Aprel aynı başında Tarğunu, Kaxulaynı, Albörügentni xalqları Qaramandağı topuraqların talap ete degen xabar şossahat barı da yerlege yayıldı. Dağıstandan tışda Rossiyada, Yewropada da şo masʼalä arağa çıqdı. Bizin «Yoldaş» gazetni de har nomerinde yimik şoğar baylawlu maqalalar berilip turdu. Men de şo Qaramanğa cıyılğanlanı göreyim, qulaqasıp tıñlayım, ne zamanıdır dep qarama, bilme, yaqlama şonda bardım.
Ondan qayrı da, şo yerlerde geçesi-günü bulan cahil ulanlar qarawul ete. Olar bulan laqırlaşıw etip, oyların yazıp aldım. Gertisi, şonda yallaw günnü tübünde üysüz-eşiksiz awlaqlağa taşlanğan cahilleni görgende, içimbuşdu. Hey Allah, bulay qıyınlıqlağa tarıma, yılanlar da, bürçeler de, har türlü canlar da bar yerlerde aylar bulan cabarlarda yatıp, geçeleni ötgerme qumuqlanı ne günahı bar eken dep oylaşdım. Şonda cahil taypa bulanğı laqırlaşıwnu sizin tergewügüzge beremen.
Zalimxan Waliyew, Kaxulay camyat sowetini predsedateli:
– Bu topuraq masʼalä, siz bilesiz, arağa bugün çıqmağan. Bu bizin tezden berli qıynayğan aslu masʼalabız. Birinçiley men esgerme süyedim, şo Qaraman awlaqğa çıqğanıbızğa dağı da sebep, Tarğutawubuzdağı qoruqğa çomulup, onu buzma qarayğanlanı da toqtatayıq, özübüznü adamlarıbıznı da şoğar qoşulma qoymayıq degen oy boldu. Şo sayalı bizin cahilleribiz taş qapnı içinde yimik turabız, iş tabıp, üyler qurup, ojaqlanı yürütüp bolmaybız. Şaharlarda işleygen ya zawodlar, ya fabrikler yoq. İş göregen qurumlarda da olanı yolbaşçıları özleni milletini wakillerin, dos-qardaşın işge qurşayğanlıq merdeşge aylanıp qalğan. Şonu uçun da yaş naslu, biz ne hallarda yaşaw qurma tarıqbız dep, xıbırlama başladılar. Men takrarlay turmayım, siz Tarğu, Kaxulay, Albörügentde yaşayğan qumuqlar sürgünnü aççısın sezgenni bilesiz. Şo zamanlar paçalığıbız bizden alğan topuraqlanı qaytarma tarıq edi. Şo qahrulu yıllardan beri yanğa neçese suwlar eniş aqğan, amma alışınğan iş yoq. Şo sayalı şu Qaraman awlaqlarıbızğa üç de yurtnu xalqı, aslu halda üysüz-eşiksiz turağan cahiller çıqma, topuraqlarıbıznı talap etme borçlu bolduq.
Bizin bu yanda sowxozlardan qalğan qollanmayğan 3500 gektar topurağıbız bar. Şolar taşlanıp qollanmay. Ondan qayrı da, bizin cahilleribizge haywan-mal alıp saqlama, uwaq dalapçılıq bulan maşğul bolma oñaylıq, ullu üyahlüleri barlağa da ipoteçnıy kreditler sama bermey. Şo sayalı biz hukumatıbıznı aldına ata-babalarıbızdan qalğan, tarixibiz toqtaşdırğan topuraqlanı qaytarığız dep masʼalanı salğanbız. Oylaşıp qarağız, topuraq bolmasa, üy qurup da, ojaqnı yürütüp de bolamı? Şonu uçun bizin cahilleribiz şunda cıyılğan. Biz de olağa kömek etebiz, yaqlaybız. Biz bugün yaş naslunu yaqlamasaq, gelejekde bizin awletleribizni de birew de hayın etmejek.
– Bugünge yerli şu masʼalä ne darajada çeçilgen, ne qararğa gelgen?
