Har qaysı paçalıqnı alsaq da, şonu içindegi xalqlanı, milletleni amalğa geliwü topuraq bulan tığıs küyde baylawlu.
O bizin respublikanı da baş baylığı. Muna şo sayalı da DR-ni Prezidentini Dağıstannı Xalq Cıyınına Çaqırıw kağızında bu gezik yurt xozäystwo ahamyatı bulanğı topuraqlanı oñaça yeslikge beriwge alğasamaylı, kasbuçular wa camyat qurumlar bulan haqlaşıp-hallaşıp, olanı pikrusun hisapğa alıp iş görmege taklif etdi.
Şolaylıqda, ahamyatlı, tek bek itti masʼalağa, gertiden de, yerli xalqlanı yaşaw-turuşun buzmay yanaşma tarıq bolağanı taşdırıla.
Bugünlerde üstde esgerilgen masʼalağa baylawlu bolup «Yoldaş» gazetni redaksiyasında «dögerek stolnu» aylanasında pikru alışdırıw ötgerildi.
Şonda paçalıq wa camyat ölçewünde oylaşıp hasil çığarma bajarağan belgili qumuq adamlarıbız-kasbuçular, alimler, camyat çalışıwçular ortaqçılıq etdi. Yoluğuwnu da «Yoldaş» gazetni baş redaktoru Kämil Aliyew yürütdü.
– Bugün günlük nizamdağı masʼalä Dağıstannı Prezidentini DR-ni Xalq Cıyınına Çaqırıw kağızı bulan baylawlu, – dep başladı ol özünü sözün. – Şonda topuraqnı oñaça yeslikge beriwnü masʼalası ayrıça esgerilgen. Şonu uçun ol xalqnı, kasbuçulanı pikrusun bilmege süye. Ahamyatlı topuraq masʼalağa baylawlu bolup artdağı waqtilerde bizin gazetibizde har türlü canrlarda maqalalar yazılıp çığarılağanı da tergewnü tartmay bolmaydır.
Siz de bilegen küyde, 1993-nçü yılda «Topuraqnı ayrıça yeslikge beriwnü haqında» degen Zakonnu qabul etiwge baylawlu ötgerilgen referendumda dağıstanlılar şoğar qarşı çıqdı. Aradan 20 yılğa yuwuq zaman ötgen. Muna hali de şo masʼalä yañıdan göterilip gele. Gelejekde topuraqlanı yesileri kimler bolajaq? Misal uçun aytğanda, Türkiyada yurt xozäystwo ahamyatı bulanğı topuraqlanı 20 prosentge yuwuğun tış paçalıqlanı mayaçılarına-inwestorlağa qollawğa bermege ixtiyar etile…
Bizin gazetde çıqğan maqalalanı awtorları aslu halda şoğar, yurt xozäystwo ahamyatı bulanğı topuraqlanı oñaça yeslikge beriwge qarşı yada busa şonu qabul etmege hali de erte dep hisap ete. Arağa salınğan masʼalağa baylawlu bolup bugün de biz sizin pikruğuznu bilmege süyer edik. Şonu qabul etse ne bola, qabul etmese ne bola? Buyuruğuz!
Absalitdin Murzayew: RF-ni Prezidentini yanındağı paçalıq qulluğunu xalq xozäystwo akademyasını sabançı politikağa wa agrarnıy masʼalalağa qarayğan regionara akademyasını çlen-korrespondenti, ekonomika ilmulanı kandidatı.
– Esgerilgen Çaqırıw kağız bulan tanış bolğandan berli, şonda göterilegen yurt xozäystwo ahamyatı bulanğı göçüwül topuraqlanı oñaça yeslikge beriwge baylawlu öz pikrularımnı bir neçe yerlerde ayan etgenmen. Şo haqda watandaş camyatnı quruwnu masʼalasına baylawlu bolup DR-ni Camyat palatasında ötgerilgen cıyında da aytdım. Men, Rasul Qoytemirowiç yimik, haywançılıqğa berilgen yurt xozäystwo ahamyatı bulanğı topuraqlanı oñaça yeslikge beriwge tolu küyde qarşıman. Nege tügül, şo bizin milletge zarallı wa sawlay Dağıstannı ekonomikasın ösdürüwge de yollar açmajaq.
