Bu yıl aprel aynı 26-sında ötgerilgen Dağıstannı Xalq Cıyınını sessiyasında ortaqçılıq etgen deputatlar «Göçüwül haywançılıqnı topuraqları» degen añlawnu Federal zakonğa qoşup, RF-ni «Yurt xozäystwo ahamyatı bulanğı topuraqlanı qollawnu haqında» degen zakonuna almaşınıw etmege gerek dep RF-ni Federal Cıyınına taklif hisapda yibergen.
Şoğar bayanlıq hisapda yazılğan añlatıw kağızda göçüwül haywançılıqnı topuraqları qollawçulağa milli masʼalalanı ittileşdirmeyli konkurslar ötgeriwnü natijasında berilip, şolanı paydalandırıwnu qaydaların region zakonlar toqtaşdırma gerek degen yeri ayrıça xat bulan esgerilgen.
Topuraq masʼalalağa baylawlu bolup bizin muxbiribiz bugünlerde Dağıstan paçalıq uniwersitetni professoru, ekonomika ilmulanı doktoru, kafedranı zaweduüşiyi Rasul Qoytemirowiç Qadiyewden alğan bayanlıq «Yoldaşnı» oxuwçularını tergewüne berile.
– Rasul Qoytemirowiç, tawu-taşı köp Dağıstanda topuraqnı asuwlu küyde qollawnu masʼalası oylaşdırmay bolmay. Bar imkanlıqlanı qollawda ayroqda tüzlük boyda qıyınlı hal tuwulunğan. Şonu hisapğa alıp, dağıstanlılanı arasında tatıwsuzluq, pitne bolmasın uçun ne etmege gerek? Hali-halilerde Dağıstannı Parlamenti şo masʼalağa baylawlu bolup RF-ni Paçalıq Dumasına yibergen taklifge sizin yanaşıwuğuz neçikdir? Esgerilgen sipte kimleni paydasın yaqlay?
– Şo haqda mağa köp yıllar oylaşmağa tüşgen. Sizin sorawuğuzğa asaslanıp aytsam, şo sipte yaqlanıp, «göçüwül haywançılıqnı topuraqları» degen termin Federal zakonğa giyirilse, şo bizin qumuqlağa zarallı bolmas wa yaqlawğa layıqlı sipte dep hisap etemen.
– Şonu oxuwçularıbızğa neçik añlatma gerek?
– Munda añlaşılmayğan çetim zat yoq. Eger de şo termin Federal zakonğa giyirilse, Dağıstandağı barı da xalqlar topuraqlardan bir yimik teñ ixtiyarlı paydalanmağa bola. Rossiyanı barı da zakonları barı da watandaşlarına ortaq bolma gerek tügülmü? Dür.
– Añlaşıldı. Soñ?
– Göremisen, şu meni stolumdağı kağız töbeni? Şolar da Rossiyanı wa Dağıstannı topuraqğa baylawlu çığarılğan zakonlar yazılğan. Tek şolanı köbüsü añlawsuzluqğa yol berilip etilingeni talçıqdıra. Durus, almaşınıwlar etmese yaramay. Minalı topuraqlarında yaşayğan yerli xalqlanı ixtiyarları qıyıqsıtılmağa yaramay. Nege tügül, şolay zakonlar Dağıstannı xalqlarını arasındağı tatıwluqnu buza wa pitneçilikge yol aça. Dağıstanda, gertiden de, türlü-türlü darajalı topuraqlar köp. Yaşırmağa tarıq bolmay, Dağıstannı «O statuse zemel otgonnogo ciwotnowodstwa» degen Zakonun yerge urup, üstünden taptap turağanlar az tügül. Şolanı aldına yañız umumi paçalıq zakon bulan çataq salma tarıq. Şo haqda men Dağıstannı Xalq Cıyınına bir neçe gezik özümnü maslahatlarım bulan yazğanman. Bizge cawap bu yıl mart ayda gelmege gerek edi. Heçden geç de qolay degenley, bizin arzabızğa Xalq Cıyınnı aprel aynı 26-nda ötgerilgen sessiyasında qaralğan wa tiyişli qarar qabul etilinip, RF-ni Federalnıy Cıyınına yiberilgen. Muna, şonu kopyasın sağa da bermen. Bizin tüzlük boydağı minalı topuraqları bulanğı milletleni ixtiyarların yaqlamasaq bajarılmay. Sen bilemisen, Babayurt, Xumtorqali rayonlardağı topuraqlanı 14 prosenti tügül yerli xalqlanı ixtiyarında saqlanmağan. Göçüwül otlawluqlanı, qotan xozäystwolanı topuraqları degen añlawlardan arçılma zaman bolğan. Gertiden de, göçüwül haywançılıqnı topuraqları degen sözleni maʼnası geng wa şonu natijasında 20 adamdan gözemelikge, talawur uçun qurulğan taw rayonlanı SPK-ların tozma yol açıla.
