şaharını tarixin qolay bilegen şkolalarını tarixden dars beregen muallimleri de birigip iş görse, anadaş tarixin mekenli axtarma, xalqına malim etme yaxşı imkanlıqlar açılar edi. Şolay ortaq güç bulan öz tarixini haqındağı materiallanı da, kitaplanı da çığarma bajarılmay qalmas edi.
- Aytıla gelegen küyde, tarixde alışınıwlar etilme tüşmey, tarix qıñırlaşdırıwlanı da süymey. Busa da, bir neçe asrulanı boyunda wa ülkede politika qurumlanı alışınıwu bulan baylawlu bolup onu özlege qıyışıwlu etip alışdıralar. Paça qurumda da şolay bolğan, Sovet hakimlikni yıllarında şolay edi. Köp türlü sıylı zatlar unutuldu, esden taydırıldı. Bugün Watannı tarixi alda bir de bolmağan küyde köp qadardağı qıñırlaşdırıwlanı başdan geçire. Ayrı-ayrı tarixçileni şolay yanaşıwun neçik qıymatlar edigiz?
- Bir yağından alğanda, o adatlı hal, neçik çi, har politika qurum tarixni özünü paydasına göre qura, alimleni de özleni paydasına işleme borçlu ete. Haqıqatda alimler tüz dalillege-haqlıqğa boysınma gerek edi, tek yaşawda başğaçalay bolağan gezikler az qarşılaşmay. Şo haqda sizin sorawuğuzda da esgerile. Tarixge yañı gözden qaraw onu yaxşı küydegi axtarıw işler bulan baylawlu bolma gerek. Şonu uçun tarixni dewürlerini ahwalatların tüz görsetme tüşe, o ahwalatlar alğasawlu mühletlege kürçülenme, özünü oñayına qulluq etegen yoruqda bolma yaramay. Tarix ilmuğa, matematika, fizika ilmulağa yimik, tüz ilmu tügül dep aytma süyegenler qarşılaşa. Men şo pikru bulan tolu küyde razi tügülmen. Tarixi ahwalatlanı-hallanı, xas dokumentlege kürçülenmeyli, özü oylaşağan küyde yada aytdı-quytdulağa kürçülenip yaza busa, qıñır pikrulanı arağa çığara busa, o tarix bolma gerekmi dağı? Tarix tüz dokumentlege kürçülene busa, şo zaman gerti tarix bolur. Haqılğa tüz alimler, tarixçiler bir zamanda da özünü wa özü yimik bir güp politikleni paydası uçun tarixin qıñırlaşdırmas. Şo taypa adamlanı ayıplar. Haligi gerti tarixçiler de şo yolnu tutğan. Tarixni qıñırlaşdırıwçulanı "qara gölekleri aq yipler bulan tigilgen", şo da tez gözge iline. Yalğannı quyruğu qısğa yimik, qalp wa qıñırlaşdırılğan tarix dalilleni de tezlik bulan yüzü açılmay qalmay. Haligi bir taypa tarixçiler toqtawsuz küyde, tınış almayğan yoruqda degenley, SSSR-ni tarixin sögüp söyley, özler busa, haq dalilleni iş qulluq etip qıñırlaşdırıp, tarix ilmuğa inamsızlıqnı tuwdurma, şolluqda xalqnı başın çırmama qast ete. Şolay namart yanaşıwğa gerti alimler bütünley qarşı wa yaman küyde ayıplay, olanı yüzün açmaq uçun çalışa.
- Watannı tarixini haqındağı şkola oxuw kitaplağa qıymat bere turup, RF-ni Prezidenti D.A. Medwedew, RF-ni bilim beriw ministri Fursenkoğa şo kitaplanı maʼnasına tergew baqdırmaqnı, tarixni tüz görsetegen küyde etip, yañıdan çığarmaqnı tapşurdu. Tarixni qıñırlaşdırıwnu masʼalasına Prezident rossiya telewideniyege bergen bayanlığında da tiydi. Sizin qarawuğuzda, bizin respublikada Watanın wa krayın üyreniwge bağışlanğan oxuw kitaplar bulanğı hal neçikdir?
- Birinçiley, bizin respublikanı şkolaları Watannı tarixini haqında Moskwada çığarılğan oxuw kitaplardan paydalana. Ohar bizin alimler etip bolağan zat yoq. Dağıstannı tarixine baylawlu kitaplanı üstünde busa bizin belgili alimleribiz A.Şixsayitow, M.Hajiyew, Dawutow çalışa. Olar altınçı klas uçunğu tarix kitapnı hazirlep bitgen. Tarixge baylawlu oxuw kitaplanı hazirleme bek qıyın. İlmu tilde yazıp üyrengen alimlege oxuwçulağa añlama tınç wa yeñil til bulan yazma bek çetim. Şo yağından alğanda, professor A.Şixsayitow hazirleygen tarix kitaplar talaplağa cawap beregen darajada bola deme yaray. Bu işde pedagoglanı, yerlerdegi sınawlu muallimleni de qurşama tiyişlidir dep esime gele.
Watannı tarixin qıñırlaşdırıwğa baylawlu Prezidentibiz aytağan zatlar bek tüz. Oxuwçulanı, yaş zamanından tutup, yalğanğa üyretmek, olanı başında Watannı tarixine baylawlu ters pikru tuwdurmaqnı qastın etmek cinayatçılıqğa teñ gelegen işdir dep hisaplayman. Ayroqda Prezident Ullu Watan dawnu tarixin qıñırlaşdırıwğa baylawlu bek qarsalay. Ol Watannı tarixini haqındağı oxuw kitaplanı yañıdan çığarmaqnı masʼalasın tüz sala. Tüz dalillege kürçülengen tarix kitaplar oxuwçulağa tarixden tüz añlawlar da berir.
Laqırlaşıwnu yürütgen Abdulhamit Miçigişew.
Opublikowano: gaz. "Yoldaş". 16.10.2009.