Birinçiley, yurt xozäystwo ahamyatı bulanğı topuraqlar tüpden taba tezden berli paylanıp bitgen. Şo zakonnu qabul etme kimler süye? Ozoqda, köp yıllıq ijarağa dep yerler alağanlar. Hali busa daimlik yeslikge aylandırıp, bazarğa salma yada busa yer yesi bolma süyeler. Ekinçiley, munda söznü göçüwül haywançılıqğa berilgen topuraqlanı haqında yürütme gerek. Misal uçun aytğanda, paylap yiberse, bussahatğı halğa göre Babayurt rayonda gelginçileni harisine 30 gektar yer tiyejek busa, yerli adamlanı harisine şonu 6-dan bir payı da tiymejek. Şonu bulan yanaşa Xumtorqali rayonda bugün munisipalitetleni ixtiyarında yurt xozäystwo ahamyatı bulanğı bir gektar yer yoq. 2003-nçü yılda yurt xozäystwo ahamyatı bulanğı topuraqlanı paydalandırıwğa baylawlu zakon qabul etilgen edi. Nete, zakonnu zakon bulan geri urup, kimler paydalanma süyegenin biz bilmeybizmi?! Topuraqlanı talawurçulağa, «xortmalağa» qoysaq – qısmatıbız qırqılır. Nege tügül, göçüwül haywançılıqnı wa deñizboy topuraqlanı 49 yılğa ijarağa alağanlar aradan bir neçe yıl ötgen soñ, «zelönka» da etip, daimlik yeslikge aylandırıp tura.
Üstde Kämil Aliyew esgergeni sayalı da aytaman, iç bolsun, tışdağıları bolsun, inwestorlağa bugün bizin topuraqlanı berme yaramay. Nege tügül, inwestisya maydanlar dep maylı yerleni alğanlar, bir zat da etmeyli, şo yerleni özlege daimlik yeslikge aylandırma muştarlı. Misal uçun, Qarabudağgent rayondağı «Nemis yurt» degen proyekt wa şolay başğaları. Üstewüne, olar bir gektar yer dep aytıp, özler busa 10 gektarnı yeleme belsene. Demek, qolunda köp xarj toplanğan oligarxlar, çinownikler, banklar topuraqlarıbıznı bizin qolubuzdan çığarıp alma xıyal ete. Şo sayalı da men bugün topuraqlanı oñaça yeslikge beriwge qarşı çığaman wa şo pikrumdan adillik üst gelmey turup taymajaqman. Ata-babalarıbız bizge topuraqlanı satıp bermegen. Biz de şonu gelejek naslularıbız, warisleribiz uçun saqlamasaq, axırıbız ne bolajağı açıq. Yerlerde yerli xalq, camyat – rayon bolsun, yurt bolsun – xonşubuzdağı Stawropol krayda yimik yurt xozäystwo topuraqlarını qısmatın özler çeçmege gerek.
Umalat Nasrutdinow: Dağıstannı aldağı yurt xozäystwo ministri, Qayagent, Qarabudağgent rayonlanı başçısı. Bugün «Qaqaşura» degen agroxoldiñge başçılıq ete.
– 2003-nçü yılda şo göçüwül haywançılıqnı topuraqlarına baylawlu zakonnu qabul etegenine de men qarşı çıqğan edim. Ozoqda, hali de men şolanı oñaça yeslikge beriwge tübüqaradan razi tügülmen. Nege? Añlatayım. Topuraqlanı talama süyegenler adamlar işleme süymey, topuraqlar asuwlu qollanmay degen yalayabıwlar bulan namart muratların yaşawğa çığarma umutlu. Şo ters pikru wa yanaşıw. Ekinçiley, bugün bizin paçalıqda zakonlar birewlege işley, özgeleni ixtiyarların yaqlamay. Demek, zakonlar saylamlılar uçun çığarılağan bola. Yurt xozäystwo topuraqlanı oñaça yeslikge beriwge baylawlu zakon qabul etilse, şonu axırı dawğa aylanmaq bar. Topuraq dawğa sebep bolmasın uçun, ne etmege gerek? Paçalıq paçalıq busa, barı da topuraqlanı, tabii baylıqlanı asuwlu qollawnu tergewnü tübünde saqlama tarıq. Şolay sınaw Yewropada paydalandırıla. Misal uçun aytğanda, Awstriyada da awlaqlağa, ormanlağa ayrıça yeslik bar. Tek yesi tiyip, gesip qarasın çı ormanda bir terekni, wollahi, zakon bulan cawapğa tartıp, yerin-yurtun yılatıp qoyajaq. Bizde de çığarma tarıq qattı, xalq wa paçalıq uçun paydalı bolağan zakonlanı. Gaydar wa onu yaqçıları bizin ne halğa saldı?..
