Dağıstannı tawtüp boyunu gözel tabiatında, ağaçlıqnı ortasında İşartı degen qumuq yurt yerleşgen. Bu topuraq baylıqdan, yaşawnu har türlü tarmaqlarında öz qoşumun etegen görmekli adamlardan bay yurt. Bilim beriw tarmaqnı, alimleni haqında ayta turup, al sıdıralarda toqtağan meni yurtlum, filologya ilmulanı doktoru, professor, Dağıstan paçalıq uniwersitetde köp yıllanı uzağında qumuq tilden dars bergen Nurammat Xayrullayewiç Ölmesownu atın ayrıça hürmet bulan esgermege süyemen.
Ol 1937-nçi yılda İşartwda tuwğan wa ösgen. 1944-nçü yıl yarımçı klasğa birinçi abatın basğan. Ata yurtunda yetti yıllıq şkolanı bitdirip, Buynakskidegi 5 nomerli şkolağa 8-nçi klasğa oxuma tüşe. 1955-nçi yıl 10-nçu klasnı lap yaxşı qıymatlar bulan bitdirgen.
«Qayratlılar ala qalanı, qajığanlar xaba xolanı» degen aytıw filologya ilmulanı doktoru Nurammat Xayrullayewiçge ariw qıyışa dep esime gele. Onu atası da yurtda aburu-sıyı bar adam bolğan. O sayalı da oğar yaşları da, dos-qardaşları da Xayrulla-papa dep ayta edi. Yurtnu tamazası türlü-türlü temalağa göre artı bitmesdey qujurlu xabarlanı, qumuq tilni mekenli bilegen, sözge de itti, atalar sözlerin, aytıwlanı öz yerinde usta küyde qollayğan bir tamaşa adam edi. Onu ulanı Nurammat, özünü teñlilerini arasında aşıq oynap, atası bulan birçe biçen çalıp ösgen busa da, onu öztöreçe qısmatı bar. Özü de aytğanlay, qısmat onu atası salğan mekenli hız bulan lawlatmay yürüte. Şo yolda ol özünü harakatı bulan maqtawğa layıqlı küyde alğa bağıp abat alıp yürüy.
Şkolanı bitgen soñ, ol 1955-nçi yıl muallimni kasbusun tañlamaq uçun Buynakskidegi peduçilişege oxuma tüşe. Şonda eki yıl oxup, ol ata yurtu İşartıda muallim bolup işley. Kasbuğa yes boldum dep ol rahatlanıp turmay. 1958-nçi yıl Dağıstan paçalıq uniwersitetni studenta bola. Bu ör oxuw ojaqnı da N. Ölmesow qızıl diplomğa bitdire. Şondan soñ onu Töben Cüñüteydegi orta şkolağa ana tillerden dars bermege yibereler. Şo şkolada işleygen zamanında oxuw ojaqğa Moskwadan komissiya gele. Komissiya yaş muallim işleygen küyge, oxutuwda ol qollayğan metodikasına ör qıymat bere wa onu Mahaçqaladağı muallimleni bilimlerin kamilleşdiregen institutğa başlapğı klaslanı metodisti etip yibere. Şonda ol 1967-nçi yılğa yerli qayratlı küyde çalışa. Şo bir waqtini içinde ol İşartıda muallim kasbunu da yürüte. Yurtunda yaşlanı bilimlerin artdıra wa terenleşdire turup, bolajaq alim boş olturup turmay. 1976-nçı yılnı aprel ayında Nurammat Xayrullayewiç ana tillerden ötgerilgen yarışda ortaqçılıq etip, birinçi yerni ala wa Dağıstan paçalıq uniwersitetge işge çığa. Bu ör oxuw ojaqda işley turup, ol aspiranturağa da tüşe. Boljaldan alda aspiranturanı bitdirip, 1981-nçi yılda Ufa şaharda kandidatlıq dissertasyasın yaqlay. Dissertasyanı üstünde işleygende ol iñilis tilni de terenden üyrene.
İlmu minmaranı bu kanzisinde toqtap qalmay, yaş alim dağı da örge bağıp örlenme talpına. İşleme iştağı bar busa, şolay kanzilerden örlenmege onça qıyın bolmay. Şo sayalı busa yaray, 1996-nçı yılda Qazan şahardağı uniwersitetde alimni doktorluq dissertasyası yaqlana. İlmu işge birinçiley baha bergen akademik M.Z. Zakiyew wa ör darajadağı fonetist G. Axmetyanow cahil alimni ilmu işine bulay baha bergen: «Ölmesow Nurammat türk tilleni dialekt quruluşunu tarix tilin axtarıwda birinçi kürçü salğan adam dep aytma yaray».
