Artdağı yıllanı içinde "Tañçolpan" curnalğa" bağışlanğan xıylı maqalalar çıqdı. Ayrı-ayrı ilmu kitaplarda da onu haqında az yazılmadı. Tek şo curnalğa kürçü salğan adamlardan bolğan T. Biybolatownu rolü mekenli küyde açılmağan. Bu masʼalanı çeçmek uçun biz "Tañçolpan" curnalnı qaysı qurum wa kim çığara bolğan degen sorawlağa cawap beriwden başlama gerekbiz.
1917 yılnı iül ayında T. Biybolatownu sipteçiligi bulan Temir-Xan Şurada yerli Dağıstan intelligensiyanı cıyını ötgerilgen. Şo cıyın "Dağıstan busurmanlarını teatr wa adabyat camyatı" degen qurumnu qurma qarar çığarğan. Milli qumuq teatrnı yaratıw, qumuq tilni, adabyatnı, muzıkanı ösdürüw, dağıstan xalqnı kulturağa tartıw bu qurumnu aslu borçları bolup toqtağan. Qurumnu ortaqçıları da özleni işin bütün Dağıstanğa, bajarılsa Dağıstandan tışğa da yayma qastı bolğan. Bu camyatda ortaqçılıq etgen: A. Abusupyan, 3. Batırmurzayew, X. Musayew, S-S. Qazibekow, A. Şamsutdinow, X-O. Bulaç, A. Qazibekow, 3. Hayitbekowa, Z. Bulaç, H. Alxasow wa özgeleri.
Camyatnı prezidiumuna 11 adam saylanğan; prezidiumnu predsedateli T.Biybolatow, sekretar etilip G. Alxasow saylanılğan. Özleni xıyalların yaşawğa tez çığarmaq uçun olar basma idara yarata. Şolay organ bolup da toqtay qumuq tilde birinçiley çıqma başlağan "Tañçolpan" jurnal. Curnalnı çığarma toqtaşğanda, T. Biybolatow dawdan qaytğan soñ alınğan ariw paytonun, tiziw atların satıp, curnalnı çığarma başlağan. O haqda mağa haliden kep yıllar alda bizin belgili şairibiz wa camyat çalışuwçubuz Bahaw Astemirow misgin xabarlağan edi. Bu camyat yarlılanı yada şo zaman çığağan "Tañçolpan" curnalnı paydasına pyesalar salıp aqça cıya bolğan. Camyat özünü ullu borçların erkinlikni, tüzlüknü, teñlikni hürmetinden boynuna alğan.
Curnalğa baş muharrir (redaktor) T. Biybolatow, çeberlik redaktor X. Musayew, daimgi redaktoru etilip 3. Batırmurzayew belgilene. "Dağıstan busurmanlarını teatr wa adabyat camyatnı" atından 1917 yılnı awgust ayını 20-çı gününde "Tañçolpannı" birinçi nomeri çığa. Curnalnı başlapğı üç nomerine T. Biybolatow, 4-11 nomerlerine N. Batırmurzayew, 12-13 nomerlerine A. Şamsutdinow baş redaktorlar bolğan. Curnalnı 1-9 nomerleri teatr wa adabyat camyatnı, onu predsedateli (raisi), xarjın kütegen yesi — T. Biybolatownu, 10-13 nomerleri busa Daw-rewolüsya komitetni atından çığa. "Tañçolpannı" barı da nomerlerini daimgi redaktoru 3. Batırmurzayew bola. Curnalnı ixtiyarı Daw-rewolüsya komitetni qoluna tüşgende, S-S. Qazibekownu ondağı rolü öse, nege tügül ol şo komitetni peçat ministri (matbuat naziri) bolğan.
T. Biybolatow curnalğa yolbaşçı bolğanlığın isbat etegen birdağı halnı esgereyik. Jurnal çığağanda, onu tutğan yolu haqda yazma yañız yolbaşçısını ixtiyarı bolğan. Şolay ixtiyardan paydalanıp bolma yaray, T. Biybolatow "Tañçolpannı" birinçi nomerine "Curnalnı tutğan yolu" dep maqalä yazğanı. Bu maqalada T.Biybolatow jurnal aldına salğan masʼalalanı esgere. Şolardan bir neçelerin esgereyik:
- 1. Yırlar, xabarlar yazıp çığarıp qumuqlanı bırıñı tilin yañırtmaq.
- 2. Dağıstannı bırıñı muzıkasın yaşatmaq.
- 3. Bırıñı qahrumanlarıbıznı, igitleribizni suratların çığarıp, yaşlanı tarbiyalamaq.