Bazar – ullu köl, yüzüp bolağanlar qalajaq, bajarmayğanlar batajaq dep yanaşdı. Başlap suwğa taşlap qoymaylı, yüzmege üyretme gerek edi çi. Batağanlar batdı,batmağanları qalqdı, talawurçu «xortmalar» busa, şolay imkanlıqlardan paydalanıp, barı da baylıqlanı yutma belsendi. Yurt xozäystwo topuraqlanı qısmatın da şolağa inanma yaramay. İşletilmeygen yerler bar busa, awullar, yurtlar birleşip işletsin. Alda da bolğan çı yurtlanı, mejitleni wa özge qurumlanı ortaq qollawdağı, yeslikdegi topuraqları. Hali texnika bolmasa, ullu maydanlanı işletmege bajarılmay. Misal uçun aytğanda, bir traktor uçun 100 gektar awlaq tarıq, kombayn uçun dağı da köp. Birleşsek, ullu maydanlanı texnika bulan işletme rahat bolajaq. Topuraqlağa yes bolup, bazarğa salma umutlulanı da naloglar bulan buwma tarıq. Qoy, şolar uçun topuraq nalog bir gektarğa million manat bolsun! Uzun söznü qısğası, Rossiyada nizam boldurulmay turup, yurt xozäystwo topuraqlağa maratoriy bildirme tüşe. Hali, eger de yurtnu başçısın xalq saylağan busa, topuraqnı paydalandırıwda da nizam bolur, şo qulluqnu ol satıp alğan busa, hakimbaşçı topuraqlanı da satajağı haq zat. Şolay yürülüp de tura. Bizin respublikabızda da topuraqlanı oñaça yeslikge beriwnü haqında söyleginçe, bir başlap Qaramandağı, Kaspiyni yağalarındağı wa göçüwül topuraqlardağı kemçilikleni dazuların axtarıp yoruqlaşdırma tarıq bola. Demek, topuraq masʼalada tolu açıqlıq bulan işlemek – parz. Bugün men yurt xozäystwo topuraqlanı oñaça yeslikge beriwnü yaqlamayman.Topuraqlar asuwlu qollansın uçun ne etmege gerek?
Birinçiley, birdağı da takrarlayman, topuraq nalognu göterme gerek.
Ekinçiley, har rayonda özgelerini qulluqların kütegen – saylamlı urluqlanı, cınslı haywanlanı bolduruw bulan maşğul bolağan kürçü xozäystwolar qurma tarıq.
Üçünçüley, qoy, ayrıça işleme süyegenler de şolanı qulluqlarından tiyişli hağın tölep paydalansınlar. Şo zaman bolmajaq monopolya, yaşırtğın proizwodstwo. Üstewüne, adilli toğatartıwğa yollar erkin bolajaq. Şo da dür ekonomikanı wa yaşawnu ösüwünü aslu şartı.
Hamit Buçayew: Dağıstan xalq xozäystwo paçalıq institutunu prezidenti, ekonomika ilmulanı doktoru, akademik.