– 1956-nçı yıl mıçığışlanı da, iñuşlanı da yerlerin qaytarma gerek dep paçalığıbıznı qararı çıqğanda, bizin şu qumuq yurtlarıbıznı xalqı da qaytdı. Şo zamandan bugünlege yerli şo üç de yurtnu camyatına bir qarış yer de görsetilmegen. Ondan qayrı da, qoyup getgen üy-eşigine, mal-matahına kompensasya da tölenmegen. Olardan ötüp, biz özübüznü watanıbızda oyubuznu aytmağa da ixtiyarıbız yoq. Bizin barı da ixtiyarlarıbızdan mahrüm qoyup, pısıp turuğuz dey.
Bu yıl aprel aynı 28-nde Dağıstannı Prezidentini qararı bulan şu masʼalağa baylawlu komissiya qurulğan. Şonu da başçısı – Dağıstannı Xalq Cıyınını Predsedateli M.Mahammatow. Şo komissiyada üç de yurtnu başçıları da, olanı camyatlarını sowetleri, yaşörümleni qurumunu, tamazalarını sowetini wakilleri de bar. Hasili, şo komissiyağa 20 adam qurşalğan. Neçaqı da qıyınlıqlar da bar. Söyleşiwleribiz bek qıyın küyde yürüle. Nege desegiz, o yaqdan da bizden kömek süye. Biz de olar ixtiyarlarıbıznı da yaqlar, bizin de añlar, yerleribizni qaytarar dep umut etebiz.
Bugünlerde ne busa da eki de yaqnı sözü de, işi de biraz qıyışıwlu yimik görüne. Nege desegiz, yañız Dağıstanda tügül, Rossiyada, Yewropanı sowetinde de bu masʼalabız arağa salınıp qaralğan. Şoğar göre söyleşiwler yürülüp tura. Amma Dağıstandan tış yanda da masʼalabız göterilse de, tek bugünge yerli xalqnı qolunda toqtaşdırılğan bir qarar yoq. Dağıstannı Prezidentini yanında beş wakilibiz komissiyanı takliflerine göre girme tarıq. Prezident de özünü oyun aytar. Onu bulanğı yoluğuwdan soñ bu masʼalabız neçik çeçilejegi açıq bolajaq.
– Eger de üç de yurtnu da wa özge qumuqlarıbıznı da razi etmeygen küyde masʼalanı çeçme qarasa, ne etersiz?
– Bugün hakimler camyatıbıznı sözüne qulaqasmay qoymağa bolmay. Nege tügül, Rossiyanı 131-nçi zakonuna göre kimni neçaqı topurağı alınğan busa, şonu yesilerine qaytarma gerek. Amma ullu qulluqlarda, Dağıstannı hukumatında işleygenler şu bizin yerleni 56 gektarın satıp da bitgen. Nowolakğa 76 gektar topuraqnı satğan. Zakonğa qarşı işleni yürütgen. Zakonğa göre birewnü de bizin yerleribizni satmağa ixtiyarı yoq. Yalğan kağızlar da oñarıp, 95 gektar yerde üyler qurulğan. Şo yerleni alğanlar kimlerdir dep sorasağız– Dağıstannı Hukumatında, ullu qulluqlarda, MWD-de, prokuraturada, sudlarda işleygenler. Olardan da ötüp, Dağıstannı muftiyi wa din qurumda çalışağan bir taypalar da bar. Halalnı, haramnı birisi de axtarmağan.