- 4. Tarbiya haqında yazmaq.
- 5. Türlü ülkeleni haqında maqalalar yazmaq.
- 6. Zamanıbızdağı ullu almaşınıwlarından, hallarından añlatıw bermek.
Teñleşdirip qarağanda, curnalnı üstde gözalğa tutulğan işleri "Dağıstan busurmanlanı teatr wa adabyat camyatını" aldında toqtağan borçlağa yuwuq, nege tügül eki de idaranı yelbaşçısı T. Biybolatow bolğan.
Biz üstde aytıp getgen çaqı zat curnalnı qurum yanın wa T. Biybolatownu şo qurumluq işdegi rolün görsete.
Jurnal çıqma başlağanda, türlü-türlü yerlerden (Baküden, Qırımdan, Qazandan) qutlaw kağızlar gele. Bakülü bay Tagiyew curnalğa kömekge beş miñ manat aqça yibergen. Curnalnı yañız qumuqlar oxup qoymaylı dağıstannı özge milletlerini wakilleri de oxuy bolğan.
1917-1918 yıllarda teatr wa adabyat camyat 3. Batırmurzayewni "Danyalbek", A. Çexownu "Ayuw", Ali Asxar Kämal Afendini (tatar yazıwçu) "Bizin şaharnı sırları", "Geri uruw" degen pyesaların qumuq tilde oynağan. Bulardan qayrı da qumuq tilde xıylı azerbayjan pyesalar da oynalğan bolğan: "Xor-xor", "Eki çudu" ("Ballı badı"), "Kim taqsırlı?", "Arşin mal alan" wa özgeleri.
"Tañçolpan" curnalda estetikağa, inçesaniatğa, qatınlanı erkin etiwge, tabiatnı alamlarına bağışlanğan xıylı maqalalar çıqğan. Curnalnı türlü-türlü nomerlerinde 3. Batırmurzayewni "Teatr ne zatdır", X. Musayewni "Estetika can azığı", N. Batırmurzayewni "Adabyat yazağanlarıbızğa bir-eki söz", T. Biybolatownu "Estetika can azığı wa muzıka" degen maqalaları basılğan. Bulardan qayrıda, Abusupyannı "Qatınlar", 3. Haitbekowanı (Bulaçnı) "Qatın kimdir?" degen maqalaları da basılıp çıqğan. Tabiatğa bağışlanıp curnalda W. Lunkewiçni "Kökürewlü, yaşmınlı yañur" degen maqalası da bar.
"Tañçolpan" jurnal özge xalqlanı adabyat asarların da özünü betlerinde çığarıp, dağıstanlılağa tanıtğan. 3. Batırmurzayew Lew Tolstoynu "Kawkaz yesiri" degen xabarın, A. Şamsutdinow M. Lermontownu "Bela" degen powestin, S.-S. Qazibekow Göteni (nemis şairni) "Taw başlar yuxlay" degen şiʼrusun, A. Qazibekow İ. Krılownu "İt dosluq" degen masalın, Alibekow Bilal bir arab masalanı qumuqçağa göçürüp curnalnı betlerinde basıp çığarğanlar. S.-S. Qazibekow dat filosof Knut Kamsundan göçürüp "Ne zatdır süymeklik?" degen maqalanı da salıp çığarğan.
A. Şamsutdinow "Tañçolpannı" betlerinde xıylı qumuq aytıwlanı, atalar sözleni wa albaslını haqında aytılağan yomaqnı basıp çığarğan.
T. Biybolatow curnalda yañız qurumçuluq işleni yürütüw bulan tamamlanıp qalmağan. Ol curnalnı ayrı-ayrı nomerlerinde özünü "Hajimurat", "Xasbolat" degen poemaların, "Dünya", "Dawdağı dağıstanlılanı kağızı" degen şiʼruların, inçe sanyatğa wa politikağa bağışlanğan maqalaların da çığarğan.
"Tañçolpannı" 1, 2, 4 nomerlerinde (awgust-oktäbr, 1917 yıl) T. Biybolatownu 1910 yılda yazılğan "Ğajimurat" degen poeması basılğan. Poemada şair XIX-nçu yüz yılda Temirqazıq Kawkaznı xalqlarını paça hukumatğa qarşı yürütgen dawlarını temasın götere. Şair poemada Hajimurat muridleri bulan paça asgerler yelegen Şura qalağa çapğın etip daw yürütgenin söyley. Hajimuratnı yabuşuwuna T. Biybolatow inqlabnı dewüründegi milli intelligentleni gözünden qarağan. O zamanğı bizin intelligentler Kawkaz xalqlanı dawuna erkinlik uçun yürütülgen inqlab dawuna yimik, Şamilge, Hajimuratğa wa olay özgelege busa ullu inqlabçılağa yimik qaray bolğanlar.