– Ata-babalarıma yimik, topuraq mağa da yuwuq wa ayawlu. Aytmağa süyegenim, topuraqnı yesi de, qulluqçusu da bolup bajarma tarıq. Şolay yeslik etegenleni, ozoqda, men yaqlayman. Biz neçaqı ne zatlar aytsaq da, topuraq özünü gerti yesi bolğannı süye.Topuraq buzulmay asuwlu qollansın uçun şo tarıq. Nege tügül, zamanlıqğa ijarağa alağanlar onu zarallandıra, tüşümünden-qazançından ruhlana, qısmatına ayseni dep yanaşa. Tüzlük busa bola yarış wa yabuşuw maydanda. Takrarlayman, topuraqnı gerti yesileri bolma tarıq. Birinçiley, boş qalğan oñaysız yerleni işletmek uçun da şo tarıq. Camyatğa da şoğar çataq salma yaramay. İjarağa berilgen yurt xozäystwo ahamyatı bulanğı yerleni bar küyünde qoyma yaramay. Nege tügül, uzaq boljalğa ijarağa alğanlar subarendağa berip qazana wa topuraqlanı azdıra. Ozoqda, yurt xozäystwo, göçüwül otlawluqlağa berilgen topuraqlanı oñaça yeslikge berginçe, yüz keren ölçep, bir keren gesmege gerek ekenin birew de inkär etmey. Nege tügül, sawlay Rossiyada da topuraqlağa talawurçular yes bolmağa belsengeni görünüp tura. Tek bugün, şonu aldın alıp, topuraqlanı boş qoymaylı, xalqğa berip işletmege tüşe. Bazarğa salğınça, bugün, birinçi gezikde sıylı borçlarından mahrüm qalğan adamlanı, sabançılanı wa olanı ahlülerin topuraqğa baylama tarıq. Yurt xozäystwo ahamyatı bulanğı topuraqlanı wa özge yerleni inwestisya maydanlağa beriwde de xantawluq etmey saq aylanma tarıq. «Adam-interneşnl» degen zawodnu quruwğa dep şaylı topuraq pay berildi. Ne boldu? Tek 50 milliard manatğa yuwuq aqça mayalar qayırğa suw batğanday yoqlandı. Demek, proyekt yaşawğa çığarılmay qaldı. Bizde bazar ekonomikanı ösdürüwnü imkanlıqları osal qollana. Talawurnu aldına çataq salmasa bajarılmay.
Alqılıç Alqılıçew:DGU-nu professoru, ekonomika ilmulanı doktoru, DR-ni Prezidentini yanında qurulğan ekonomika sowetni çleni.
– Ozoqda, yesi yoqnu börü aşar degenley, topuraqlanı oñaça yeslikge beriw yaman murat tügül. Nege dese, şolaylıqda yurt xozäystwo produksiya boldurağanlanı arasında yürülegen yarış kamilleşe wa yoruqğa tüşe. Tek bugün şonu uçun şartlar boldurulmağan. Esigizde bar busa, 2005-nçi yılda da göterilgen edi topuraqlanı aldağı yesilerine qaytarma tarıq degen masʼalä. Bir zat da etilmedi desek de yaray. Ekonomikası ösgen yewropa paçalıqlanı köplerinde topuraqlardan yerli xalqlar, camyatlar, awullar, yurtlar, rayonlar, şaharlar paydalana. Bizde de ixtiyarlanı olanı qoluna berme gerek. Qoy, o zaman topuraqlarını qısmatın da özler oylaşıp-hallaşıp çeçsinler. Bizdegi bugüngü hal neçikdir? Misal uçun alğanda, Xumtorqali rayonda yerli munisipalitetleni gesek yeri de yoq. Haqıqatda busa 120 miñ gektardan da qolay yerler göçüwül haywançılıqnı topuraqları dep sanala wa şo özge boylarda yimik ,DR-ni Hukumatını ixtiyarında saqlana. Yerli hakimlik quruluwlarını 131 nomerli federal zakondan paydalanmağa imkanlıqlar az. Hali bussahat da añlama qıyın, bizin respublikabızda yerleni qaysı paçalıqnıki, qaysı hukumatnıki, qaysı predpriyatiyeleniki, camyatnıki yada busa adamlanıki. Men Umalat İlmutdinowiç bulan razimen, topuraq masʼalalanı aylanasında açıqlıq bolma tarıq. Göçüwül haywançılıqnı topuraqların busa barısın da yerli minalı xalqlanı munisipalitetlerine tapşurma tarıq, şo zaman camyatlar özler çeçsin qısmatın. Bizde bir-bir yurtlarda şolay işlep bolağan camyatlar qurulğan. Özgelerinde de bolma tarıq. Bugün bizin paçalıqdağı ekonomika toqtaşıp bitmegen, şo sayalı da topuraqlanı oñaça yeslikge bermege erte. Ukrainada yimik maratoriy bildirmekden qayrı bizge de dağı yol yoq.