Sayit Biybolatow:
– Bizin yanıbızğa hakimlikni, Tamazalanı sowetini yanından da wakiller geldi, bizge tıñladılar. Har-bir işni, hallanı, ahwalatlanı başıbızdan geçirip analiz etip qarasaq, olanı birisi de aytğan sözünde tabılmağan. Harisi gelip, bulay-olay etebiz dep, bizin boş xıyallağa inandırma qaraylar. Saykimasala, bizin masʼalalarıbıznı bir taypalar çeçgen. Bizin qumuq masʼalalarıbıznı xalqdan ayrılıp kim çeçip bola? Bizin qumuq deputatlardan birew sama da, hey ulanlar, cahiller, neçik yaşaysız, üyügüz-eşigigiz barmı, qayda yatasız, awletlerigizni neçik saqlaysız dep soramaylar. Bizin ya ojağıbız, ya işleribiz yoq. Biz birewge de tarıq tügülbüz. Şo sayalı topuraqlarıbıznı talap etip çıqğanbız. Eger de bizin bir mekenli işibiz, göz alğa tutğan muratlarıbız da bolğan busa, bizge şu Qaraman awlaqlarda taşlanıp, günleni yiberme tarıqmı edi dağı? Bizin xalq uçun bir oñaylıqlar, imkanlıqlar yoq. Ojaq qurğan cahiller uçun har türlü programmalağa göre yeñillikler, ipoteçnıy kreditler bola edi. Bizge bir zatdan payda yoq. Barı da yollarıbıznı begitgenler. Qumuqlar ösmey, pısıp, ölüp turma tarıqmı? Men, misal uçun, haq tölep, kwartirde ahlüm, yaşlarım bulan yaşayman. İşim de yoq, atam-anam zamanda bir kömek ete. Olar qaçan bolğunça kömek etme gerek? Paçalıq ojaq qurğan cahillege kömek ete dep ayta. Kömek etsin uçun hakimlege aqça, uruşbat berme tarıqsan. Aqçasız, tanışsız bir işibiz de yaşawğa çıqmay. Qaçan bolğunça şulay turma gerekbiz?
Rustam Waliyew:
– Bugün Dağıstandan tışda da, bizde de terrorçuluq, wahhabılıq, öltürüwler, atıltıwlar dep öküreler. Şolar ne sayalı bola? Bizin hakimyatıbız şo yanına nege göz qaratmay? Biz, üç de yurtdağılar, Kitaydağı Şanxayda yimik, üynü üstüne üy qurup yaşaybız. Cahilleni 70 prosentini işi yoq. Bizge üy-eşik qurma yerler yoq. Özübüznü Tarğutawubuzdan da lesxoz ayırğan. Onu da yetgen birewge satıp, paylağanlar. Bizin hakimleribiz qayda qaray? Bugün-tañala mağa wa meni yimik cahillege üylenme tarıq. Biz qayda makam qurayıq, ne eteyik, sawutlanıp, ağaçlıqlağa getme tarıqbızmı? Bizge har kim özü süygenni aytıp tursa tügül, dağı başğa masʼalabıznı çeçmey, muradıbıznı yaşawğa çığarmay. Daim sabur boluğuz deyler.
Biz munda yabuşma-çabuşma cıyılmağanbız. Neçaqı bola busa da çıdap da, sabur bolup da turduq. Qaçan bolğunça innemey pısıp turma gerekbiz? Neçe yıllanı uzağında şu masʼalabız çeçilmey tura. Yat adamlar gelip, bu bizin yeribiz, bu meni topurağım dep yekirme qaraylar. Şo özleni topurağı dep toqtaşdırılğan bir dalilni, bir kağıznı kartasın görsetsinler. Olar neger tayanıp, bizin yerleribiz dep aytıp çığalar. Biz de şonu bileyik, göreyik.
Şahmurat Şayxammatow:
– Men 32 yılnı içindemen. Meni, Allah sawluq bersin, yetti qızım bar. Dağıstanda iş tabıp bolmay, Rossiyağa qazanma çığıp getip, quruwçuluq işlerde qırlarda yatıp, qanıbıznı qusup degenley işlep, biraz aqça qazanıp gelip, üyübüz-ojağıbıznı saqlaybız. Bizin qumuqlağa watanıbızda da iş berme süymey. Bizin arabızda razisizlikler, çiysınlıqlar tuwulunsun dep, bir-birewge bet burup, getip qalma dep cıyılmağanbız. Başlağan işibizni axırına çıqma süyebiz. Munda bizin başıbıznı tutup aylanağanlar yoq. Bu yerge xalq cıyılğan wa barıbız da bir bolup, topurağıbıznı talap etebiz. Xalq satılmağa yada bir taypa topuraq alıp aradan çıqma bajarılmay. Biz bir-birewnü yanın tutup, mağa yer bergen soñ, yoldaşlarıma da topuraq görsetsin dep turabız. Üç de yurt ayrı-ayrı bolup, özübüznü hayıbıznı etmeybiz, biz barıbız da bir bolup, muratlarıbıznı yaşawğa çığarma süyebiz. Bu yerge ergişiler cıyılğan, şonu da maʼnası bar. Men üy qurma kreditge aqça alma süygen edim. Tarğulu qumuq ekenimni bilgende, banklarda yüz türlü sebepler tabıp, meni yolğa saldılar. Nege bizge şolay nemqoray yanaşa?