Poemada Hajimuratnı, onu muritlerini kelpetleri romantika qayda da göterinki suratlanğan. Nege dese, olar awtornu pikrusuna göre, "qara xalqın ör etme aylanğanlar". Şair şolay erleni haqında "Hajimurat" degen poemada "Sıylı bolur qara xalqın ör etgen" — dep yazğan.
Hajimuratnı kelpetin yarata turup, awtor qollay oşatıwlanı: "Arslan", "göz yarıq Hajimurat", "Dağıstannı bir tawu HajiMurat yimik". Hatta onu atı da özge atlağa oşayğan at tügül, onu atı — ot arğumaq". Muridleni suratlayğanda, "qarçığalar", "bolat yürekli nartlar" degen güçlü oşatıwlanı qollay.
Muna şo "arslanlar", "nartlar" "ot arğumaqlağa" da minip köp asgerli Şura qalağa yete. Amma işler çetim tüşgende, olar özleni qurşayğan asgerni qırıp, şahardan çığıp Qazanışha bağıp terbeneler. Bulanı artından yüz atlı quwun çığa. Onu bilgen Hajimurat muridlerine: "Qurdaşlar, qazawatnı biz başlayıq, ruhlarıbız azatlıqğa taşlayıq" — dey.
Poemada quwun bulan gelegen paça asgerni ofiseri cahil güçlü biy Amiläxwarnı kelpeti de suratlana. Bu biy yolda: "Men şol börünü (Hajimuratnı — A. Q.) öltürüp başın gesip alırman", — dep maqtana. Qazanışnı xan köpürünü üstünde daw başlana. Şonda yürülgen dawda Hajimurat ullu qoççaqlıq görsete.
Hajimuratnı muridleri de ondan artda qalmay çalışa. Soñ awtor bizin tergewübüznü bu dawnu aslu ahwalatına baqdıra.
"Dew sanlı yaş knäz" Amiläxwar oñay tabıp urup Hajimuratnı başın tüşürme süye. Tek ötüp barağan "arslan" Hajimurat, duşmanından ese özü çaltlıq etip, urup onu başın tüşüre. Poemada özden ulan Hajimuratnı biy bulanğı yabuşuwun suratlaw nehaq tügül. Bu suratlaw bulan awtor: "Hajimurat wa özge tawlular tış yelewçülege qarşı yabuşağanda yimik, klass duşmanlağa qarşı da yabuşa" — dep aytma süye.
Quwunğa gelgenleni ölgeni ölüp, ölmegeni qaça. Hajimurat yaralanğanların baylatıp, ölgenlerin gömdürüp, "nart tawlağa" gete. Bu yerde şair romantika taswirlöw başlay. İgitler gerti yaşawdan getip, fantastika dunyağa çığıp qalağanday bola. Busada biz poemanı şo taswirlewlerin yaxşı añlaybız.
Qawşalğan "nartlar" tawlağa yetişgende, ana tawnu tarmaqlarından gelegen "sütnü" içme qarasa, "süt" ornuna qanlar gele. Sebebi de — onu namartlar, "yilanlar"-duşmanlar sorup qaçğanlar.
Awtornu pikrusuna göre, namartlıq bolmağan busa, taw xalqlar özleni azlığına da qaramaylı, tüp bolmas edi. Poema da şairni ullu qayğılı hisleri sezile, özünü eli-aziz Dahıstan paça qurumunu zulmusunu tübünde yançılıp turağanına bek qıynala. Şo sayalı da inqlabnı günlerinde özünü asarı bulan ol xalqnı erkinlik, ilmu, bilim uçun yabuşma çaqıra.
T. Biybolatow yañız ötgen günleni haqında yazıp qoymağan, onu inqlabnı günlerinde bolup turağan ahwalatlağa hallağa bağışlanıp yazılğan asarları da bar. Şolay asarlardan hisaplana "Dawdağı dağıstanlını kağızı" ("Tañçolpan" № 6, 28 noyab. 1917 y.) wa "Dünya" ("Tañçolpan" № 5, noyabr 1917 y.) degen şiʼruları.
Birinçi dünya dawunda Dağıstan polk ortaqçılıq etgeni belgili. Şo dawda T. Biybolatow da bolğan. Dawnu xalqlağa geltirgen hisapsız ullu zaralların, qıyınların añlağan. Şo sayalı bolmağa yaray ol fevral inqlabdan soñ özge aldınlı ofiserler bulan şo ullu qırğından Dağıstan polknu xıylısın çığarıp alıp getgeni. Fevral inqlabdan soñ xalqlar daw toqtalır dep umut ete bolğan. Amma şo xıyallar yaşawğa çıqmay qala.
