Tawarixni maʼnası yazıwçunu aslu qastından hasil bolur

Oxuwçulanı tergewüne berilegen Qadirmurza kaxulaylı-Amirxangentlini bu ekinçi kitabı. Onu birinçi kitabı «Anci-name» –alimleni arasında tezden belgili, tiyişli çegilip qıymatlanğan asar¹.

Bizin Kaxulay yurtlulanı arasında wa olay başğa yerlerde de onu dağı da eki-üç kitabı köp yıllardan berli esgerile gele: «Sanqız», «Zulqarnaynı tawarixi» wa «Erenler». Haliden köp yıllar aldan berli olanı üstünde çalışıp, köp zatnı axtarıp aylansaq da, xalq arada yürülegen xabarlardan halige iş arek çıqmay tura edi. Ne busa da, nasipge, bugünlerde «Derbentni wa Cumlä Dağıstannı tawarixi» bizin qolubuzğa tüşdü. Tek esgerme tarıq, onu «Zulqarnaynı tawarixi» degen kitabı xabarlarda esgerilgenden qayrı, o kitapnı atı gerti arxiv dokumentlerde de bir neçe keren aytıla.

Haliden yüz yıl alda yaşağan, Tarğu mejitni imamı bolup işlegen kaxulaylı Mahammatqadi (meni yorawuma göre, Qadirmurza bulan bir tuxum taypadan) Temirxanşuradan poyezd bulan qaytıp gelegende wagonda urlanğan giççirek sandığında başğa türlü dokumentler bulan Zulqarnaynı haqındağı kitap da bolğanın esgere. Bu bildiriw bugüngü dağıstan arxiv materiallanı arasında saqlanğan². Şo özüne poyezd bulan gelegende bolğan işni Mahammat Bakü şaharda orus gazetde de yazıp çığarğan edi.

Ondan qayrı da, Qazan uniwersitetni qolyazıw kitaplar saqlanağan arxiwinde Şimal Kawkazdan geltirilgen qolyazma kitaplanı arasında dört-beş «İskander nameler» bar. Getgen asruda yazıwlağa men özüm çalt-çalt qarap çıqsam tügül, yaxşı küyde axtarma halige yerli de küy tabılmay tura.

Birdağı-bir maʼnalı zatnı esge alsaq yaxşı bolur. 17 yüz yılnı ekinçi yartısında Kawkaz-Dağıstan yaqğa sapar sürgen belgili alimler Ewliye Çelebi wa Kätip Çelebi Tarğu boyğa gelgende, qumuqlanı arasında oxulup yürülegen «İskander-name» kitap barnı esgereler.

Bular bulan birçe birdağı bulay bir bildiriwnü de unutmayıq. Haliden köp yıllar alyaqda bizin yurtda yaşağan belgili tuxumnu başı, tarğulu Ağarazi ağaw «Zulqarnaynı kitabın» men özüm oxuğanman, atalarıbızdan qalğan kitap, birew alıp, qaytarmay tura, geltirgendoq, sağa aytıp yiberermen degeni meni bugün yimik esimde. Dağı da, bizin yurtnu ulluları Qadirmurzanı şolay bir kitabın bizin yurtlu İstanbul şaharda yaşağan İbrahim haci: «Men munu İstanbulda ayrı kitap etip basmadan çığarayım», – dep alıp getgenin xabarlay edi.

Şu qaydalı axtarıwlar etip, hali enniden soñ da izley turma tüşejek. Dağı küy yoq. İzlegen tabar dep nehaq aytılmaydır. Bizge bugünlerde Qadirmurzanı öz xatı bulan 1790-nçı yılda yazıp oñarğan kitabın tapma nasip boldu. Şu kitap bizin bütün milli barlığıbız uçun bek paydalı bolajaqğa men inanaman. Bu yañı tabılıwnu haqında men «Yoldaşnı» saytından taba orusça yazıp da bildirgen edim. Bu yerde, onda yazğanımnı qaytarıp ayta turmay, «Tawarixni» bizin yazıw adabyat wa umumi kulturabız uçunğu maʼnasından qısğaça bir neçe oylarımnı yazma toqtaşdım.

Kitapda başlap gözge ilinegen yeri – o 1790-nçı yılda yazılğanlığı. Olay bolğan soñ, bizin zamanğa yetgen tawarix kitaplanı halige belgili lap tezgisi – «Qadirmurzanı tawarixi» bolup çığa. Onu atı da wa oğar oşağan janr belgileri de, bir yanından, Mahammat-Awabini «Derbent-namesine» parx bere, birisi yanından, qarabudağgentli Camalitdin haci yazğan «Kawkaznı wa Qarabudağgentni tarixine» oşaşlı ete. Amma Qadirmurzanı kitabı ne «Derbent-name» tügül, ne Camalitdin hajini tarix-namesi tügül.

Qadirmurza özünü kitabında «Derbentni wa Cumlä Dağıstannı tawarixi» dep bilmey aytmağan. Esleme tarıq, tawarixlerde, nameler wa tarixler bulan teñleşdirgende, olardan ese az boljallı ahwalatlar suratlana, bolup ötgen işler heç qutğarılmay, başından axırına yerli berilmes. Misal uçun, «Derbent-namede» yimik.

Bu yanından qarağanda, tawarix xalq arada aytılağan yada qabul etilegen legendalağa tayanır wa tarixi gelişni awtoru özünü qast — muradına gelişli yerlerin al betge salıp görseter. Qadirmurzanı kitabı tap şolay.

Bizin qarawubuzda, Qadirmurzanı «Tawarixinde» xabar ahwalatlanı qurç gelişi muna şolay qurulğan. Kitapnı başlapğı bölügünde Kawkaz–Dağıstan wa İran (fars) şaharları bulanğı aralıqlar suratlanar wa Zulqarnaynı zamanından başlap, İran padişahı Qabat wa onu reformator ulanı Nuşirwanğa yetginçe – bu kitapnı birinçi yartısın tamamlar.

Ekinçi yartısı busa xazar xaqanlanı ayrıça xas paçalıqlaşıwuna yetegen dewürge bağışlanır.

Şonu bulan birçe, aslu halda Kawkazda, ayrıça da onu Kaspiy deñiz boyunda mülk-binalıq wa şonu kürçüsünde şaharlaşıw kulturası başlanıp, neçik xalq aralıqlar başlanğan bolğannı, ne yimik yollarda wa har türlü qastlarda öte bolğannı suratlar.

Başğaça aytğanda, bırınğı Kawkaznı, onu içinde bizin Dağıstan tarapnı (ülkelikni) geng aylana dünya aralıqlar bulan birçe qatnaşıwun xabarlar. Aslu halda bu qaydalı suratlawlar tawarixlerde legenda esdelikler formasında yürüle.

Kitapnı başından tutup, Qadirmurza özünü qastın, süyse qanlı daw yabuşuwlanı kürçüsünde bolsun, süyse maslahatlaşıwlar, gelişiwler kürçüsünde bolsun, biri-birine qarşı turğan İran Arap wa Xazar paçalıq güçler bolsun, natijada ullu paçalıq birleşiwleni yada din harakatnı kitabında özünü bir aslu oyuna yansınlı etip qura. O zamanlardağı tawarix kitaplar bulan teñleşdirip qarağanda, Qadirmurza şo yanına artıq ahamyat beredir dep aytma yaray.

