Qumuqlanı tarixni orta asrularında har qaysı yağından alğanda da yaxşı göterilip gete. Beştawundan, Malğabekden Derbentge yerli tüzlüknü biylep, Qumuqstan paçalığın qura. Aylana yaqdağı Gruzya, Rossiya, Türkiya, İran, Qırım xanlıq wa başğaları bulan aralıq yürütüp, Temir-qazıq Kawkazda lap güçlü paçalıqğa aylana. Qumuq xalqnı şo darajağa aslu halda şawxallar getere.
Kämil Aliyewni 2004-nçü yıl çıqğan "Asrular boylu yol bulan" degen kitabında da, 25-nçi noyabrden başlap, "Yeldaşda" çığıp turğan "Çopan-Şauxal Muxteşem" degen maqalasında da şo haqda tolu wa isbatlawlu küyde yazılğan. Soñ da, Abas Dasiyewni "Qızlar-name" degen kitabında da Qumuqstannı haqında muqayatlı, şolay paçalıq bolğanğa şeklik tuwulunmayğan darajada inamlı yazılğan.
Tek yalqıwlu umumi sözlerden, ozoqda, mekenli maʼlumatlar qolaydır.
Eki yıl aldın Xoşgeldi degen qumuq atlı mıçığış yurtdan Borağanğa yüzüm alma eki cahil gelgen edi. Yüzüm de alıp, gete turağanda, birisi yoldaşına:
- Bu qumuqlar munda qaydan gelgen? — dep soradı.
- Bilmeymen, — dedi yoldaşı.
Qumuqlar munda bir yerden de gelmegen. Bu bizin minalı yeribiz. Bu yurt Mıçığışdağı barı da yurtlardan ullu, buğar 1500 yıllar bola, — dep cawaplandım.
- Mıçığış til bile bolğansan, men çi bu Mıçığış da birgine-bir qumuq yurt qaydan gelgen eken dep sorağan edim, — dedi ol.
- Soramaq ayıp tügül, bilmegen ayıp. Mıçığışda dağı da Darbanxi, Winogradnoye dep eki qumuq yurt, Osetyada da üç qumuq yurt bar. Sen uçitelmen dey ediñ. Şkolalarığızda krayewedeniye yürülmeymi?
Malğabekden Derbentge yerli bu tüzlük bırınğı Qumuqstannı yerleri, — dedim.
- Soñ, mıçığışlanı topuraqları qayda? — dedi ol.
- Mıçığışlanı yerleri hona, aldıbızdağı Güntiymes tawnu qıbla aldında yerleşgen tawlarda. Şo yerlege qumuqlar "Mıçığış İç" dey, mıçığışlar "Noxçiy Çö" dey, oruslar "İçkerya" dey, añladıñmı? — dedim.
- Añladım, — dedi cahil, süysünmeyli.
Birdağı gezik "Güydürmes — Xasawürt" elektrik poyezdde barabız. Meni bulan eki qumuqlu da bar. Biz qumuqça söyleygenni añlap, qarşı aldımda olturğan, yaxşı çağına gelgen adam:
- Siz qumuqlarmısız? — dedi orusça.
- Dürbüz, — dep cawaplandım.
Qumuqlanı tuwma yerleri bar da barmı? — dedi bu, türtme süyüp.
"Bar edi artı üzülmey har-bir yaqdan gelegen xalq qoya busa çı", dep esime gelse de, tek boş çu qoymasman dep:
- Qumuqlar Allah köp süygen qawum, şo sayalı da kökde yaratıp, tüpdegi milletleni sınap qarağız dep. yerge yibergen, sınap bitgende, yañıdan tuwma yeribizge, kökge eltejek, — dedim, qırıyındağılar külediler.
- Men masxarasız aytaman, — dedi bu, razisiz küyde.
- Qumuqlanı topuraqları Malğabekden Derbentge yerli uzatıla, siz de onu eşitmey tügülsüz, — dedim, oğar tirewlü qarap.
- Mıçığışlanı yerleri qayda olay busa? — dedi ol, talaplı küyde.
