Hürmetli oxuwçum!
Sen kim busañ da, bu kitap sağa tarıqlı wa paydalı kitap ekenine şeklenme! Bir başlap oxup çıq! Nege tügül, bu kitapda ata yurtuñnu tarixi, olay da yurtlularıñnı xıylılarını haqında qujurlu maʼlumatlar berile. Kim bile, kitapda seni tuxum-taypalarıñnı, hatta seni özüñnü haqında da xabarlana bolma da yaray. Awul-xonşularıñnı haqında söylene bolma da imkanlı.
Kitapnı oxup çıqğan soñ sen özüñ de ata yurtuñnu tarixine, yetti atalarıña, analarıña yerli de bilegenleriñni, bilmey busañ, axtarıp yazıp senden soñğu nasluña esdelikge qoysañ da ullu şabaatlıq bolar edi!
Şo haqda oylaşma da seni çaqıraman!
* * *
Tarixçiler toqtaşdırağanğa göre, haliden 800-900 yıl alda Harkas tawnu onça geng tügül betsuw maydanında bir qumuq yurt bolğan. Şo yurtlular özler yurtuna başlap "Çirtawürt" dey bolğanlar.
Çiñisxannı çeriwleri şo yurtnu tübüqaradan dağıtğan deyler.
Şo qırğınçı çapğında saw qalğanları tawdan töben tüşüp haligi Parawul yurtğa yuwuqdağı "İssi bulaqlar" degen yerge göçüp orunlaşıp, yañı yurt qurğan. Olar şo yurtuna da "Bayram bulaq yurt" dep at taqğan bolğan. Sebebi de şo yañı yerge olar oraza bayram gün göçgen bolğan.
Soñğa taba bu yurtlular şo yerni yaşawluq etme oñaysız hisaplap, yañı yerge, taw betlege yuwuqğa biraz geri qaytıp, Gürentöbe degen yerge göçüp binalar qurma başlağan wa şo yurtğa nege busa da Cüñütey yurt dep aytılğan bolup qalğan.
Qarağanda, bu söz Xazar yada Qıpçaq tilden qumuq tilge göçgen söz. Haligi Cüñüteyni awlaqlarında "Tanaqırjan", "Örgedirıq", "Cenekey" başlar wa şolay maʼnasın añlama qıyın sözler bulanğı atları bar yerler dağı da qarşılaşa.
Men şulay bir zatnı üstünde köp oylaşaman. "Cenekey", "Çenekey" degen şo sözler "Cennetdey — cennetde yimik gözel yer" degen maʼnada sama söylene turup, yurtğa Cüñütey deygen bolup qalğanmı eken? Gertiden de, şolay bolmaq da bar. Nege dese, bu yurt bek gözel tabiatı bulanğı yerde yerleşgen.
Neçik alay da, Gürentöbe degen yerni sırtından başlap, aylana yağı bulan üyleri qurula turup, demek, bu yurt öse turup, 1800 yıllarda Çağarawul, Çankaawul, Baltawul, Yettiqazanawul, Gürjüawul, soña taba Teletawul, Alixanawul degen kwartallar amalğa gelgen. Majahatawulnu haqında busa ayrıça toqtama da yaray edi. Bu awul özenni ari yağında suw niʼmatlar bulan bay topuraqlarda yerleşgen, özü de aldan berli de ayrıça yurt yimik, lap da ullu awul, demek, Cüñüteyde lap da ullu kwartal. Bu awulnu "Bazar bulağı" tiş çartlatar suwuq salqın suwu bek sıralı. Bu bulaq yıl boyunda neçe keren de alışına, suwu tolup da ağa, birden az bolup yada hatta qaytıp da qalağan gezikleri de bola. Bulaqnı art beti calalıq. Qarap ağaçlıq dep qoyajaqsan. Tek şo bet aldınğı ziyretler bolğan yer. Bulaqnı oñ yağında, tuwra bulaqğa tiyip, sıylı din adamlağa salınğan sın taşlar. Şolanı oñ qaburğasında — Suleyman şayıxnı piri — zyarat üyü, madrasanı binası da bar.
Yurtda 5 yerde ullu ziyretler wa dağı da esgi 3 ziyretler bar. Çoxmaxidegi ziyretler hali bilinmeygen bolup qalğan.