– Nurammat Xayrullayewiç, siz şkolalarda köp bolğansız, muallimler bulan seminarlar ötgergensiz. Şkola yaşawun alıp qarağanda, yaşlağa darslar berilegen küyge neçik baha beresiz?
– Şkolada darslanı yürütegen metodikağa bir de razi tügülmen. Nege tügül, darslarda yaşlanı oyu da ösmey, şondan sebep bolup tili de bir küyde qalıp tura. Muallimler darsda köp zamannı tapşuruwlanı göçürmege, har türlü prawilolanı göñünden, añlamayğan küyde üyreniwge yibere. Şoğar darsnı bir minutu da getme tüşmey. Oxuwçu yaş söylep de, yazıp da turağanda öse. Şo sayalı ol kitapdan göçürmey, özünü oyun yazmağa tüşe. Bussahatğı şkola yaşawuna qarağanda, oxuwçu yurt yaşawdan ayırılğan. Şolay yaş «ösmey».
N. Ölmesow şkolalağa tarıqlı bolağan ilmu adabyatnı basmadan çığarıwnu işin de küte. Şo haqda aytğanda, ol 3-nçü, 4-nçü wa 10-nçu, 11-nçi klaslar uçun darslıqlar yazğan. Birdağı eki kitap etip, diktantlanı cıyımın çığarğan. Soñ ol 4-nçü klas uçun klasdan tışdağı oxuw kitapnı, 2-nçi, 3-nçü, 4-nçü klaslar uçun metodika kitapçalar hazirlegen. Adabyatdan 3-nçü klas uçun kitap çığarğan.
Şkolalar uçun yazğan kitaplarında Nurammat Xayrullayewiç oxuwçulanı til kulturasın artdırmaq, oyun gengleşdirmek, bilimlerin mekenleşdirmek muratda özünü «Sarijannı xabarları», «Erleri dawda ölgen batır qatınlar», «Yurtlanı atları», «Bulay da bola» degen wa şolay da özge xabarların yerleşdirgen.
Alim-türkolog şkola yaşawnu birisi yanına da göz baqdıra. Açıq etip aytsaq, ol ilmunu metodika qaydalarına terenden yanaşa. Tilni qollawun gengleşdiriw muratda «Qarçığa» curnalğa maqalalar yaza. Artdağı yıllarda ol qumuq tilge baylawlu bir neçe kitaplar çığarğan. «Qumuq tilni metodikası», «Sopostawitelnaya grammatika kumıkskogo i russkogo yazıkow», «Fonetika kumıkskogo yazıka», «Morfonologya kumıkskogo yazıka», «Boraganskiy gowor i yego mesto w sisteme dialektow kumıkskogo yazıka» – bu kitaplar alimni ilmu işlerinden lap asluları sanala.
İlmu adabyatda morfonologya degen bölüknü birinçiley N. Ölmesow axtarğan wa ilmu bölük etip arağa çığarğan. «Srawnitelno-istoriçeskoye issledowaniye dialektnoy sistemı kumıkskogo yazıka» degen onu kitabında türkologyadağı til masʼalalanı barına da qaralğan: bir-bir alimleni oylarına razi bolup, qumuq material bulan tolturğan wa bekleşdirgen; bir-bir masʼalalanı yetişmeygen yerlerin tolturğan; birlerine busa bütünley başğa gözden qarağan. Masala, gelişiwge (siñarmonizm) – sözlerdegi sozuq awazlar tüşüp qalağanlıqğa, eki qabat tutuqlağa, tamaq tutuq ʼ-ğa, söznü başında tutuqlanı qollanıwuna, urğuğa (udareniye) özünü oyu bulan türkologyada ullu iş etgen. Şondan qayrı da, qumuq tilni barı da masʼalalarına, türkologyada ösmey qalğan yerlerine bağışlap yüzden de köp ilmu maqalalar yazğan. Şolar Dağıstanda çığağan ilmu curnallarda, Nowosibirskide, Qazanda, Ufada, Bişkekde, Çerkesskide, Mıçığışda, Maykopda, Moskwada, Taşgentde de çıqğan. Ondan qayrı da, qumuq tilni masʼalaların göterip, örde atları aytılıp getgen şaharlarda dokladlar oxup, türkologyağa bağışlanğan konferensiyalarda ortaqçılıq etgen.