- "Mıçığış İç", "Noxçiy Çö", "İçkerya". Özügüznü yerlerigizni de tanımaymısan? Sen mıçığışlı tügülge oşaysan, — dedim. Yanındağı mıçığışlar dağı da külediler.
- Bu biz göregen tüzlük boy — bizin yerler, — dep ol, qızıp getip, göterinki söylep başladı. Aylanadağılar laqırğa qoşulup, söz alaşa boldu.
Bulay gezikler köp bola, erişiwlüklege de aylana. Lap alaşa bolğanı, söznü topuraq erkin, barıbızğa da yetejek, eki süyem bolsa bola dep bildire.
Bu maqalanı muradı — aldın ata-babalarıbız yaşağan topuraqlarıbıznı hali, Mıçığış Respublikağa tiygen payındağı yerleni atlarına (toponimika) oxuwçunu tergewün tartıp, ondan taba Qumuq elibizni tarixin xotğap, oğar tiyişli qıymat bermek. Mıçığış şair wa alim Ahmat Suleymanow 1985-nçi yıl "Mıçığış wa iñuş toponimyası degen 4 tomluq sözlügünü hali 4-nçü tomun peçatdan çığarğan. Şo tom tüzlük rayonlardağı toponimlege bayanlıq bere. Mundağı qumuq toponimlenn wa letendalanı köplügü de, gözelligi de, kelpetlep aytsaq, yulduzlu ay yarıq geçeni göz alğa geltire, esiñe ayıqlıq qoşa, yüregiñe isiw bere, göñüñnü yarıq ete.
Sözlükdegi toponimlege bayanlıqlanı awtor öz qarawundan taba bere busa da, şolanı yartısından da qolayı qumuq toponimler, qalğanları da qumuqça dan göçürülgen yada art waqtide tuwulğan. Olanı başlapğısı — Malğabek. "Malğabek — iñuşça mağal (ör, üst), bek — türk söz, asgerbaşı", — dep yaza awtor. Toponim busa — eki qumuq söz: mal wa beklik. "Taşgeçiw — taş wa geçiw degen eki mıçığış sözden qurulğan", — dey dağı da awtor. Taş da, geçiw de qumuq sözler ekenni alim bilmey qalmaq bar, tek o sözler mıçığış tilde yoqnu çu bilme borçlu. Busa da awtor, köp oylap da turmay: "Taş — kamen, geçiw — brod", — dep, orusça bayanlıq bere.
"Bas-ğala — bosoy degen mıçığış qawumnu wakili qurğan qala", — dep yaza awtor. Tek "Basqala" tügül, baş qala degen qumuq sözler. Başqala qurulağanda (VI-VII asru) mıçığışlar tawlarda yaşağan.
Aqsaq Temirni geçiwün, awtor "Astağ Temirni geçiwü, — dep yaza wa bulay añlatıw bere, — Astağ — mıçığışça — xromoy, geçiw de — mıçıhış söz — brod". Birdağı yerde busa: "Aqsaq Temirni totol" dep yaza. Bayanı — Aqsaq Temirni tatawulu. "Bugor Kartkojulgan" degen toponim de bar. Bayanı — qart qojaqnı qaburu (Oraz qalanı yanında). Bulay wa bulağa oşayğan, qumuq tilni bilmeygen sayalı tuwulunğan xatalar köp.
* * *
Bek, qala, yurt, geçiw, nart, toğay, taşlıq, sengir, issi, xan, qul wa başğa qumuq sözler de az esgerilmey. Mıçığışlı professor Çupayew yazağan küyde, mıçığışlar 16-nçı asruda tawlardan tüşe başlağan. Olar tüzlükde yaşayğan qumuqlardan köp zatğa üyrengen, köp zatnı qabul etgen. Ozoqda, qumuq sözleni de qabul etmege borçlu bolğan. Tek şo sözleni olar özlege aytmağa oñlu etip qabul etgen: qumuq — ğumki, qulluq — ğulq, qılıq — ğılq, qala — ğala, sabur — sobr, otar — otr, siñir — sañr, şeker — şekr....