Şonu uçun Qadirmurza neçik bola busa da, Kawkaznı, onu içinde Dağıstannı ullu paçalıq birleşiwünü içinde bolmaqlığın tañlay. «Derbent-nameni» awtoru yimik, misal uçun, xazar wa arap asgerleni aralıqları haqında ayta turup, o dewürdegi barı da busurman asgerleni başçıların esgermekni tiyişli görmey, ozoqda, onu da sebepsiz etmey.

O zamanğı dawlardan (bizin tarix bulan aytğanda) 721-nçi yıldan başlanıp, 795-nçi yılğa yetişip, tamamlana. Şulay yanaşıw, tarixi gertilikge tergew etip qarağanda, artıq qıyışa. Onu ne sebebi bolmaq bar?

Bir-bir alimler o dawlanı 1064-nçü yılğa yerli uzata. Olar neger asaslana eken dep oylaşmay bolmaysan. Meni qarawumda, Qadirmurza aytağan zat özgelerden ese tarixi gertilikge yuwuq. Şonu uçundur, Qadirmurza Dağıstandağı arap-xazar dawlanı suratlawnu 721-nçi yılda bizin yaqğa Salmanbekni 4 miñ asgeri bulan gelmekden başlap, 795-nçi yılda Abu Muslimni Derbentge gelip, bütün Dağıstanda din yayğandan qayrı, özleni qarawunda nizam salıp, hukumatlıq qurğanı bulan bite.

Araplanı xazarlar bulanğı dawları 1064-nçü yıllarda uzatıla bolğan dep yazağanlar bir dalilge ahamyat bermey öteler. Birinçiley, 11-nçi yüz yılnı ortalarında Derbentni wa Dağıstannı özleni qarawuna alıp başçılıq etme harakat etegenler Xalifatnı adamları bolmağan, o yıllarda xazar paçalığı dığıjarsız halğa tüşüp, bizin yaqğa gelip, Anci şaharnı buzğanlar, yallatıp, bolmağanday etip tozğanlar, haqıqatda Xalipalıqğa başçılıq etegen Seljuk soltanlar bolğan. Belgili küyde, Seljuk soltan alp Arslan 1028-nçi yılda busurmanlıqnı qabul etmegen dep, axırınçılay dünyada şonça aytılğan şahar Anjini bolğanmı-bolmağanmı degen halğa salğan.

Masʼalanı şu yanın hisapğa alıp, Qadirmurzanı «Tawarixini» gertiliginden birdağı-bir maʼnalı yerin esgermey qoyma yaramay. Onu kitabını Dağıstannı özünü alda bolğan tarixinde bir kitapda da esgerilmeygen bizin tarixibiz uçun bek paydalı yerleri bar. Olanı biri – o zamanğı dağıstan xalqlar bulan baylawlu etip, olar harisi bir ülkeli degen añlaw berile. Şonu bulan birçe de, umumi Dağıstannı cumlalıq yolları neçik qurulma, amallaşma başlağannı açıq küyde añlata. İhran şaharnı (bu haligi Çirürtnu wa Bawtoğay yurtlanı boyu) asluları kimler bolğannı yazağanda, Qadirmurza bu qumuqluq başlanğan taxşaharı ekenni açıq küyde ayta, bırınğı qumuqlardan quwellilerden qalğan tümenlilege, İhran şahardan urup, lap Hamri şaharğa yerli (Qayagent rayon) mülklükge berilgenin bildire. Şu yerde esge alayıq, orus qazaqlar alda Kaspiy deñizge Xwalınskoye more dey bolğanlar. Şo at quwelli tümenlileni atından gele. Ondan soñ da, oylaşağanlar es etedir: har qumuq yurtda «tümen» yada «tömen» awul bar.

Şolar bulan birçe, dağı da bir maʼnalı zat qutğarılmasın uçun esgerme tüşe: bırınğı İhran wa Tatartüp şaharlarda wa başğa biyliklerde yaşağan akkaşir qumuq qawumlar Qırımğa barıp yerleşe bolğanlar. Olağa qırım tatar dep aytılğan dep yaza.

Belgili bolğanı yimik, akkasirleni türk atı ağaçerler bolğan. Bular da – xazarlar. Xazar birleşiwnü ayrılmas bir butağı.

Tarixi ilmu tarmaqlardan belgili bolğanı yimik, bular (ançılar, tümenler, quweliler wa başğaları yimik) ejelgi zamanlarda yaşaw sürgen türk qumer xalqdan qalğan qawumlar ekeni ayan görüne.

Masʼalanı birdağı-bir şulay zek yerine ahamyat bereyik. Qadirmurzanı kitabın oxuyğanda, orta yüz yıllıq paçalığını zamanında Kawkaz tawlanı Kaspiy deñiz boyundağı, Edil Don özenler tarabındağı bırınğıdan qalğan qumer, quner, qıpçaq, quman qawumlar tarixi sebeplege göre umumi qumuqlağa qatışma, şo bir xalqçılıq añlawğa siñmege başlağanın biz his etmey bolmaybız.

Qadirmurza özünü kitabında İhrannı, Balxnı, Gelbaxnı, Endireyni, Giççi Majarnı (hali Güydürmes şaharnı Borağanğa baqğan yağında bolğan, soñğu yüz yıllarda oğar Ataraq şahar dep aytılıp yürülgen), Ullu Majarnı (Stawropol kraydağı, Kuma özen wa haligi Georgiyewsk şahar bar yaq), Tatartüp şaharnı ayta turup, olar qumuq yerler ekenin esgere.

Şolluqda, biz Qadirmurzanı kitabından taba şulay bir tarixi maʼnalı zatğa tüşünme başlaybız.

Haqıqatğa salıp aytğanda, xazarlar demek, xazar paçalığı demek, Kaspiy deñiz boy bulan Edil, Don, Dnepr özenlege yetginçe yayılışıp yaşayğan kimerlerden-qunlardan qalğan köp sanawdağı türk qawumlanı yañıçalay yaraşıp yaşayğan konfederasyası bolğan. Şo qaydada xazar paçalığı yaralğanı görünüp tura. Onu üstewüne, bu masʼalanı birdağı-bir yanı ayan bolup görüne. Şo xazar konfederasyasında xaqanlar xalqnı wa xalq wakillerini arasında saylana bolğan.

Qadirmurzanı kitabında şoğar şahat bolurday bir neçe alamatlar berilgen. Arap yelewçü asgerler özlege, xazarlağa güç etgende, haqan qaçıp qutulma qaray. Asgeri onu butlarına buğaw baylap, bir yerge de getmejeksen dep toqtata wa olay başğa misallar. Şonu uçun bolma yaray, 14-nçü asruda yaşağan qumuq şair Qobuz Abdulla özünü «Xazar yır» degen yırında bulay degen:

Köklerde men qara qalın bulutman,

Üstügüzge yawmay turup açılman.