Çiñisxannı çapğınından alda da Cüñüteyliler busurman dinni qabul etgen bolğan. Busurmanlıqnı geri urğanları da bolğan. Şo haqda da tarixde maʼlumatlar berile. Şolay imansızlanı lap da qullar etip, Çiñisxan yurtlu bay busurman adamlanı ixtiyarına bergen.
Xonşudağı awarlar Cüñüteyge "c" awaznı tüşürüp "Yüñütey" deygen waqti de bolğan.
Tarixi kitaplarda "Çoñutay" dep de yazılğan gezikler de qarşılaşa.
Köp tezde de "Cuñuti", "Coñotay", "Cañotay" dep yazılğan dokumentler de bar.
Dağıstanda hali de ullu yurtlardan birisi, alda Mextuli xanlıqnı taxşaharı bolğan ullu Cüñüteyni köp maydandağı awlaqlarına — topuraqlarına aylanasındağı yurtlular gire, özleni dazusun beri tebere turup, az etip baralar. Masala, alda ullu Cüñüteyni tawtüpde bolğan qarawul üyünü aylanasına Xunzaxlı awarlar gelip qona turup birdağı Cüñütey yurt amalğa gelgen. Şo yurtdağı qaburlağa geçge taba da ullu Cüñüteyliler ölgünlerin göme edi. Hali şo qaburlarda Ör Cüñütey yurtnu territoryası bolup qalğan. Geçge taba qurulğan bu yurtda Töbengi ullu Cüñüteyni topuraqlarını xıylısına yes bolup, şo yurtğa Ör Cüñütey, ondan da ullu, alda da qurulğan qumuq yurtu Cüñüteyge "Töbenjüñütey" deygen bolup qaldı. Şo birdoqda tüz tügül. Töbenjüñütey dep aytmay wa yazmay "Ullu Cüñütey" dep aytma da, yazma da tarıq edi dep oylaşabız. Soñ da, şo Ör Cüñütey ayroqda özen boydağı Ullu Cüñüteyni topuraqların geçden yimik yelep, özleniki etgenlik de ariw iş tügül.
Özge xonşu yurtlar da Cüñüteyni dazuların buzğan. Ayrı-ayrı qotanawlaqları da xonşulanı territoryalarında qalğan.
* * *
Cüñüteyli biy, Mahtiulı wilayatnı xanı Ahmatxan Mextulinskiy, xan çeriwün de alıp, 1659-nçu yılnı fevral ayında Terik özenni yağasına, Qapay qalağa gele. Söyleşiwler başlana, olarda Qanbolat Çerkasskiy wa rus woyewoda Grişka Wolkow ortaqçılıq ete. Ahmatxan biy Mextulinskiy, "rus paçanı taxına daimlikge berilmege, amanatğa ulanın qoymağa razilik bildire". Quranğa qol salıp, ant bere.
Eki yaqlı razileşiwleni şartına göre Qapay beklikde amanatğa Ahmatxan biyni tuñuç ulanı Zawzan-murza alına. Onu bulan qalada yaşnı anası, uzuqarisi, dağı da dört özden qaldırıla.
Ahmatxan biyge paçanı yıllıq calawnası, opuraq, aqça bağışlana. Onu uzatağanlağa da paçanı xaznasından, — biylege xas tonlar, özdenlege isxarla qumaç berile.
Amanat yaş Zawzan-murza bulan qalğan cüñüteylilege de paçanı xaznasından toyar çaqı aşamlıq, saw yılğa opuraq toqtaşdırıla. Şolaylıqda Cüñütey biylik, 1659-nçu yıldan tutup, Rossiya paçalığını raiyatı hisaplana, onu yesi Ahmatxan biy Mextulinskiy rus taxını qulluğuna alına, ohar tiyişli asger çin, aläpa belgilene.
* * *
1924-nçü yıldwa yurtda birinçiley "Towarişestwo" qurulğan. Şo "Towarişestwo" topuraq uçastkaların, haywan-malın, iş alatların wa quralların ortaqğa salıp qurulğan bolğan.
Körük awullulardan birinçiley qurulğan şo "Towarişestwoda" Xiziri, Zyaw, Ölmes, İlyas, Camal, Umalat, Amirbek, Cabrayil wa Atlıgişi degenler bel buwup, bilek çüyürüp işley.