– Rasul Qoytemirowiç, o çu añlaşıla. Tek munda bir zat bar añlaşılmayğan. Bizin «Öz işin özü yürütüwnü haqında» degen 131 nomerli «Topuraq reformanı ötgeriwnü haqında» degen federal zakonlanı talapları nege işlemey, şolar asuwlu paydalandırılmay?
– Zakonlardan asuwlu küyde paydalanmaq uçun bir başlap şonda barı da regionlağa, xalqlağa bir yimik imkanlıqlar bolma tarıq. Tüz aytasan, şo haqda men özüm de esgerdim. Bizdegi köp zakonlar alğasawluqda qabul etilingen wa şolanı adilli talaplanı hisapğa alıp yañırtma tarıq. Muna şo zaman bolajaq bizin ekonomikada wa yaşawubuzda özübüz umut etegen türleniwler. Esgerilgen sipte yaqlansa, birdağı da takrarlayman, bizin halıbız aldağı darajadan xıylı da qolay bolajağı şeklik tuwdurmay.
– Yañırtıwlanı başlapğı dewüründe, aytağanım, qumuqlanı milli ruhunu uyanıwunu yıllarında «Teñlik» degen harakat da nehaq arağa çıqmadı. Şo harakatnı baş talabı, gertiden de, Dağıstanda barı da xalqlar bir yimik ixtiyarlardan wa oñaylıqlardan teñ paydalanma gerek degen masʼalä edi. Alışınıwlar boldumu?
– Yatğan taşnı tübünden suw aqmas. Şo yıllarda biz ne yimik natijağa yetişgenibizni haqında «Yoldaşda» köp kerenler yazılğan. Ozoqda, yañılışlar da bolğandır. Bir zatnı añlama tarıq, Rossiyada yaşayğan watandaşlar barısı da bir yimik teñ ixtiyarlardan paydalanajağına inanma wa şonu uçun iş görme tüşe. Ozoqda, bizin respublikabızda merdeşli göçüwül haywançılıqnı yürütüwge de art bermege tüşmey. Tek haligi pasatlıq darajasında tügül, yerli xalqlanı ixtiyarların qıyıqsıtmayğan küyünde, ayroqda topuraqğa baqğan yaqda.
– Rasul Qoytemirowiç, ötgen yıl Dağıstannı xalqlarını III syezdinde de şo haqda ayrıça söz boldu. Dağıstannı Prezidenti M.Mahammatow ayrı-ayrı ministerliklege, paçalıq qurumlağa tapşuruwlar berdi. Şolar neqadar yaşawğa çığarıla?
– Munda türleniwleni, axır natijalanı haqında aytmağa çaqı etilingen iş yoq. Prezidentni topuraqlanı inwentarizasya etmege, dazuların toqtaşdırıp belgileme gerek degen yoruqdağı tapşuruwları yaşawğa osal çığarıla. Natijada, bayağı, talawur, sawdüger uzatıla. Ayroqda tüzlük boydağı topuraqlarıbızda, deñizni yağalarında wa qoruqlarda.