Salaw Aliyew:camyat çalışıwçu wa alim.
– Gertiden de, artdağı waqtilerde «Yoldaşda» topuraq masʼalağa baylawlu bolup çaqda-çaqda har türlü maqalalar peçat etiline. Bugüngü yoluğuw da şonu uzata. Yurt xozäystwo topuraqlanı oñaça yeslikge bermege gerekmi, tügülmü? Tügül busa – nege, dür busa – kimge? Şoğar cawap tapmaq uçun, yoluğuwlanı, haqlaşıwlanı uzatıp turmaq parz. Şo masʼalanı kasbuçular xalqıbızğa da añlatma tarıq ekeni añlaşıla. Nege tügül, o – bek güçlü wa itti masʼalä. Ayaq tübüñdegi cabar getdimi – watansız qaldıñ. Watansız xalq busa xalqçılığın tas ete. Yaxşı, yurt xozäystwo ahamyatı bulanğı yerler ayrı-ayrı yeslikge berilme gerekmi? Onu yesi kim bolajaq, paçalıqmı? Biz görüp turabız paçalıqnı ixtiyarındağı topuraq masʼalä neçik çeçilegenni. Bu – tawlarda başğa, tüzde busa – bek qıyınlı masʼalä. Saq bolmasa, xalqnı xalqlığın tas etdiregen masʼalä. Bizden köp tügül iñuşlar, balqarlar wa özgeler. Nege dağı 500 miñ qumuq xalq topurağıbızğa ixtiyarlı tügülbüz? Nege tügül, şo masʼalanı munisipalitetler de çeçmey, camyatlar da, hukumatnı da güçü çatmay. Nege tügül, tüpden taba har türlü ölçewdegi çinownikler wa hakimpawlar yüz, miñ gektardağı awlaqlağa yes bolup tura. Muna şo sayalı da bizge, topuraq masʼalanı çeçmege süye busaq, ullu hakimyat qurumnu xalqçılıq qurumğa neçik aylandırayıq degen masʼalanı arağa salıp oylaşma tarıq.Ozoqda, saylawlar, referendumlar neçik ötgerilegenni de bilebiz. Bizge başğa yolnu tutma tarıq, aylanabızdağı qardaş xalqlanı sınawuna tayanıp. Tınçayıp tursaq, topurağıbız, xas milli merdeşleribiz, qılıq-xasyatıbız da tas bolur. Xalq özüne inanmayğanı da ekonomika wa topuraq masʼalalar bulan tığıs küyde baylawlu. Muna şo sayalı da bugün biz gazetden taba xalq bulan birçe oylaşma, haqlaşma wa hallaşma gerekbiz. Nege tügül, hakimyat qurumlanı çalışıwun xalqnı paydasına kamilleşdirmey turup, başğaları yimik topuraq masʼalä da adilli küyde çeçilmejek.
Rasul Qadiyew: DGU-nu professoru, ekonomika ilmulanı doktoru.