Tuwuluna men qara özden busam da,

Xazarlar saylap salğan xan bolsun

Men olanı qızın tügül qaçırman.

«Tawarixde» şulağa oşağan birdağı bir neçe oylaşdırağan qujurlu yerleri de bar. Olanı biri şulay. Tarixçileni köbüsü Semenderni, Tarğunu wa Anjini bir şaharğa hisap etip yazalar. Qadirmurzanı kitabında iş şolay tügül ekeni biline. Derbentden arap asgerler Tarğuğa geleler. Tarğuğa Semender dep de aytılağanı da bildirile. Esgi Tarğu haligi Hamri özenni yağasındağı, hali Alxojagentge yuwuqdağı şahar bola. Anci busa haligi Amirxangent-Kaxulaynı yerine gele wa Anci arqanı yelep, Terenayırğa wa onu ör betindegi Aqbolat yurtğa yerli sozulğan bolğan. Kaxulay-albörügentlileni arasında şulay aytılıp yürüy bolğan:

Xazarlanı at yılqısı – Aranda

Atlı asgeri – Çalparda.

Köp saw bolsun Dallamay³

Quwun salır allamay⁴.

Onu 16-17 yüz yıllarda Yewropadan bizin yaqğa saparlaşğan alimler Anci-qalanı barusun Kaxulaydağı haligi Abulay qotan degen yerden Artöm bawlağa (haligi Sentral bolnisanı tawğa baqğan yanı) tartıp suratlap görsetgenler.

Olay bolğan soñ, haligi Tarğu yurt 11-nçi asrunu başında qurulğanı açıq bola.

Şu qaydalı «Tawarixni» birdağı-bir yerine ahamyat bereyik. İlmu kitaplarda, bizin yazıw adabyatıbıznı boluşuna baqğanda, türlü-türlü qarawlar bar. Olay qarawlanı birisinde bulay oy berile. 20-nçı yüz yılnı başına yetginçe, sayki, bizin xalqnı umumileşdirilgen bir adabyat tili bolmağan.

Bu yerde yazıw adabyat til degende, ne maʼna salıp aytabız? Şonu ayan etse yaxşı bolur edi. İş-işge tüşgende busa, tap 14-nçü asrudan başlap, (dağı da tezden tügül busa) Umar Temennaynı, Ummu Kamalnı, Şamsutdin Assini wa olay özgeleni umumi yürülegen yazma adabyat tili bolğan busa, biz neçik oylaşma gerekbiz dağı?

1.Aranlar– Ağaçawul yurtnu günbatışı, tawtüp.

2.Çalpar– haligi Amirköl tutğan awlaq.

3.Dallamay– haligi teri awruwlağa qarayğan bolnisa bar taw bet. Xaqan toqtayğan yer.

4.Allamay– zamanında qarnay tawuşlar bulan quwunnu bildiregenlik.

Ondan qayrı da, Mahammat Awabi de, Qadirmurza da, Qaqaşuralı Abdurahman da ne merdeşde yaza bolğanlar? O busa aylanada belgili Mikayıl Baştunu (9-nçu asru) kitabından başlanğan köp türk qawumlağa ortaq tiyegen, köp asrular Altın Orda wa şolay da, Mamlük paçalıqlarda yürülüp turğan Quman qumuqlanı tiline asaslanğan yazıwda xas küyde yürülegen til bolğan. Bu halğa köp-köp atı aytılğan alimler mükürlük etgen. Şonu uçun, bizin yazıw tilibizni aytağanda, esgi adabyat tilibizmi, yañı yazıw adabyat tilibizmi – şonu ayırıp bilsek yaxşı bolur edi dep esime gele.

Qadirmurzanı kitabını haqında ayta busaq, biz birdağı bulay bir ahamyatlı masʼalanı bilsek yaxşı. Onu bir-bir söz qollawları ahwalatlanı barışın kelpetleşdiriw qaydaları, esgi yazıw qayda bulan birge, ondan taba bizin canlı qumuqça söylewübüzge bağıp tartağannı göresen.

Bizin yañı yazıw tilibizni normalaşıwun başlap üç görmekli çalışıwçularıbız belgilegen. Birinçisi – Y. Qazaq, ekinçisi – başlapğı grammatikabıznı yazğan T. N. Makarow, üçünçüsü de – M-A. Osmanow. T. Makarow özünü qumuq grammatika kitabın Tiflisde 1848-nçi yılda çığarğan. Yırçı Qazaq özünü birinçi kitabın 1859-nçu yılda İstanbulda çığarğan. Osmanow özünü «Noğay wa qumuq yırların» 1881-nçi yılda Peterburgda peçatdan çığarğan.

Hasilikalam, Qadirmurzanı «Tawarixi» – bek ullu maʼnalı kitap. Onu tabılmaqlığı bizin ayrı kitap etip basmadan çığarma çaqıra. Onu çıqmaqlığı bizin milli kultura añlawubuzğa mekenli qoşum bolajaq.

Birdağı-bir natija söz bolup qalsın. Bizge barıbız – bar, yoğubuz – yoq dep tınçayıp qalma bir de yaramas. Qast etip, har daim de bolğan kulturabıznı alamatların ayan etme gerek. Nege desegiz, biz köp yıllanı boyunda amalsızlıqğa boysına geltirilgen xalqbız. Olay qastlı adamlar hali de yoq bolup bitmegen. Biz har daim de tarixler boyunda teñ ixtiyarlı qoşum ete gelgen, bizin milli igitibiz Zaynalabit de aytğanlay – tañ xalqbız! Şonu unutmayıq. Bizin ullu sınawlu adamlarıbız buwarıp getgendey, bizge dünyalarda bir zatnı esgik görme de, heç bir zatdan da esgik görünme de yaramas!

Biz bugün özünü haqında oy qurağan Qadirmurza da «Tawarixni» lap tereninde bizin şoğar çaqıra!

***

Qadirmurza Amirxangentli

Derbentni wa cumlä Dağıstannı tawarixi1

Bismillahirrahmanirahim. Alhamdulillahirabbilalaminwassalatuwassalamalağayrılalamin. BukitapDerbentşaharneçikbolğannıwacumläDağıstannıaslusunwabarıDağıstanbiyliklerneçikamalğagelgennibayaneter

Awwal zamanda Derbentni padişahı wa Acam padişahı Nuşirwannı atası Qabad saqlay edi. Ondan soñ xazar wa türk, wa Naqran wa cumlä orus padişahı Xaqan saqlar edi. Wa Qabad Derbent şaharında bolur edi. Olar biri-birine bek qarşı, köp duşman bolar edi. Axırı da ekisi de maslahatnı qabul etdiler. Ekisini de adamlarından yaxşı kimeseleri gelip, öz arasında nasihat yaraşıwluqğa geldiler. Yaraşdılar. Xaqannı qızın Qabadğa qatın etip aldılar wa dağı ondan soñ da Qabad, elçi yiberip, özünü xazar yerini dazusunda barular qurma süyegenni bildirdi.

Xaqan Qabad aytağannı qabul gördü, razi boldu. O da tezlikde barular tikme qast etdi.

