Belgili bolğanı yimik, gertiden de, topuraqnı oñaça yeslikge beriw wa şonu natijasında erkin küyde satıwğa çığarıw aslu masʼalalanı birisi hisapda özüne ayrıça ahamyat berip yanaşmaqnı talap ete. Esgerilgen masʼalä Dağıstan uçun haligi zamanda itti küyde toqtağanı añlaşıla. Nege tügül, yañırtıwlanı barışında şonu qısmatı adilli küyde çeçilmey, daim artğa salınıp turdu. Şo busa, ozoqda, bizin respublikabızdağı çetim politika-ekonomika hallanı dağıdan-dağı qıyınlaşdırdı. Tek, Prezident de esgergen küyünde, bulay ittileşgen qıyınlı masʼalalanı çeçiwde hali de alğasawluqğa yol bermege tüşmey.
Demek, erişiwlüklege, milletleni arasında qarşı turuwlağa yol berilmesin uçun, şu işde gelejekde yañılışlardan saqlanma tarıq bolajaq. Dağıstanda yaşayğan xalqlanı barısını wa şolay da harisini talapların hisapğa alıp, şo masʼalanı haqlaşıp-hallaşıp degenley, adilli wa zakon yolunda çeçmege tüşe.
Biz qayda yaşaybız? Ozoqda, barıbız da Tengirini güçü-qudratı bulan sıylı topuraqdan yaralğanbız wa şonda ömür sürebiz. Demek, topuraq bizin lap da sıylı wa baş baylığıbız. Ondan mahrüm qalsaq, milletibizni, xalqıbıznı yaşawu oñmajağı haq zat.
Muna şo sayalı da, halige yerli çıdağan busaq, bugün de alğasawluqğa yol bermey, yañılış bolmay, xatalardan saqlanmaq parz. Nege? Nege tügül, topuraq qoldan çıqdımı, topuraqsız qaldıqmı — muna şo zaman biz bolajaqbız yigirma birinçi asrunu qara qulları!
Yaxşı, topuraqlanı satıwğa salayıq. Olanı minalıq wa haligi yesileri kimlerdir? Aytağanıq, aslu masʼalağa boysınıp satıwğa salsaq, haligi zamanda şolanı — topuraq paylanı satıp almağa kimleni imkanlığı bolajaq degen soraw tuwuluna. Bu gezik de tülkü paylawlağa yol qoymaylı, teñlik uçun yabuşma wa quwun göterme de gerekbiz.
Bugünlerde Mahaçqalada qumuqlanı tamazalarını sowetini çlenleri, belgili alimleribizni, camyat çalışıwçularıbıznı cıyıp ötgergen pikru alışdırıw da üstde esgerilgen ahamyatlı masʼalağa bağışlanğan edi.
- Haligi qıyın dewürde, ozoqda, daw bulan pitne göterip yol almağa çetim, — dep başladı özünü sözün «Dagagroekoproyekt» degen ilmu-axtarıw institutunu prezidenti, yurt xozäystwo ilmulanı doktoru Alibek Hajiyew. — Şonu bizin Endirey, Lwowskoye-1 yurtlanı, Xumtorqali rayonnu aylanasında wa özge rayonlarıbızda, yurtlarıbızda bolup turağan ahwalatlar açıqdan taşdıra.
Topuraqnı ayrıça yeslikge beriwge, bazarğa salıwğa baylawlu bolup men öz pikrularımnı «Dagestanskaya prawda» gazetde bu yılnı iün ayını 15-nde peçat etilgen maqalamda tolu küyde ayanlaşdırdım. Topuraq wa munisipal reformalar sawlay Rossiyada yimik bizin respublikabızda da zakonlağa kürçülenmey, nizam saqlanmaylı yürüle. Aytağanıq, talawur, tonaw, uruçuluq bulan kapital toplağan «xortmalar» barı da umumi mal-matağıbızğa yes bolup, hali topuraqnı yesileri de bolma umut ete. Dağıstanda, bir başlap topuraqlanı barı da maydanları, dazuları, minalıq yesileri hisapğa alınmay turup onu bazarğa salmaq xalqıbızğa xıyanatlıq bolur. Referendumnu da ötgerip, xalq bulan haqlaşıp-hallaşıp degenley, birigip çeçmege tüşegen masʼalä.