Köp zaman Darbanxi şkolanı direktoru bolup işlegen Habiybulla Danyalow şolay sözleni bir miñge yuwuğun tabıp yazğanman dey edi. Bu hal, bir yağından alğanda, qolay da dür, qazaqlar biylegen yaqdağı toponimler saqatlanıp da qalmay, taptalğan, büs-bütünley tas bolğan dep aytmağa da yaray. Toponimler busa — topuraqnı tili, esi, gertilikni (haqnı) şahatı, milletni tarixi. Toponimsiz topuraq — yessiz qalğan mal, baylıq. Milli toponimleni başğa milletlege aytmağa oñlu etebiz dep yada başğa sebepden birdoqda alışldırmağa yaramay.
80-nçi yıllarda Borağan issi suw degen yurtnu (haligi Darbanxi) atın Yañı Borağan degen atğa alışdırabız dep, xalqı etgen cıyınğa şo zaman Güydürmes ispolkomnu predsedateli bolup işlegen U. İsmayılow gele, cıyılğanlağa:
- Bizin rayonda Gerzeli, Qadiürt, Eñelürt, İsti-suw, Güydürmes, İlasxanürt, Qoşgeldi dep qumuq atları bulanğı mıçığışlar yaşayğan yurtlar bar. Bu yurtda qumuqlar da, mıçığışlar da yaşay, buğar Darbanxi dep at bersek de yarar buğay, — degende, xalq başğa qarşılıq bildirmey qoya. Xalqnı esi, tarixi "bazarğa" salınağan zatmı? Artdağı waqtide tawlardan Qumuqtüzge sawlay yurtlar tüşe. Yurtlar özleni atları bulan gele, nagäh alışdırsa da, yurtunu atını aldına "yañı" degen söz qoşula. Toponimleni busa alışdırmağa tüşmey edi. Eger esgilengen, taptalğan busa da, yañırtma gerek.
Hali toponimler xalqnı esi, tarixi ekenni isbatlayğan bir neçesin alıp qarayıq. Malğabekni yuwuğunda mıçığışça berilgen "Şawxal neq baxa biyer" degen toponim bar. Olay degen "Şawxalnı yolu ötegen qol" bola. Qarabulaq (yurt), onu aylanasında Eldarxanqala, Qarabulaq otar, Albaslı qol, Borğa koş (Borağan xanlanı mawzoleyi), Pliyewo degen iñuş yurtnu yanında Qarabulaq taw, Aççı suw (Sernowodsk), onu yanında "Borağan neq" (Borağan yel) degen atlar da saqlanğan. O yol Süyünç tawnu üstü bulan Süünçqalağa (Groznıyğa), ondan da Borağanğa uzatıla. Şo yol strategya maʼnalı bolğan dey awtor. Şo yol Süyünç tawda eki ayrılıp, bir butağı Nasir töbe degen borağanlanı birdağı-bir yurtuna bara bolğan. "Şoğar da Borağan yel dey", — dep yaza awtor.
Süyünç tawnu qıbla betinden temirqazıqğa bağıp barağan yol "Qazaq geçiwnü" (Süyünç özende) "Ğunaşka" degen mıçığış yurt bulan baylay. Şo yolnu atı da "Borağan yol" dey. "Xanqala baş" (toponim) Süyünç tawnu lap biyik başı — "Qarawul tebe". Ondan taba birdağı yol (o da "Borağan yol") Süünçqalağa elte, soñ busa Qabartığa (Kabarda) barağan yolğa qoşula.
Aççı suwnu (Sernowodsk) günçığar betinde (6 çaqırım arekde) orta asrularda etilgen har yağını uzunluğu 2 çaqırım bolağan orlar etilip, dört gül qaydada qurulğan beklik bar. Şo beklikden, Süyünç wa Terik tawlardan ötüp, Temirqazıq-Günbatarğa burluğup, Majarğa barağan yol bolğan. Şo "Majar yol" ötegen qolnu atı da "Majar qol". Şo yol, Terik özenden ötüp, orta asrularda geng küyde belgili daw sawut etegen xazar (qumuq) kasbuçular yaşağan Majar xanlıqğa barağan yol bolğan. "Majar tübek", "majar oq" dep xıylı xalqlanı yırlarında, qumuq yırlarda esgerile. Örde esgerilgen beklik sawut saqlanağan arsenal bolğanğa şeklenmege tüşmeydir.