T. Biybolatow "Dawdağı dağıstanlını kağızında" şo yürülüp turağan dawğa qarşı çığa. Şiʼru dawda ortaqçılıq etip turağan dağıstanlını tilinden anasına kağız qaydada yazılğan. Kağızda ulan özler dawğa barıp yañılış bolğanlığın ayta. Atalardan qalğan igit atnı yer etmes uçun bir asgerni quwup, birni buzabız dey.
Ulan dawlanı birde bitmeygenin, özleni watanğa qaytma hasiretligin añlatıp yaza. Qaytajağına ulan umutsuz. Şo sayalı da ol "axıratda" sama görüşerbiz buğay dep umut ete. Ozoqda, bu şiʼrunu şo dewürde oxuğanlanı yürekleri dawğa qarşı hislerden tola bolğandır.
"Dünya" degen şiʼrusunda T. Biybolatow simwollanı kömegi bulan Rossiyanı fevral inqlabdan aldağı wa şondan soñu halın suratlay.
Şiʼruda bulay simwollar bar: deñiz — dünya, geme — Rossiya, tolpan-rewolüsya. Şiʼruda şair bir başlap çuw wa tegiş deñizni, onu üstübulan "yağalağa hawlayğan" öktem gemeni suratlay. Birden bulut günnü yabıp, köknü bürkey. Deñiz haleklene, tolqunlar göterile. Yarday, tawday tolqunlar gemeni bir çüyüre, bir taşlay. Çarasız gemeni halı bulay canlandırılıp suratlana:
Ökürüp gemeni ata hawağa,
Örden taşlay tüpdegi suw qollağa,-
Duw yel yılay, deñiz duwlay yansızğa
Sınıq yürek, kömek yoq amalsızğa...
Soñ bulut qaça, yel tına, deñiz rahatlana, tek ne payda — geme buzulğan:
Geme yanğa yatıp qalqa talaysız,
Ağu suw içinde, sınğan har sanı,
Suwup qalqa yarğan yürekde canı...
Tolpan gemege buzuqluq geltirse tügül tiziklik bermey. Şulay, şair fevral inqlabnı yartılığın, bütünsüzlügün suratlay.
T. Biybolatownu fevral inqlabdan soñu hallağa bağışlanğan "Paçalıqnı içindegi hallar" (Tañçolpan № 3, 12 sent. 1917) degen maqalasında Kerenskiyni hukumatı awma turağanın aytıp, bolşewikleni güçlengenin de esgere... Bu maqalada, "Dunya" degen şiʼruda yimik fevral inqlabdan soñu Rossiyanı halın suratlay degen bizin pikrunu isbat etegen yer bar:
"...Bizin Rossiya paçalığı deñizni üstünde batmağa turağan geme yimik qorqunçlu turuşda tura".
"Estetika-can azığı wa muzıka" (Tañçolpan" № 12, 1918 y. iül) degen maqalasında T. Biybolatow dunyada köp türlü xalqlar wa tiller barlığın söyley. Har xalq özünü tiline göre, yaşaw muratlarına, sanyatına, oylarına göre birige; har xalqnı maʼrifatı, madanyatı, şo xalqnı birikdire dey ol. Soñ T. Biybolatow dünyadağı barıda xalqlanı birikdiregen estetikanı haqında söyley wa muzıkanı zor ullu güçün aça:
"Amma barıda dünyadağı xalqlağa bir yimik añlawlu bir hal bar, şo hal da — can azığı (estetika). Can azığını birisi — muzıka. Şo muzıka tilsiz gişini de söyletegeni ne alämat. Muzıka bulan şo barıda xalqlar seylemeyli özleni halların, sırların bir-birine bildireler. Muzıka bulan soqur gişi de dünyanı göre. Muzıkalı üç-dört yesden qurulğan garmonya bulan adamnı yüregini halları tazalana. Muzıka barı da xalqlanı bir yimik yılata, göñün yımşata wa şat ete." T. Biybolatow muzıkanı haywanlağa, awruyğan adamlağa, ölümge yada ullu qıyınlıqlağa barağanlağa etegen zor taʼsirin isbatlay turup xıylı qujurlu misallar geltire.
T. Biybolatownu "Tañçolpandağı" quruwçu wa yaratıwçu işi qısğaça şulay bolğan.
Çitayte na russkom yazıke: K 90-letiü curnala "Tañçolpan"