Gertiden de, topuraqlarıbıznı qoldan çığarıp alma harakat etegen taypalar hali de özleni namart xıyallarına yetişmege umut etejek. Nege tügül, haligi zamanda lomay mal-matah, xarj toplağan taypalar özleni şo muratların uzatıp turajağı haq zat.
Kaxulay yurtnu camyat sowetini predsedateli Zalimxan Waliyewni söylewünde de şo pikrular arağa çığarıldı.
- Töben Qazanışnı, Ör Qazanışnı, Qayagentni, Babayurtnu, Qarabudahgentni topuraqlarını qısmatı ne halda ekeni añlaşıla, — dep uzatdı ol özünü sözün. — Muna artdağı yıllarda Mahaçqalanı aylanasındağı deñizboy yağa topuraqlarıbıznı da qoşup, güçü ozağanlar, hakimpawlar talap, yeslik etmege belsengen. Kaxulay, Tarğu, Albörügent yurtlanı xalqları — biz deñizge batıp getmege gerekbizmi? Haligi zamanda üç de yurtnu yaşörümlerini 70 prosentini ne işi yoq, ne topurağı-ornu yaşawluq etmek uçun.
Bizin talap añlaşıla. Dağıstannı Prezidenta bulan şo masʼalağa baylawlu bolup ötgerilgen yoluğuwnu waqtisinde de açıqdan esgerdik. Nege? Nege tügül, Kaspiyni yağalarındağı topuraqlarıbıznı federal yeslikdegi yerler degen sebepler bulan dağıstanlı çinownikler, özler talap, yes bolup tura. Biz talap etebiz şolanı respublika yesligine aylandırıp, öz yesilerine qaytarıp bergenni. Uzun söznü qısğası, bir başlap topuraqnı satıwğa, paylawğa salğınça, öz yesilerin belgilemege, toqtaşdırmağa tarıq. Bizin minalı topuraqlarıbız zamanlıqğa ijarağa berilip qollansa da, bizge paçalıq akt bulan begetilingen. Şo topuraqlarıbıznı biz birewge de satmağanbız wa sawğat etmegenbiz. Topuraq bizinki, şonu qısmatın da özübüz çeçmege gerekbiz. Bizge soramay çeçip turğanı taman. Bizge dağı yol, yer qalmağan.
Gertiden de, 131 nomerli federalnıy zakonğa da qaramaylı, bizin respublikabızda ayroqda tüzlükdegi topuraqlanı qollawda xıylı kemçilikler yolğa yiberilgen. Tilim-tilim etilip paylanğan, paylanmay qalğan yerler qarawsuzdan taşlanıp, dañıllağa, tuzluqlağa, qayırçaqlağa döngen. Qızlar otlawluqlardağı wa Noğay çöllerde tuwulunğan hal şonu açıqdan taşdıra.
-131 nomerli munisipal quruluwlarını çalışıwuna baylawlu zakon bulan birçe topuraq reformalanı barışı da talawurğa belsengen taypalağa bağıp tartılıp bara, — dep başladı özünü sözün Dağıstan paçalıq uniwersitetni kafedrasını zaweduüşiyi, ekonomika ilmulanı doktoruRasul Qadiyew. — Belgili bolğanı yimik, göçüwül haywançılıqnı barı da çuburuw boyları (skotoprogonı) Qumuqtüzden taba öte, şolay yerler paçalıq yesligi dep hisapğa alınğan. Tek ne etersen, ayroqda Xasawürt rayonda, Endireyni yağalarında yollanı ornun biylep, göçüp gelgenler har türlü imaratlar qurup, xalqğa, paçalıqğa asuw etmey, öz paydasına qollap tura. Tüzün aytğanda, topuraq paylanı, tiyişsiz yerleni tüpden taba satıwda yerli yurt administrasyalanı peşemeyli, rayon administrasyalanı başçıları da yerli xalqğa qarşı iş görmey tügül. Misal uçun aytğanda, özler endireyliler göterilip, masʼalanı axırına yerli çıqmasa, ördegilege yada busa tışdağılağa inanma tüşmey. Botayurtda yimik, öz topurağı uçun yabuşup, yesligin yaqlama tarıq bola. Tarğutawnu qanatını tübündegi üç de yurtnu xalqına da xantawluqğa yol bermege tüşmey.