Zakaryayew:
– Bizin qumuqlar – halal, taza yaşap üyrengen, başğalar da aytğan küyde, kulturası bulanğı xalq. Şo yanı da bizge purşaw etedir dep oylaşaman. Edepsizlik etme bolmaybız, tarbiyabız, bitimibiz başğa. Men Kaxulayda ahlüm bulan yaşayman. Menden qayrı eki inim de bar. Tañala-birisigün abzardan çıqma tarıqman. Qayda çığayım dep oylaşaman.
– Bugünge yerli ne iş etilingen, siz salağan masʼalä çeçiler dep oylaşamısız?
Atay Satullayew:
– Bir zat da etmeyler. Alğasamağız, on gün qarağız, on beş gün qarağız dep turalar. Şo xabar bulan zaman getip bara. Qarağanda, olar şu topuraqlanı bizge berme de süymey. Men añlağan küyde, munda ullu hakimleni harisini yerleri bar. Soñ olar sağa yada mağa şonu bermege süyermi? Bizin de şundan taymağa, çıqmağa qastıbız yoq.
Lap axırında laqırğa ondağı cahillege nasihat beregen tarğulu 67 yıllıqŞixali Mamayewqoşuldu.
– Olar yıllar bulan masʼalanı çeçmey, sozup tursa ne etersiz?
–Şunda yurtlar da qurup, yaşama başlajaqbız. Biz hakimlege dağı qaramajaqbız. Mecit de qurup, yollanı oñarıp turabız. Har ojaqğa, azından, 4,5 sotıx yer sama gerek. Biz şonu da etip bolmaybız. Dağı bolmağanda, har ojaqğa bir uçastka, dört sotux yer berme toqtaşdıq. Misal uçun, Tarğuda 15 awul bar, tamazalar, deputatlar qoşulup, yerleni adilli küyde paylajaqbız. Halige biz tutğan topuraqlar barı da ahlüleni tolu küyde taʼmin etme imkanlıq bermey. Ari yaqda da bizin 350 gektar minalı topurağıbız bar. Allah buyursa, şolanı da qaytarıp bolsaq, barıbızğa da üyler tizme imkanlıqlar bolur edi. Biz masʼalanı maslahatlı küyde çeçme süye edik. Birew de hop-sop dep şöşge de sillep, olanı üstüne çapmay.
Har yurtnu özünü uçastkası bar. Şolanı paylap turabız. Birinçiley, harakatçılağa, yetimlege, saqatlağa, yarlı ojaqlağa, soñ başğalarına paylajaqbız. Mejitni qurup bitip, camyatnı da cıyıp, mawlet etmege xıyalıbız bar. Olanı yanından da gelsin, olturup bir oyğa gelip, şariatda neçik görsetile busa, masʼalanı şolay çeçme umutubuz bar. Şu boylarda işlengen ullu-ullu üyleni 90 prosentini dokumentleri yoq. Hali şolanı barısın da tergep tura. Biz neçaqı bola busaq da çıdağanbız. Bizge deñiz boynu da qoymadılar. Hali deñizge tüşüp getsek de, şo da bizin yerler dep, birewler çığıp gelejek edi.
* * *
Men bir zatğa tamaşa bolaman. Dağıstannı muftisinden başlap, köpler busurmanlarbız dep, töşüne qağıp, zuwhanlar da tutup, pesler de giyip aylanalar. Men dinçileribizni betlerine qarama, şolağa soraw berme süyejek edim, qayda sizin haramnı-halalnı axtarağan xasyatığız dep. Bir-bir hakim taypadan başlap, ustaz dep, Sayit apendiden qulluq alma çabalar. Eger şo gerti ustaz busa, xalqnı, hakimleni aldına çığıp: «Hey adamlar, şu qumuqlanı yerleri, şoğar qoşulmağız, şo özgelege haram», – dep nege aytmay? Gişini bir qarış topurağın yesisinden ixtiyarsız, raziligin almay yelese, Quranda şo haqda ne dep aytılına eken? Şonu nege birew de axtarmay.
«Yoldaş», 16-06-2012