– Dağıstannı Prezidenti özü de esgere DR-ni Xalq Cıyınına Çaqırıw kağızında, gertiden de, topuraqnı oñaça yeslikge beriwnü masʼalasın alğasawluqğa yol bermeyli, yerli xalqlanı yaşaw-turuşun buzmaylı çeçmek uçun iş görmege tüşe dep. Munda esgerildi, eger de biz bazar aralıqlar ömür süregen waqtide yaşay busaq, topuraqğa oñaça yeslik tarıq dep. Men şo pikru bulan tübüqaradan razi tügülmen. Yer yüzünde özünde topuraqğa oñaça yeslik yoq güçlü ekonomikası, bay yaşawu bulanğı paçalıqlar az tügül. Nete, icara aralıqlanı paydalandırıw qıyışmaymı bazar ekonomikağa, bek qıyışa. Topuraqnı oñaça yeslikge beriwnü wa asuwlu paydalandırıwnu masʼalasın biz Rossiyanı zakonlarına kürçülenip çeçme gerekbiz. Nege çeçilmey? Bu masʼalä yañıdan nege göterildi? Hali-halilerde Dağıstannı Parlamenti RF-ni Paçalıq Dumasına göçüwül «otlawluqlar» degen terminni göçüwül «topuraqlar» dep alışdırma taklif etip kağız yibergen edi. Nege tügül, şo yerler otlawluqlar degen maʼnasından ayırılğan. Göçüwül topuraqlar degen termin rossiya zakonğa giyirilse, şo zaman göçüwül topuraqlağa yerli xalqlanı ixtiyarları da özgeleniki yimik teñ bolajaq. Bugün oñaça yeslikni masʼalasın alğasap şo yerlege yes bolma süyegenler götere. Tüz ayta, göçüwül topuraqlarda 100, 1000 gektarlanı biylep, zakonlaşdırma qarap turağanlar bar. Şo sayalı da bizge olay zakon payda bermejek wa şonu uçun pikru alışdırma da tarıq bugün xalq bulan. Proizwodstwo güçler wa proizwodstwo aralıqlar bir-birine qarşı bolğanda, hal qıstawullaşa. Umalat durus ayta, topuraq nalognu göterse, icara haq da beş keren artajaq. Bizge şonda utdurma çaqı zat yoq. Nege desegiz, Dağıstannı xalqını 14 prosenti bolağan qumuqlanı ixtiyarında topuraqlanı 4 prosenti tügül yoq. Şo masʼalanı kim çeçejek? Parlamentmi, deputatlarmı? Qaramandağı qıstawullu halğa baylawlu bolup qurulğan komissiya ne bulan maşğul bolup tura, aradan 5 ay zaman getgen? Dağı başğa yol yoq busa, öz topuraqlarını qısmatın özü xalq çeçsin uçun bizge de birleşip iş görme gerek.
Wahap Wahabow:Dağıstannı dalapçılarını birleşiwünü başçısı.
– Bugün arağa salınğan masʼalağa baylawlu «dögerek stolda» ortaqçılıq etegenleni aslu pikrusu bir. Gertiden de, bizin respublikabızdağı bussahatğı camyat politika wa ekonomika halnı hisapğa alıp aytğanda, yurt xozäystwo ahamyatı bulanğı topuraqlanı oñaça yeslikge bermege, bazarğa salmağa hali de erte. Geçge taba şo masʼalağa qarama yaray. Ozoqda, eger de hal alışınsa. Aytmağa süyegenim, bizin respublikabızda orta madarı bulanğı klasnı amalğa geliwü qolaylaşsa. Yoğese, bugün barı da topuraqlağa talawurğa belsenip xarj cıyğanlar yes bolup, işletilinegen maydanlar dağı da kemijek. Nege tügül, olanı muradı özler cıyğan xarjın topuraqnı satıp alıwğa salıp bayınmaqdır. Añlaşıla, biz getebiz, topuraq bir yerge de getmey. Beterinden Allah saqlasın, yer terbenip getse, quruluş imaratlar buzulma imkanlı, ot tüşse, mal-matah wa özge türlü baylıqlar dağılıwğa tarıy. Bahalı altınnı da urlama bola. Hali topuraqnı oñaça yeslikge alma süyegenler de şonu yaxşı añlay wa tezlikde zakonnu qabul etmege alğasay. Meni pikrum haligi şartlarda yurt xozäystwo topuraqlanı oñaça yeslikge beriwge baylawlu zakonnu alğasawluqda çığarma tarıq tügül. İjarağa zalim-zalim topuraq paylar alğan taypalar şo yerlege «zelönkalar» etmege alğasay. Umalat İlmutdinowiçni pikrusu bulan tolu küyde razimen. Camyatnı arasına salınağan xalq işlemege süymey degen yoruqdağı aytdı-quytdulanı qarmağına tüşmege yaramay. Yalğan, talawur bulan üst bolma, bayınma süyegenleni aldına toğas salma zaman bolğan. Men bilemen, bizin respublikabızda özbaşına öz işin qurup oñaça işlemege süyegen pahmulu, bajarıwlu wa harakatçı ulanlar az tügül. Bizin qumuq yurtlarda da şo taypalanı talapların hisapğa alıp, topuraqlanı qollawğa wa yeslikge bermege gerek. Aytmağa süyegenim, şo taypalar uçun har türlü imkanlıqlanı bolduruw – bu başğa wa lap da ahamyatlı masʼalä. Birdağı da aytaman, haligi zamanda baylar da bar, köp yarlı xalq da. Muna şonu hisapğa alıp, yarlılanı-xarlılanı topuraqğa baqğan yaqdağı talaplarına namuslu küyde yanaşmağa tarıq bola. Şonu uçun özüm de qast etemen. Yurt xozäystwo topuraqlanı yarajaq bazarğa salıp paylama wa paydalanma imkanlıqlar barı da milletler, watandaşlar uçun bir yimik teñ bolğanda. Bugün busa men şoğar qarşıman.