Tawarixde görsete edi wa neçelerden eşitmiş edi – bu Derbent bek mubarak yerdir dep.

Cabrayıl maläyik, alayhissalam, İskander Zulqarnayğa munda bir baru yasa dep Allahnı sözün yetişdirdi. O da onda baru yasama wa ondağı bar barunu yañırtma toqtaşdı. Onu xumun qızdırdı. Barunu çığardı. Buzulmuş yerlerin tüzledi…

Qabad busa özünü asgeri bulan tamam bir yıl ol barunu yaraşdırdı. Deryadan2başlap Tabasaranğa yetişginçe har yerde temir qapular tikdirip wa baru tamam bolğandan soñ, onu qıbla yanında yañıdan birdağı baru etmege qast etdi. Özü wa asgeri bulan çalışıp, barunu tamam kämil3 etdi4. Wa dağı bu eki de baru tamam bolğandan soñ, hali enniden soñ özüne Xaqandan ziyan gelmeygenin bildi. Egerden duşmanlardan özüne heç gişi gelse, bu qapuda yüz gişi bolsa, yüz miñ gişini girme qoymas ediler.

Amma Xazar kapirleri mundan soñ da, alda yimik Armenyağa wa Azerbayjanğa çapğın etmege başladılar. Derbent şahar bu qadar aman bolğandan soñ, Qabad Xaqannı qızın ata ojağına qaytarıp yiberdi: egerden Xaqannı qızından yaş tuwsa, ortaqçı bolmasın. Bu işge Xaqan onça çul bildirmey turdu.

Ondan soñ da ol sawaşmay özüne saburluq aldı wa başğa oñaylıqnı saylay edi. Güçü yetmejekni bildi. Güçün yañırtma girişdi.

Nege tügül, Qabad har qapuda qarawullar qoyğan edi. Qabad Derbentni qapuların şonça da bek muhkam etgen edi çi, artda Azerbayjanğa wa İraq wilayatına getdi.

Xaqan da şolay özünü wilayatına göz çatdı. Ol bütün Deşdi Qıpçaq xaqanı edi. Tarğu wa Anci, wa Andari (Endirey), wa İrhan hakimi, Gelbax wa giççi Majar wa Ullu Majar, wa Yulad şahardan Tatar şahar Xaqannıki edi. Amma sardarı wa xanı İhran şaharda bolur edi. Wa Tatar şahar buzulğandan soñ akkaşir⁵ xalqı Qırımğa getdi. Qırım tatar dep onu uçun aytıla edi. Wa dağı da İhranda wa Terikde quyulağan gümüş, çığarılağan bağır maʼdanı Xaqannıki edi. Bu şaharda bolağan asgerni ulluluğu uçun ol eki maʼdannı …. Xaqan İhran hakimlikge berdi.

Har kim farsi wilayatına padişah bolsa, o bu tarapda bir bina qıla⁶ edi. Nuşirwan taxına başçılıq etgen yerlerde neçeler onu ornun tutğanlar.

Busarhatda Rum dazularına yetginçe har yerde qala bina turğuzdular Alfon qala İskander qılmış şahar edi. Onu tigilmegi tarixi islamdan soñ yüz on yılda hasil boldu.

Qabaddan awwal Baxram Gur oğlu Yazid atlı padişah geldi.Qala buzulğan edi. Xum topuraqdan göterip geltirip, buzulğan yerleri tüz etilgen edi.

Amma Nuşirwan zamanında bek kämil boldu. Qabad wa Nuşirwan bu eki yaqnı kämil tamam etgen soñ farsi wilayatından çox rayatlar⁷ göçürüp geltirip, bu arada köp şaharlar qurdular.

Awwal Alfon atlı binanı yañıdan tizgen padişah İsfandiyar edi. Ondan başlap Derbentge yetgençe üç yüz altmış şahar bina qıldı. Amma Alfon atlı binasın yañıdan tizgen padişah İsfandiyar edi. Kastasap oğlu edi. Kastasap da Şahrap oğlu edi. Ol deryağa yetgençe birdağı qapu etdirdi. O qapuğa Alan qapusu dey ediler. Nuşirwan muna şonda bolur edi. Nuşirwan atası Qabaddan şahar tikmek uçun ruxsat⁸ tiledi. Ruxsat berilgen soñ awwal Şabran şaharnı tikdi. Şondan soñ da Gargar atlı bir bina yasadı. Awwal bu şahardan bir ağaç aridegi yerde Abad atlı bir şahar bina qıldı. Wa dağı da Kasir atlı şahar bina qıldı. Bu şaharlarda özleni çox adamların qoydu.

Wa dağı da ondan yuwuq geldi. Sawul atlı bir bina qurdu. Wa dağı da mundan üç ağaç aride bir mekenli bina tikdi. Bu tarapnı toqsan eki ağaç uzunluğu bar edi.

Andan soñ da har yerde bir şahar bina qıla turdu İhranğa yetgençe.

Amir Gelbaqnı taxı İhrandadır. Xaqannı biylerini atası ullu Gelbaqda.

Derbentden yigirma ağaçlıq yerde Semenderdir, Tarğudur munda da elliy bina qurdu. Ondan soñ Anci qalasın qıldı. Bu qalalar qurmaqdan muradı Derbentni Xazari kapirden qorup saqlamaq edi. Wa dağı da Qumuqda çox şaharları bina qıldı. Olarda harisinde öz üyünden hakimler qoydu.

Gelbaqnı taxı etip belgiledi. Gelbaq yañı tarap (aqlım) bolup toqtadı.

Nuşirwan bu aqlımlarda (taraplarda) İsfandiyar şahnı şaharladı, bina qıldı. Özünü üyahlüsünde olağa hakimler qoydu. İhran şaharda İsfandiyarnı asluları tura edi. Anı uçun İhranğa Qumuqnu taxı dey ediler.

Bütün Gürjüstandan aqğan suwlar İhrandan ağar.

Andan soñ da ol suw üstünde bir Balx atlı şahar bina qurdu. Amma bu qalanı hisabı özünde qalada bolur edi. Onu adamların Xorasandan göçürüp alıp gelgen ediler. Qalada dewletleri bolur edi. Anı adamları Xorasandan göçürülüp geltirilgen edi. Bu şaharları İsfandiyarnı atına begetilgen edi. Amma ondan soñ da xaraplanğan edi. Nuşirwan binanı yañırtdı. Wa dağı bir munda gesek xalqdır Hamrige yetgençe olağa mülk berildi wa olanı hakimligi belgilendi.Atın Tumaan şah dep qoydu. Ondan soñ da gelegen Haydaq mülkdür.Haydaqnı bir yanı Zirifkarandır. Wa dağı Gübeçidir. Ondan soñ Tabasarandır, oğar Tabasaran şahı deyler.

Derbentni baş asgeri Tabasarandır. Ondan soñ da bir lezgi tarap gele. Olanı adamların İsfahandan göçürüp alıp gelgenler.

Dağı birdağı tarap (aqlım) Qumuq tawuna yuwuqda edi. Olanı adamların Giländan geltirgen edi. Olanı hakimine Falan – şah derler edi. Wa dağı da ondan gelegen – Masquwdur. Olanı adamların Alladan geltirgen ediler. Hakimlikge Batun şah deyler edi. Amma Qumuq hakimlikni Nuşirwan özünü üyündey tiger edi.