Yaxşı, olanı wakillerin Dağıstannı Prezidenti qabul etgen. Masʼalä çeçilmege gerek degen. Neçik wa qaçan? Muna şo haqda oylaşma tarıq. Şo masʼalanı üstünde işleygen komissiya qurulğan. Xalq da şoğar arqayın bolmaylı, komissiyanı çlenlerine inanıp turmay, özler de işleni barışın tergewnü tübüne alıp, hayında qalmasa bajarılmay. Nete, xalq ne zaman bolğunça Qaramanda cabarda, awlaqda yatıp, ahlüsünden, dünyadan, yaşawnu oñaylıqlarından ayrılıp turma tarıq? Adilli zakonlar işleygen yerde, olağa hürmet etiline edi busa, şolay bolmajaq edi.
Aldağı cumagün Tarğuda ötgerilgen cıyında da xalq durus qarar çığarğan. Xalq özünü, topurağını qısmatın özü çeçmege gerek. Men haligi zamanda topuraqnı paylawğa, bazarğa salıwğa qarşıman. Bizin arabızda bussahat 10 gektar yerni satıp alma kimni güçü çata? Birewnü de! Xalqıbızğa da şonu siñdirmege tüşe. Neçik? Geligiz, muna şo haqda oylaşayıqlar.
Dağıstannı Prezidenta M. Mahammatow özünü DR-ni Xalq Cıyınğa yibergen Çaqırıw kağızında gelejekde sosial-ekonomika tarmaqnı ösüwü barı da adamlanı ixtayarları bir yimik yaqlanağan watandaş camyatnı quruwdan köp zat hasil bolajağı haqda ayrıça xat bulan esgeregeni añlaşıla.
Cıyında günlük nizamğa salınğan aslu masʼalağa baylawlu yürülgen laqırlaşıwda, haqlaşıwda ortaqçılığın boldurğan qumuqlanı tamazalarını sowetini başçısıWahit Wahitow, tarğulu alim, professor Abdulqadir Abdullatipow, Tarğu yurtnu camyat sowetini predsedateli Mahammatamin Mahammatow, tamazalanı sowetini ortaqçısıTaymır Ağayew, camyat çalışıwçu Hüseyn Adilow wa özgeleri ortağa çığarılğan ahamyatlı masʼalağa baylawlu bolup özleni pikruların ayanlaşdırdı wa topuraqlanı paylawdan wa bazarğa salıwdan saqlanma tüşegeni haqda esgermey bolmadı. Kolxozlar wa sowxozlar haligi zamanda tozulup, şolanı ixtiyarlarından paydalanğan eki-üç adamlardan gözemelikge, talawurğa dep göçüwül otlawluqlarda qurulğan SPK-lardan saq bolma tarıq. Nege? Nege tügül, topuraqlar paylanma başlansa, şo yerlege yes bolma olar birinçi ixtärlılar bolajağı şeklik tuwdurmay.
Ne etmege gerek? Hüseyn Adilow wa Haybulla Alxanhajiyew yoldaşlar tüz esgergen küyünde, xalqnı syezdlege wa özge yerlege cıyıp injitip turmaylı, özünü milletini içinde yerlerde añlatıp işleni yürütme wa birikgen qurumun boldurma tüşe. Şolay qurumğa da öz işin özü yürütegen birleşgen milli sentrı dep aytayıq.
Cıyında yürülgen haqlaşıw-hallaşıwdan soñ onu ortaqçıları xas qarar qabul etdi. Qumuq milletibizni tamazalarını soweti, topuraqlanı yesilerin toqtaşdırmay wa olağa soramay turup, paylawğa wa bazarğa salıwğa qarşı. Şonu bulan yanaşa uzaq qoymay üstde esgerilgen milli qurumnu amalğa geliwüne boluşluq etegen proyektni de hazirleme tüşejek.
Bizin hürmetli wa añlawlu tamazalarıbıznı, harakatçı ulanlarıbıznı pikrularına baylawlu bolup arağa salınğan ahamyatlı masʼalağa göre uzaq qalmay «Yoldaşda» sesleniwler de bolur dep umut etebiz.
«Yoldaşda», 29-06-2012