Sınawlu alim Nurammat Xayrullayewiç qumuq tilni üstünde işley turup adabyatğa da ahamyat bergen. Ol qumuq şairler: Aqay Aqayewni, Ahmat Caçayewni, Mahammat Atabayewni, Badrutdin Mahammatownu, Supyanat Mamayewanı tillerini zor güçün, sawlay yaratıwçuluğun axtarıp, «Ana tilsiz qalsa adamlar birden...», «Har sözü sozulağan bal yimik», «Ana tilin anasıday süygen», «Boqurap turağan bulaq» degen wa başğa adabyat axtarıw işler yazğan.
«Teren haqıllı adam habas yol çıqmas, eger çıqsa, yartı yoldan qaytmas» degen aytıw Nurammat Xayrullayewiçge qıyışmay da qalmay. Aytağanım, ol: «Hali çi özge alimler çaqı kitaplar da çığardım, arağa atım çıqmağan busa, çığar», – dep qol sillep qoyağanlardan tügül. Nege tügül, ol ilmunu üstünde bussahatda da eki de qolun tirseklerine yerli çüyürüp işley. Şo murat bulan ol haligi qumuq tilni ösüwü wa dars beriw yañı yolların axtara.
«Qumuq tilni terskiy dialekti» degen kitapnı, qumuqça-rusça sözlüknü bir bölügünü üstünde de işlegen. Qumuq tilni dialektlerini sözlügün ayrıça kitap etip çığarmağa süye. Dağı da ol yaşlar uçun «Yurtumnu süyemen» degen xabar kitap çığarmağa göz alğa tutğan.
Şulay, har yanından alğanda, teren haqıllı, aziz ana topurağına, ata yurtuna, öktem qumuq xalqına, beşikden berli bilegen qumuq tiline qul yimik qulluqçusu bolup turağan alimni kitapları xarj bulan eki yaqdan kömeksiz, orusça aytğanda, sponsorsuz çığarıla.
Bussahat da Nurammat Xayrullayewiçni dağı oyu yoq: ol özünü sınawun xalqına qoyup getme süye. Onu ilmu darajasına qarap, ohar bulay soraw beremen:
– Siz şu ilmuğa, ayroqda türk tilleni üyreniwge baqğan süyüwügüznü sebebin neden göresiz?
– Mağa ilmu tınç küyde berile. Şoğar aslu sebep, barı da zatnı kürçüsü yurtğa baqğan süyüwden, iştahlıqdan baş aladır dep esime gele.
Gertiden de, tuwğan yerin, elin, yurtun süymeygen adamğa ilmunu kanzilerinden örlenme qıyın boladır degen haqılğa gelemen.
– Haligi oxuwçu yaşlar tilni ne darajada bile? Aldınğı, sizin zamanığızdağı oxuwçulardan ese olanı bilimi artıqmı? – dep soraw beremen muallimime.
– Oxuwçu yaşnı bilim darajası, tilni bilegen küyü köbüsü halda muallimden hasil bola. Bir-bir geziklerde busa şo masʼalağa ata-analar da qoşulma gerek. Yurt tilni bilgen, yurt yaşawnu tañlağan wa käsbu sözleni bilegen studentge ilmunu birinçi kanzisine mingen adam dep aytma yaray, – dey ol.
– Özügüz yürütegen kasbunu göz alğa tutup, etgen işlerigizni camın neçik çığarajaq edigiz?
– İlmunu üstünde mekenli, tındırıqlı işleygen adam xalqını yaqlawçusu da bola, topuraqlarını dazuların saqlawçusu da bolmağa tüşe.
Gertiden de, özünden soñ gelegen nasluğa Nurammat Xayrullayewiç köp ullu wa bay kitaplar çığarğanı haq gerti zat. Bu yerde alimni käsbu yoluna baha bere turup, oğar ana tilni tamurun tas bolma qoymayğan saqlawçu dep aytma süyemen. İlmu yolda çalışağan aspirantlar şo kitaplardan paydalanağanı, şonu bulan olar da dazu yaqlawçular, saqlawçular bolağanı qumuq xalq uçun ullu baylıq dep aytmağa yaray. Geligiz, enni bizin şulay qumuq degen teregibizni qurumağa qoymayğan ilmu qulluqçuğa birinçiley sawluq, uzaq ömür, dağı da ullu üstünlüklege yetmekni yorayıq. Ekinçiley de, ilmuğa yetgen qoşumunu artın uzatıp bolarday ösüp gelegen naslunu qoluna tapşurmaqnı tileyik.
«Yoldaş» 04.10.2013