Nuşirwan Derbentni boyunda, aylanasında, üç yüz altmış şahar bina qıldı. Bu cumlä şaharlanı adamların Farsi wilayatından geltirgen edi. Bu şaharlanı qılmaqnı sebebi Derbentni käpir Xazardan saqlamaq uçun edi. Mundan ol göçüp Azerbayjanğa, İraq wilayatına getmiş edi .

Ol Nuşirwan Adilni zamanında Mahammat al Mustafa, alayhissalamnı, dewürü geldi eki de cihannı (dünyanı) nürlü Payxammarğa berdi.

Andan soñ nür islamnı şawlası dünyağa yayıldı. Şolluqda xıylı zaman aradan ötdü. Farsi şahnı mülkü, dewleti qolundan tüşdü. Ondan xazari kapirleri yerden başgöterip çıqdılar.

Wa Allahutaaladan din islamğa quwat berip neçe kapirleni yer etdi. Wa dağı neçese şaharların alıp, islamğa döndürdüler. Din islam alamğa belgili boldu. Alhamdulillah, Allahğa şükür.

Wa dağı asxapları Payxammardan eşite ediler – bu Derbent bir mubarak yerdir dep. Mundan tutup kapirlege qarşı daw etmek, qılıç urmaq uçun har günahdan Allahutaala geçer, inşallah, dep. Onu uçun Payxammarnı barı asxapları Derbentge gelmege qastqıla ediler. Amma Allahutaala buyurmay tura edi.

Amma asxaplardan eki kimesesi⁹ geldi. Biri Salmanbek10wa birisi de Rabia edi¹¹. O payxammar tarixi bulan qırq bir yıl edi. Olar Allahutaalanı purmanı bulan dört miñ dalawur sardar igitleri bulan Derbentge gelip yerleşdiler. Ondan Xaqan malün bulanı gelgenin eşitip, üç yüz miñ asgeri bulan qarşı çıqdı.

Uruşğa qastı bulan geldiler. Onu uçun bek belsenip yerleşdiler.

X

aqan malün busurmanlanı igitligi wa daw hünerleri haqında eşitgen edi. Onu uçun qorqup, Darwaqğa barıp sıyınmaqnı istedi. Amma yanındağı yoldaşları onu qoymadı. Olar Xaqanğa bulay dedi: «Munça asgeri de bar turup tayışsaq, cumlä alamda aburubuz tüşer, barıbız da qırılıp qala busaq da, bizge artğa tartılma oşamas». Xaqan malün dağı da yeñilmey bulay dey: «Bular bulay bir xalq, bulağa ne oq, ne qılıç wa tübek kar etmey, – dey. – Bular Arabıstandan bu arağa yetgençe köp şaharlanı yelep alğan deyler. Bulağa heç bir zat ziyan etmey. Onu uçun qorqaman», – dedi. Kapirlerden birisi çığıp aytdı: «Men barayım, olanı sınayım», – dedi.

Bir oqjaya alıp barıp, bir suwnu yağasında gözlep toqtadı. Erten namaz waqtide suw almağa dep bir busurman geldi. Ol käpir oq urup, ol busurmannı yazıq etdi. Onu başın gesip alıp, Xaqannı xazinsine12alıp bardı. Aytdı: «Bu baş sen sawut kar etmey degen gişini başıdır. Men onu urup öltürdüm, şu başnı sağa görsetme geltirdim», – dedi. Şondan soñ Xaqan käpir ol üç yüz miñ gişi bulan qaytara busurmanlağa qarşı yürüdü. Ondan käpir asgeri alğa barıp daw başladı. Busurmanlar kapirleni axşam bolğunça qırdılar. Axşam Xaqan öz çatırına qaytdı. Busurmanlar da özleni turuş yerlerine qaytdılar. Xaqan käpir asgerin tergep, axtarıp, yigirma miñ asger hisapğa gelmeygenni bildi. Ekinçi gün erten boldu. Eki yaqdan naqıralar soğulup, eki asger bir-birine qarışma-qatışma başladı.

Busurmanlar arslanlarday çabuşup daw ete ediler. Kapirleni yerinden tayıp qaçağan halğa saldılar. Bölük-bölük yayılışğan kapirleni qılıç ura artından tüşdüler¹³. Kapirleni ol qadar quwdular çı, olanı tawakallığı bitdi.

Qorqmaqlıqdan çarasız halğa tarıdı. Muʼminlerden¹⁴ yüz gişi miñ kapirge qarşı turup, çul bildirmey edi. Yüz gişi miñ kapirni qaçma borçlu etdi. Olay bir busurman daw maydanda miñ kapirden yüz burmadı. Namaz waqti gelgende busurmanlanı yartısı daw ete, yartısı namaz qıla edi. Ondan soñ namaz qılğanları gelip, dawdağıları namazğa geter edi. Eki gün şulay yabuşuw, çabuşuw yürülüp turdu. Üçünçü gün erten dağı da kapirler qatışıp, çabuşuwlar uzatıldı. Busurmanlar bir-birine arqasın berip kapirlege qılıç urdular. Kapirleni hawqatsız halğa saldılar.

Qorqmaqlıqdan olanı haqılların titirew qamadı. Busurmanlar daw maydanda yañız özüne yüz duşman qarşı gelse de, ol kapirleni yüzün döndürüp artğa tartıltar edi. Qaçırar edi. Kapirleni neçese mingi qırılıp, daw maydan tolğan sebepli busurmanlanı atları maydandan öte bolmas edi. Şonda ol kapirler busurmanlanı arqa yanına barıp, qalın biçen muşayğa ot salıp yandırdılar. Otdan busurmanlar aziz boldular. Dağı da biri-birine arqa tayap çabuşuwun uzatdılar. Dağı aç arslanlarday tutuşuwun birden-bir quwzatdılar. Hisapsız küyde kapirleni qırdılar. Ol gün bir busurman üç yüz kapirni cahannemge baqdırdı. Qırılmaqdan muʼminleni de hawqatı azlandı, halları boşadı. Ondan da artıq kapirler yançıldı, moyudular, xarlandılar.

Ol gün muʼminlerden çox adam şahid¹⁵ boldu. Yüzleni canların cennetge tapşurdular. Ol geçe kapirler qaytıp çatırlarına gelgende, tergep qarasa, otuz miñ gişi hisapğa gelmedi.

Xaqan bu işge bek hayran boldu.

Beşinçi¹⁶ gün çarçı çaqırdı, qadağa bildirdi: «Har kim bugün daw maydandan qaçsa, ol gişini tuxumu bulan qırdırarman», – dedi.

Dağı da eki de asgerden naqıralar uruldu. Asgerler bir-birine qarşı geldiler. Şo gün ol maydannı içinde çaqa taş yimik baş tögüldü. Yañur yawağanday qan ağıldı. Şo gün ol qadar eki de yaqdan bir-birewge tutuşuw – qarışıw boldu çu, özü Xaqan qaçıp arileşme qast etdi. Asgeri, xalqı oğar buğaw salıp toqtatdı. Kapirler ol qadar qırıldılar, sanama sanawğa gelmey edi.