– Alğa salınağan ahamyatlı çaralanı üstünlü küyde yaşawğa çığarma kim wa ne zat çetim ete?
– Birinçiley, qabul etilingen respublika zakonlanı buzuqluğu wa şolay da Rossiyanı zakonlarında yiberilgen yañılışlar. Yañılışlanı taydırmaq uçun yañırtıwlar talap etiline. Şo zamanda bolmajaq haligi zamanda yimik topuraqlanı zakonsuz qollayğanlar, satağanlar. Şoğar şeklik yoq.
– Örde esgerilgen sipte yaqlansa wa zakonğa giyirilse, Dağıstandağı topuraq masʼalalanı yoruqlaşdırmaq uçun dağı da neçaqı zaman tarıq bolajaq? Biz üstde esgerip getgen zakonlar qabul etilingenli de aradan 10 yıllar getip turmaymı?
– Tura, şo zakonlar 2001 wa 2002-nçi yıllarda qabul etilingen edi. Hali de talaplar qaçan, ne zaman yaşawğa çığarılajağı haqda aytma tınç tügül. Bir başlap şolağa Paçalıq Dumağa salınıp qaralma tarıq. Ozoqda, şonu çaltlaşıwu Paçalıq Dumadağı bizin deputatlarıbıznı harakatından da hasil bola. Şo da – olar uçun özleni saylawçuları bergen haligi zamannı lap da ahamyatlı tapşuruwu. Topuraqlar Dağıstanda dawğa sebep bolma yaramay! Aytmağa süyegenim, gertiden de, bizin respublikabızdağı qıstawullu halnı topuraqlanı asuwlu, zakon yolunda paydalandırıw bulan yoruqlaşdırmağa bajarıla. Şo da bizin üstdegi hakimleribizden hasil bola.
– Mekenleşdirip, tutdurup aytma bajarılamı, qaysı hakimlerden?
– Federal zakonğa şo sipteni giyirme imkanlıq bolsa, ozoqda, qalğan masʼalä Dağıstannı Prezidentin wa Hukumatnı başçısın, ekisin de oylaşdırma tarıq. Göçüwül topuraqlanı masʼalasına baylawlu bolup alda da «Yoldaşdan» taba men öz pikrularımnı ayanlaşdırdım. Yerli xalqlanı talapları ne sayalı yaşawğa çığarılmay, ixtiyarları nege qıyıqsıtıla? Nege tügül, har türlü ölçewdegi, yalğan qalipdegi hakimpawlarıbız xalqlanı talaplarını aldına toğas sala. Muna şo sayalı da, bu işde bizge de, yerli xalqlağa da bir bolup, pısıp, göñülsüz bolup turmaylı, öz paydalarıbıznı, ixtiyarlarıbıznı yaqlamaq uçun qayratlı küyde çalışmağa, harakat etmege tiyişli.
– Siz de şu masʼalalağa yüregigiz açıtıp yanaşağannı men bilemen. Gelejek naslulanı qısmatın oylaşağanığız his etile.
– Şoğar şeklik etmege tüşmey. Men öz milletimni, gelejek naslularımnı qısmatını haqında oylaşaman. Gelejekde olanı aldında meni yüzüm yarıq wa açıq bolğannı süyemen. Şonu uçun zamanımnı da, özümnü de ayamay öz xalqıma qulluq etme hazirmen. Nege tügül, Tengirini mizanında teñlik bolma tüşedir. Tengir birew-birewden ozğannı da, azğannı da süymey. Şo da meni sıylı milli wa watandaş borçum.
– Bergen bayanlığığız uçun sizge barakalla. Sıylı wa cawaplı borçlanı yaşawğa çığarıwda sizge sawluq wa amanlıq yorayman.
– Sen de sawbol.
Laqırlaşıwnu yürütgen wa yazğan Q.Qarayew.
"Yoldaş", 11.05.2012