Bahawutdin İbaşew:zahmatnı weteranı. 50 yıldan da köp zaman Qarabudağgent rayonda cawaplı yolbaşçı qulluqlarda çalışğan sınawlu kasbuçu.
– Gertiden de, men 50 yıldan da qolay waqtini içinde har türlü qulluqlarda yurt xozäystwoda, topuraqda işlep gelgenmen. Cıyınıbız da ögüzge güçü yetişmeygende arışnı toqalayğanda yimik bolmağannı süyemen. Haligi zamanda paçalıq, özünü borçların başından taydırıp, barı da yüknü zahmatçı xalqnı yelkesine qaplağan. Qıyınlı zamanlar, geligiz, haqlaşıp-hallaşıp, şolay qıyınlı haldan çıqma kömek etegen yollanı axtarayıq wa tañlayıq. O haqda «Yoldaşda» meni maqalam da peçat etilindi. Şonu men bugün tügül, haliden 10 yıllar alda oñarğan edim, çıdap bolmay axırda da redaksiyağa yiberdim. Barakalla gazetden taba pikrumnu ayan etgenlege. Ozoqda, men de qarşıman bugün topuraqnı oñaça yeslikge berme. Onu sebeplerin esgere turmayım, nege tügül, aldımda söylegen yoldaşlanı barısı da degenley, şo haqda aytıp berdi. Gertiden de, zahmatçı xalqnı xarjı, imkanlığı yoq topuraqlanı satıp alıp işletmege. Muna şo sayalı da, camyatlanı talapların hisapğa alıp, yurt xozäystwo ahamyatı bulanğı topuraq paylanı yerli adamlağa tegin bermege gerek. Özüm Ullubiyawulda yurt xozäystwo predpriyatiyege başçılıq etegende, 650 gektarnı paylap da berdik. Hali kolxoz-sowxozlanı buzulğanı buzulğan, qalğanı qalğan. Şolanı sama tozulma qoymay saqlamaq uçun çaralar görmege tüşe. Umalat tüz ayta, bir gesek yerni işletmek uçun ullu traktor, kombayn satıp almajaqsan çı. Yurtlarda bazowıy – kürçü xozäystwolar qurma tüşe, şolar yerli xozäystwolanı wa ayrı sabançılanı, topuraq yesileni qulluqların kütegen küyde. Yurt xozäystwodağı bugüngü qıyınlı haldan çıqmaq uçun, topuraqlanı tolu küyde qollamaq murat bulan, gertiden de, kollektiwlege birleşmege gerekbiz. Alda Qarabudağgentdegi «Tañ» degen bir sowxozda ösdürüle edi 15 miñ tondan da köp yüzüm. Hali? Hali adamlanı arasında günçülük de bar, tatıwsuzluq da. Şolay qoyma yaramay, olanı birleşdirip, topuraqğa baylama, sıylı borçun yüreklerine siñdirme gerek. Amma şo zakonnu qabul etmege süyegenler muradına yetişse, topuraqlardan sabançılanı awadan payı mahrüm qalajaq. Men bugün şolay yerli xalqlanı, yurtlu zahmatçılanı talaplarına qulaqasmay, göz qaratmay, yurt xozäystwo topuraqlanı oñaça yeslikge beregen zakonğa tübüqaradan qarşıman. Xalqnı paydaların yaqlayğan zakonlanı çığarma wa şolar işleygen küynü etmege gerek.
Yazıp oñarğan Q. Qarayew.
Opublikowano: «Yoldaş»/«Wremena», 07-09-2012