Altınçı gün busurmanlar şeyitlikge haşıq bolup, kapirleni üstüne hujumun etdiler. Xaqan käpir aytdı: bu busurmanlanı barısı da örten otda yallap-çirkip bitip qalmağanı bek tamaşa tügülmü? Ol gün kapirler dağı da busurmanlanı yanından qayratlı çapğınlarına tarıdılar.

Busurmanlar dağı da laçinlerdey kapirlege çapdılar. Kapirler qaçdılar. Şu halda tap axşam bolğança sawaş yürütdüler. Ol gün kapirlerden heç biri birine arqayın bolmadı. Toqsan miñ käpir cahannemge atıldı. Salman wa Rabiʼ özler ekisi de şahid boldular. Allah olanı rahmatına dolaşsın. Ol gün dağı da qırq busurman olar bulan birçe şahidlendiler. Xaqan malün Hamri yaqğa bağıp qaçıp, Hasin qalasına sıyındı.

O qaladan baqsa, deriya – deñiz görüner edi. Muna şonda Xaqan kapirge xabar geldi. O gördü wa bildi – qayadağı barı da busurmanlar qırılğan. Soñ ol şu halında Anjige geldi. Derbentni saqlamaq uçun onda üç miñ gişi qoydu. Anjide biraz tınçaydı. Şeyitleri¹⁷ daw maydanında qaldı. Şonu uçun bolma yaray, ondan soñ qalğan xalqğa açlıq tüşdü. Kökden yañur yawmadı. Cumlä xalq halek bolma başladı. Şo zamanda keşişler bu halğa qarap aytdılar: busurmanlanı başçıların öz adatlarına qıyışıwlu gömmesek, bizge yañurlar yawmas, barı xalq da açlıqda turarlar. Şonda kapirler keşişler aytğan yolnu tutdular. Olar aytağan küyde etdiler¹⁸.

Salmanbek bulan Rabianı tabutlağa salıp, öz aralarında göterip aylandılar. Köp-köp sadağalar wa xayratlar etdiler. Allahutaalanı haziretinden yalbarıp tilediler. Soñ da, Allahutaala bulağa şapahat etdi. Yañurlar yawdurup, awadanlıq berdi.

Wa dağı bulay aradan zaman getip Payxammar, alayhissalam, tarixinden altmış getgenden soñ, Madina şaharında Abdulmalik-oğlu Walid atlı bir kimese xalif boldu.

Ol haziret¹⁹ Payxammardan eşite bola edi bu Derbentni yaxşılığın. Munda qazawat etmek muratda bir özünü qardaşı Muslimge buyurdu Şam şaharına bar, ondan yaxşı igitlerden qırq miñ gişi hazir et, – dep. Amma qaysı wilayatına yiberejegin aytmadı. Şonda Muslim²⁰ Şamğa bardı. Qırq miñ gişi hazir etdi. Ondan soñ qardaşı Walidge xabar yiberdi: «Ne buyurasan, qırq miñ gişi hazir etdim», – dep. Ondan Xalif Zafir-oğlu, Asadinni yanına çaqırdı, aytdı: «Qardaşım Muslimge kömekçi bolup, Derbentge bararsız. Ol şaharnı Xazari kapirleni qolundan almağa bir şart oylaşsın, – dedi. – Wa dağı bu söznü Muslimden özge bir gişi bilmesin, tiliñ gesermen», – dedi. Bardı, Muslimni ayrı çaqırıp aytdı. Ol da Xalifni sözün qabul etdi.

Barışda olar Cawal atlı wa Wola Hijan şaharğa yetdi. Olanı aldı. Wa İran – Xarap şaharğa geldi. Ondan Şirwanğa wa Muskurğa geldi. Olanı da aldı. Bu şaharlarda özleni hakimligin beklediler. Ondan soñ Derbent şaharğa geldiler. Onu qurşap, daw etdiler, tek alma bolmadılar.

Kuffari beklikde xazariden üç miñ gişi bar edi. Şonu uçun Derbentni alma bolmadı. Heç amal tabıp bolmay çarasız, aziz bolup, qaytıp getme toqtaşdılar. Muna şo geçe şahardağı bir gişi gelip, bulağa aytdı: «Eger mağa siz inanıp mal bersegiz, men sizge Derbentni beremen. Yaşırtğın qapudan giyirermen», – dedi.

Muslim o gişini sözüne tüşündü wa qabul etdi.

Onda Muslima adamların özünü yanına cıydı. Olağa aytdı: «Sizden har kim dünya malına berilip qalmay, axırat yoluna, hasilikalam, kim bar busa, şolay adam barıp, Derbentge girse, ol adam şeksiz cennetge wasil bolur», – dedi.

Bu yerde heç kimese söylemey turdu. Axırda Abdulaziz atlı eki ulanın da özü bulan alıp çığıp, bulay dedi: «Başıbız, canıbız bulan biz bu işni qabul etdik, Allah uçun qurban bolma razibiz. Amma kapirlerden tüşgen barı malnı camın çığarağanda, sunfuradan qalğan mal bizinki bolsun», – dedi. Muslima munu talabın qabul etdi.

Abdulazizni asger bölügünde altı miñ adamı bar edi. Ol qadar adam dığarğa baylanıp, ol gişini artına tüşüp yürüdüler. Derbentni taw betinde bir çet yaşırtğın qapusu bar edi. Oğar bağıp yata bardılar. O qapudan ol gişi bulanı alıp şahar qalağa giyirdi. Kapirlerden heç birisi bilmedi. Şonda geçeni tuñunda busurmanlar kapirler bulan salıp daw etme başladı.

Üç miñ käpir altı miñ busurman bulan çabuşuwğa qatışdı. Onda erten bolğunça daw – qılıçlı çabuşuw yürülüp turdu. Busurman asgerinden har birisi arslanqaplanlarday kapirleni arasına yayılışıp girdiler. Kapirler onda ne eterin bilmey, adap, halsız boldular. Busurman asgeri taʼbir²¹ göterip, qalanı töben betine yetdiler wa dağı ondan busurmanlar töben qapuğa gelip, qapunu açılmaqlığını hayın etdiler. Soñ barı da busurmanlar bu qapuğa bağıp tartıldılar. Qapu boydağı barı da kapirleni qırdılar. Busurmanlanı barı asgeri içine girdiler. Kapirleni cumlasın qılıçdan çığardılar. Köbüsün qaçırdılar.

Barı qaladağı malnı, söyleşgen küyde, Abdulazizni ixtiyarına berdiler. Abdulaziz ol malnı özünü adamlarına payladı. Ol qapunu açğan derbentlige de köp mal berdi.

Wa dağı ondan soñ bu qalanı buzmaqdan yada buzmay qoymaqdan gengeş ötgerdiler.

Muslima bulay dedi: «Munda gişi qoysaq, kapirler onu saw qoymas, qalanı buzup, yer bulan bir etmek yaxşıdır», – dedi.