Dağı da aytsaq, Alxanqala, Alxanürt, Kuları yurt (qullar yaşağan yer), Kilisa maydan, Baş — Süünçqalanı qıbla aldındağı biyiklik, Aldı (posölok), Kularını singirleri (orta asrulardağı beklik), Aqsaq Temirni yolu, 1-nçi Xanqala, 2-nçi Xanqala (arxeologya esdelikler, orta asru), Borağan taw, Albaslı qol, Nart tebe (Güydürmes tawnu başı, nartlar yaşağan yer) degen atlar geng küyde belgili. Nart töbede nart Amir, Borağan tawda nart Qojaq yaşay bolğan dep aytıla bırınğı xabarlarda. Bu eki tawnu aralığı 6-7 çaqırım. Şo eki nart bir-birine qıçırıp, taş balta, qol tirmen, başğa gerek zatnı bir tawdan birisi tawğa taşlap bere. Qulluğu bitgende, taşlap, qaytara da bolğan. Bir-birine kömek ete yaşağan dep aytıla gelgen xabar da saqlanğan. Borağan, Süyünç, Güydürmes, Terik tawlarda Qojaq, Boqlaw, Amir, Hamaj, Müsewke degen nartlanı atları tağılğan taw betler, qollar, qaqalar, qısıqlar, yollar da köp.
* * *
Nadtereçnıy rayonda (Mozdok boy) "Biyleni yeri", "Ajırıqtoğay", "Şidini toğayı", "Şidini yerleri" degen atlar da saqlanğan. Qumuqluğa bu atlarda añlaşılmayğan zat yoq busa da, Şidini haqında eki söz aytmasa, tüp maʼnasın açma tınç bolmas. Bu bay, qattı, talaplı wa xatirsiz adam bolğan. Onu aldındağı qulluqçular onu göñün sözsüz añlay, sözün qarıwsuz toltura gelgen. Aylana yaqdağılar da ondan bek tartına bolğan. Borağan boyda "Şidini qulu yimik etersen" degen köp qollanağan aytıw bar. Maʼnası da qorqup etersen yada qorqutup etdirtermen demek bola.
Dağı da bir zatğa ayrıça tergew bermekni ariw görebiz. Bu topuraqda ajayıp köp yollar bar. Olanı ondan toğuzawu çu Borağannı atı bulan baylawlu. "Ullu yel" Borağan tawnu temirqazıq betinden Bammatürtğa, ondan taba günbatarğa uzatılğan Terik tawnu beti bulan Çergesge bara. Oğar "Borağan yol", 'Çerges yol", "Ullu yol", soñ da "Orus yol" dep aytıla bolğan. Bu topuraqnı qıbla betinden wa temirqazıq, günçığar betlerinden "Borağan yollar" öte bolğan soñ, özleni de barı da yanların bir-biri bulan baylanıp, çatıraş qurulğan "Borağan yollar" bola eken, topuraqlanı köbüsünü atları da qumuq tilde de aytılğan wa özünde "Şawxalnı yolu" bar busa, şo topuraqlar kimleniki bolğanı wa olarda kimler yaşağanı özlügünden isbatlanıp turmaymı?
Qumuqlanı bulay bay, gözel tabiatın, esin, tarixin suratlayğan toponimlerin yazıp toymasam da, oxuwçu, seni ayap, sözümnü qısğartaman. Bu maqalada esgerilegeni busa şo topuraqlardağı qumuq atlanı ondan bir payı da tügüldür.