İlyas Hajiyew şo camyat qurumğa yolbaşçılıq ete. "Toğaylar" degen uçastkanı işletip yaxşı qazançı bolğan bu kollektiwge 1925-nçi yılda birinçiley molotilka wa fardzon degen traktor geltirile. Rossiyadan gelgen İwan Semönow degen birew şolanı ekisin de işlete, tek geçeletip çabıp yurtlu başğalar şo molotilkanı da, traktornu da buzalar. Amma yaman qastlı şo adamlar ösüwnü toqtatma bolmay.
Asta-asta qoşula turup "Towarişestwo" artelge aylana. 1927-nçi yılnı axırında yutda birinçiley kolxoz qurula. 1932-nçi yılğa yerli yurtda 7 kolxoz qurulğan.
Alixananawuldağı kolxoznu birinçi predsedateli bolup aktiwist İlyas Qaziyew de işlegen.
Şkola yaşawundan
İnqılapdan alda yurtnu starşinasına tabiʼ baylanı yaşların oxutağan rus şkola işley bolğan. Şo şkolada 4-nçü klasğa yerli baylanı 20 yaşın oxutup çığara bolğan.
1905-nçi yılda bolğan fevral inqılapdan soñ inqılapçılar Mamahajini, İzini, Baxtigereyni wa qadilik darajasına yerli bilim alğan muallim Akayew Yusupnu, olay da bir taypa özgeleni harakatı bulan baylanı yaşları uçunğu şo rus şkolanı tozup, onu ornuna azerbayjan tilde darslar yürülegen yañı şkola açılğan. Şonda yarlılanı 17 yaşı oxuy. Olanı da birisi, lap da bajarıwlusu soña taba aytılğan muallim Batdal Mahammat bolğan.
Bu yañı şkolada Azerbayjandan iş etip geltirgen Mahammatkerim degen muallim de işley wa hisap, tarixi, cağrafya wa tabiat darslanı yürüte. Şo şkolada yaşlar 5-nçi klasğa yerli oxutula bolğan.
1919-nçu yılda qısğartılğan programmağa göre şo şkolanı birinçiley oxup bitdiregen ekzamenlerde belgili inqılapçılar, partizanlar wa yurtnu özge aldınlı adamları çaqırılıp ortaqçılıq ete. Olar yurtlu yaşlanı bilimli adamlar bolup arağa çığıwuna suqlana bolğan.
Şolaylıqda yurt şkolanı gengleşdiriw wa qalğan yaşlanı da qurşaw masʼalası göterile. Demek, 1920-nçı yılda Sovet hakimligi Töbejüñüteyde ullu şkola açma borçlu bola.
Muna şo yıl açılğan sovet şkolağa 65 yaş qabul etilgen. Olağa da yañı qaydada darslar yürütegen birinçi muallimler bolup Akayew Yusupbek, Musayew Naylaw wa Batdalow Mahammat işlegen.
1937-nçi yılda şo şkolada 24 muallim işley wa 633 yaş oxuy.
Şo muallimleni 70 prosenti yurtlular bolğan.
1939-nçu yılda yurtdağı yetti yıllıq şkola rayonda birinçilerden bolup orta şkolağa aylandırıla.
1946-1947-nçi oxuw yılda yañı orta şkolanı birinçi wıpuskası bolğan.
Ullu Watan dawda ortaqçılıq etip duşmannı aldın qırqmaq uçun 17 uçitel frontlağa getgen. Muna olanı familyaları: Dalhatow, Musayew, Absalamow, İsalayew, Balayew YÜ., Malikow, Batırbekow, İbrahimow, Abdulxalıkow İ., Askerxanow Ab., Kerimow İ., Qoyçaqayew, Raşidow, Gereyew, Akayew, Batırxanow B., İbrahimow. Olanı 7-si tügül dawdan qaytmağan.
1972-1973 oxuw yılda Töbenjüñütey orta şkolada 1200 yaş oxuy. Olağa bilim beriw bulan 50 muallim maşğul.
1972-nçi yılğa yerli sovet dewürde yurt orta şkolanı 1 miñ 859 yaş oxup bitdirgen. 254 adam ör bilimlege yes bolğan bolğan.