Abdulaziz bu söznü qabul görmedi, munda kimese qoyulmasa, qalanı kapirler yeler, munda qalada mülk cıyar, al betde ondan soñ Azerbayjanğa çapğın eter. Abdulazizni sözü Muslimanı xoşuna gelmedi. Qalanı xarap etdiler. Soñ Abdulazizni şirwan wilayatına hakim etip saldılar. Muslima öz wilayatına getdi.

Wa dağı ondan soñ da kapirler gelip Armenyanı, Azerbayjannı malın xarap ete edi. Bulanı halından olar Muslimağa arz eterler edi. Ondan Muslima gelip Derbentni qalasın oñardı. Munda köp adamnı qoydu. Özü qaytıp yerine getdi. Wa özünü wilayatında biylik etip turdu. Ondan soñ Abdulmalik xalif boldu. Bu payxammarnı tarixi bulan üç yüz yıl edi²². Abdulazizni Armenyadan qaytarıp, onda Abdulhakimni hakim etip baqdırdı.

Wa dağı Payxammar tarixi bulan yüz on yılı geldi²³. Abdulmalik Ubaydulla çarx atlı bir kimeseni köp asger bulan daw etsin dep, saddar etip Derbentge yibergen.

O zamanda Xaqan malün ölüp, cahannemge tabuşğan waqti edi. Onu ornuna Başenk xan bolup olturdu.

Başenk dağı asgeri bulan ondan çığıp, Xasin²⁴ qala yanına geldi. Ubaydulla Çarax onu üstüne barma süydü. Asgeri razi bolmadı. ...Lezgi biylerden bir bina bar edi Datniş atlı. Ol käpir malün bir çasusnu Başenkni yanına yiberip: «Bu geçe Ubaydullax Çarax seni toqtağan yeriñe çapğın etmege qastı bar», – dep bildirdi.

Ubaydullax Çarax o käpir Başenkge çasus²⁵ yibermekni bildi. Bilgen soñ, Ubaydullax Çarax üç geçe, üç gün şu bar yerinde qalaman dep xabar yaydı.

Onu Başenk käpir eşitip paraxat bola. Özü busa, Ubaydullax, barı güçün toplap, asgerini yanına gele, ayta: «Bu geçe duşman üstüne çapğın etemen, siz dağı hazirligigizni görügüz», – dedi. Şondan soñ şam otların yağıp (daw otları), olanı yarığı bulan asgerin yürütdü. Çarxnı ulluluğu aburu, sıyı şonça da ullu edi çi, eki miñ adam ol geçe şam yarıqları bulan, qalğanları onu artından yürür edi.

Ondan soñ Ubaydullax asgerin eki böldü, bir bölügün Qaytaq²⁶ xanına baqdırdı. Aytdı: «Har kim gün çıqğança meni yanıma qalanı alıp yetmese, men oğar tiyişlisin yanıma çaqırıp görsetermen», – dedi.

Gene dağı da ol lezgi biyi bu haldan xabar bilip, Başenkge birdağı çasus yiberdi.

Başenk Darwaqdan çıqdı asgeri bulan Ubaydğa qarşı yürüdü. Käpir wa busurman asgerler naqıralar soğup dawğa girişdiler. Ondan Ubaydullax Çarax atından tüşüp, asgerine bulay dedi: «Hey, islam ahlü wa İraq Cizrat xalqı, mundan qaçıp, watanığızğa geterbiz dep xıyal etemisiz. Wa Allahutaala bizge çox mal wa qanimat berir, xoş şahid bolup cennetde hürülerine tabuşarsız. İnşallah. Bu pana dünyada bizge de qalmas, munu paydası yoqdur», – dedi.

Ubaydullax söylep bite turup, onu Haydaq xanına yiberilgen asgeri qaytıp geldi. On eki miñ yesir, hisapsız mal geltirdi. Ondan soñ Tabasaranğa barğan asger qayta. Qırq miñ yesir haywan, köp har türlü mal-matah alıp geldi.

Ubaydullax bu qanimatnı²⁷ öz asgerine payladı. Ondan soñ kapirlege qarşı bardılar. Naqıralar urdular. Sawaş (yabuşuw) başladılar. Kapirler qarşı gelip sawaşdılar. Köp ullu qanlı dawlar boldu. Busurmanlar biri-birine hallaşıp, bu dünya panadır dep, qattı yabuşdular. Qırılğan käpir asgerden saw maydannı tolturdular. Ondan Xaqan oğlu Başenk qılıçdan qutulğan kapirler bulan qaçıp Anci²⁸ qalasına girip sıyındı.

Üç günden kapirler qırıldı.

Başenk Anjidegi kapirlege bulay dedi: «Bu çox ullu duşmandır, ondan haranbalahğa qutulduq. Sizge de o dars bolsun. Menden sizge kömek bolmas», – dedi. Ondan da qaçıp, İhran Gelbax hakimni yanına geldi. Xabar berip: bir yawur duşmandır. «Ondan haran canıbız qutğardıq. Sizge ixtibat bolsun», – dedi.

Andan Balqğa wa Sarğatğa. (Qızılärdır wa Giççi Majarğa geldi cumlu cumlasına, – dedi: «İhran hakimi Gelbax yanına barıp, busurmanlar bulan sawaş etsin», – dedi. Ondan da ol Majarğa geldi wa Culad, wa şahar Tatarğa girdi wa aytdı: «Siz Gelbax hakimligini purmanını tübünde boluğuz. Awwalda har kim Gelbaxda bolsa, özge şaharlılanı purmanında bolur edi». Bu sözlerin aytıp, tapşurup Başenk öz wilayatına getdi. Özü Edilde bolur edi.

Ubaydu Çarax ol kapirleni malın qanimat etdi. Ondan göçüp Semender, Tarğudur²⁹ – onda geldi. Olar sawaşlamadılar. Nasihat etip, amanat berdi. Ondan Anci şaharına geldiler. Anci çox qalası, çox muhkam edi. Şaharı ullu edi. Onu bir yanı deriya – deñiz edi, bir yanı taw edi. Şaharğa muhkam baru çekdirilgen edi. Anci hakimi, qala hakimi qalağa girip daw etme toqtaşdı. Busurmanlar çaqra yanın alıp yerleşdiler. Bir neçe keren qast etip qarasa da, heç qalanı alma bolmadı, özler özlege toğuşdular. Getme qast etdiler. Şonda asgerinden bir neçe busurman çığıp, Allahğa özleni tabuşdurup, şu yerde şahid bolma hazirligin bildirdiler.

Onda Abdulla oğlu Sawad wa İbrahim bu eki gişi çaqırdılar: ay, qardaşlar, haqtaala hazirine... Cennetge wakil bolur. Bizin bulan bu qalağa gelsin, dedi. Bulardan bulay söz eşitejek ol qazilerden otuz miñ adam bulanı yanına geldiler.

Barı da bir hawur olturup gengleşdiler. Bu işni layıq gördüler dep bildirildi: arbalar oñarıp, olarda ağaç turğuzup yüklep, olanı artına yaşınıp, qala qapulağa yuwuq barma gerek, dediler. Onda bular barısı da bu söznü layıq gördü.