Bu Terik boydağı qıyamat qumuq toponimler şahatlıq etegen Borağan atlı yurtlağa, muqayatlı qurulğan bekliklege, olanı bir-biri bulan da, şaharlar wa başğa imaratlar bulan da baylamaq uçun qurulğan yollağa da ... kitapnı awtoru, köp oylaşıp da turmay: "Koçewnikler stanların bir-biri bulan baylayğan yollar", — dep yaza. Bu topuraqda yaşayğan xalqnı busa, toponimler görsetegen küyde, muqayatlı qurulğan xanqalaları, başqalaları, taşqalaları, "qulları" yaşayğan yerleri, beklikleri, Altın zyaratı, Majarstan bulan tığıs baylawluğu, öz arsenalları bar tişi-tırnağına yerli sawutlanğan asgerleri bolğanı açıq. Birdağı yerde busa: "İñuş antroponimyada Boraganow, Qabartıda — Baragunow familyalar, iñuş yomaqlarda borağanlı Beksoltannı atı köp yoluğa. Kislowodskini yuwuğunda VII yüz yılnı başında qurulğan Rim-gora deygen beklik bolğan, oğar Borağan qala dep de ayta bolğan. O haqda 17 yüz yılda özünü ilmu işlerinde Ewliya Çelebi de yaza...
Qumuq xalq Kawkazda — Azerbayjanda, Gruzyada, Osetyada, Mıçığış İçde, İñuşetyada, Dağıstanda bırınğı zamanlardan berli "dawğa iştahlı xalq" dep geng küyde belgili. "Kumıki — humkiy, ğomuq — daw süñü degen bola", — dep de yaza awtor. İlhamı hisinden ötgenmi eken? Bu inamlı da, isbatlı da çıqğan. Terik boydağı xalq orta asrularda köp sanawdağı yelewçüleni çapğınlarına qarşı turma borçlu bolğan. Qumuqstannı ortasından ötegen "Osman yolu"' dep tarixde geng küyde belgili, Orta Azyadan Yewropağa çığağan "tığırıq" topuraqda yaşağan xalqğa o dewürlerde paraxatlıq köp bolmağanın tarixler de açıq ete.
Ari de ötegen, beri de ötegen yelewçüler bulan tartışmağa da, olardan saqlanmağa da tüşgen. Şo yabuşuwlarda köp adamın tas etgen busa da, öz tuwma topurağından taymağan. Terik boydağı toponimler şoğar gerti küyde şahatlıq ete. Bu boynu hali de qumuq "opurağı" saw, boyu-soyu gözel, esi yürek toltura. Şonu enniden soñ sama da gerti küyde axtarmasaq — ayıp!
Xıylı aldın bir maqalamda Rossiyanı İlmular akademyasını Dağıstan İlmu sentrını ilmu ekspedisyaları giççi, say Yaxsay özenden ötmege de bazmay dep, Terik boyğa çıqmayğan sayalı, olanı kritikağa tutğan edim. Enni qumuq alimleni namusğa, yahğa baylap da, Yaxsay Suwdan ötgermese yaramay. Nege tügül, yecsi bar topuraq gün sayın bay wa gözel bolağanday, yoğu aza-toza, taptala, tarixi esi az bola. Tuwma topurağıbıznı bir qalqı tüpge qurşap bolmay busaq da, esin ayap cıyayıq, barlap, ömürüne ömür qoşayıq, tas etip tabılğan ağabızğa, inibizge yimik bet burup, bawrubuzğa basıp quwanayıq. Asrular boyu taşlanıp turğan busa da, hali bussahat da esi yaxşı saqlanğan — Qartqojaq, Minküllü, Boqlaw, Müsewke, Amir yimik nartlanı, dewleni, albaslılanı xabarların esge alıp, bütün Temirqazıq Kawkaznı mifologyasına kürçü salğan bu topuraq Qumuq milletni haylegi ekenni qıçırıp bildireyik! Bugün onu etmege imkanlıqlar bar da turup, artğa tebermek, iñ başlap, öz milletibizni, Dağıstannı, sawlay türk dünyasını, dünya tarixini aldında da haysızlıq dep esime gele.
Qoy, aylanabızdağı milletler, Qumuqtüzde yaşayğanları, ayroqda qumuqlar, Qumuqtüzde qaçandan berli yaşayğannı da, neçaqı ullu yawlağa, neçaqı tas etiwlege tarısa da, öz yerinden bir yaqğa da taymağannı da, ayawsuz san sögüp de, qan tögüp de, namusun taptatmağannı da bildireyik.
Namus bir, namussuzluq da, yalğan da miñ yüzlü wa uw tilli bolağannı añlasınlar — añlağan asillikge qaytmaq bar.