Şonda on eki arba işletdiler. Arbalar³⁰ bulan qala qapusuna geldiler. Ondan Allahnı purmanı bulan şaharğa girdiler.

Şaharnı aldılar. Şaharnı hakimi qapunu ör yanındağı Narın qalasına girip yaşındı. Geçe bolğanda, bir neçe üyahlüleri bulan qaçıp Keywan qalasına getdi. Bu Balq bulan Anjini arasındağı qaladır. Balıqçılardır. Ondan soñ Anci kapirlege busurmanlıqnı qabul etsin dep talap saldılar. Kapirler qabul bolmadı. Olanı barın qılıçdan geçirdiler. Anjini örten ot salıp yallatma toqtaşdılar. Örten ot salıp yallatıp, kül üstünde kül etip getdiler. Bu qala Haziret payxammar tarixi bulan yüz on dört yılını aldında awwal ayda edi.

Payxammar tarixinden yüz on beş yıldan soñ, Abdul Malik oğlu Abu Muslim Derbentge yigirma dört miñ gişi alıp geldi. Bu Dağıstannı qılıç bulan busurman etip, har yerden adamlar göçürüp alıp gelip, Derbentni saqlamaq uçun munda qoydular.

Bek dolaşıp Derbentni yaraşdırıp getmiş edi.

Ondan soñ Abu Muslim geldi. Sahraq atlı Nuşirwan bina qurğan, qılğan imaratnı buzup, Derbentni baruların yaraşdırıp, xanına salah qoyma bir azim tikdirdi. Wa dağı Qaytaq atlı imaratnı abadan eşip beklikni barusun deriya içine yüz beş arşın uzatdılar. Şahar qalanı xarap bolğan yerlerin barısın da beklediler. Xazine salah üyünden bir anbar xana dağı bina qıldılar. Olağa gelegen budaynı, arpanı saqlamaq uçun, ondan Derbent şaharına mahalların31belgiledi.

Bir mahallası Ardan taypa edi. Onda bir mecit bina qıldı. O mejitge Xazari taypasını mejiti derler edi. Birdağı mahallası Falistin edi. Mecit bina qıldı. Oğar Falistin mecit derler edi. Bir mahallasın dağı ahlü Dimişqı edi. Bir mecit qıldı. Mejitge Dimişqı derler edi. Dağı ahlü Hukumayis edi. Bir mahalladağı Qayseri edi. Onda bir mecit tigildi. Mejitge Qayseri derler edi. Bir mahallağa Mosul derler edi. Olağa dağı mecit bina qıldı. Atı Mosul mecit derler edi. Bu mejitlerden başğa bir ullu mecit qıldı. Cumanamaz qılmaq uçun onda. Yığılıp (cıyılıp) cumanamazın qılar edi.

Wa dağı o mejitde yetti qapu etdirdi. Birisine – Bab-al Mahjirin der edi. Birisine Bab-al Makuyum wa birine – Bab-al Alaqa wa birine Bab-al Güçük der edi. Bu qapu deryağa bağıp açıla edi. Eger busurmanlar maslahat uçun gişi yürütse, bu qapudan yürür edi. Bu imaratlar onu zamanında tamam boldu.

Hasili, Abu Muslim Derbentni muhkamlıqğa aylandırğan soñ.

Qumuq³² üstüne asgeri bulan bardı. Qumuq biyleri qarşı gelip, daw başladılar. Axırı qaçdılar. Onda xıylısı qırıldı. Busurmanlar olanı busurmanlıq qabul etgen busa qoyar edi. Qabul etmegenlerini malın, mülkün aldılar. Busurmanlıqnı qabul etmegenlerin öltürdüler. Wa şaharnı ortasında bir mecit bina qıldılar. Neçe awul mejitler qıldılar. Wa hali Abu Muslim asgerlerden qurayış taypadan Abdulla Mutalib oğlu, Abas oğlu, Qasım oğlu, Abdulla oğlu Dağıstan wilayatına soltan wa hakim etip saldı.

Ondan dağı Qaytaq üstüne geldiler. Olar qarşılıq bildirdiler. Hakimin öltürdü, qalğanların busurman bolğanların, xarajda salıp qoydu. Busurmanlıqnı qabul etmegenlerin öltürdüler, malın aldılar.

Ondan Abu Muslim öz adamlarından bir Hamzat atlı bir igitin hakim etip belgiledi. Bir yaxşı gişi edi. Ondan soñ Tabasaran üstüne bardılar. Onda da bir xıylı capa çekdiler. Axırı hakimin öltürdü, şaharın aldı. Busurman bolğanlanı malı, mülkü bulan qoydu. Busurman bolmağanların öltürdüler. Malın xarap etdiler. Onda Abu Muslim Muhammat Maqsum atlı bir yaxşı gişini hakim etdi. Wa dağı eki qazi qoydu. Wa dağı bu eki qazi bulan ekisi de birçe iş görsün dedi.

Cumlä Dağıstan hakimlik ullusu Şahbaldır. Gürjüstan sarğatına yetginçe ol Şahbalnı hakimliginde bolur. Haydaq wa Tabasaran alıp, Derbent hakimi Hamzatğa wa Maqsumğa bersin, dedi. Amma özü almasın, dedi. Dağı Gübeçi xarajnı Derbent hakimi ala. Bolurdan özge ülkeler …. Hamri wa …. Quba wa Qura, wa Qarax, wa Axtı, wa Rutul, wa Zaxur, wa Qumuq wa Gürjüstanğa yetgençe.

Şahbal alır dep taqdir32 etip onu qoluna berdi. Wa dağı awar xalqı da Şahbalğa aläpa bersin, dedi. Bu cumlä ülkeler³⁴ Gürjüstandan İhramğa yetgençe Şahbalğa xaraj tölesinler, dedi. Wa dağı Haydaq wa Tabasaran wa Gübeçi Derbent hakimligine xaraj berme gerekler. Bu üç ülkeni xarajın alıp, Qazilege berme borçlular. Qısmat şulay bolsun. Amma özüne baş çığarır qadarın alsın. Ondan artıq almasın, dedi. Eger Derbent hakimi adillikden tayışa busa, xarjın adatdan artıq alsa, Derbent qadileri onu hakimlikden taydırsın., onu haqında mağa arz yibersin. Biz onu hürbetinden³⁵ tüşererbiz, inşallah, dedi. Egerden üstügüzge duşman gelse, Şahbal asgeri bulan barıp, sawaşsın, dedi. Eger barmayman dese, Derbent hakimi güç bulan onu geltirip, Haydaq hakimi wa Tabasaran hakimleri bulan birçe barsınlar, dedi. Eger barmaybız deseler, Derbent hakimin güç bulan geltirsin. Derbent hakimi Derbentni saqlasın asgeri bulan ol yana barsın, dedi. Derbent hakimi bolğan gişi cumanamazğa barsın, imam bulan birçe cumanamaz qılsın, dedi.

Yazıwçu al paqır Qadirmurza.

1208 (1790) yıl.

«Tawarixni» haligi qumuq tilge göçürüp, bayanlıqlar yazıp peçatğa hazirlegen

Salaw ALİYEW.